«مەدەنىيەتلەرنى يوقىتىش، يوقىتىشقا قارشى تۇرۇش: شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى ۋە 20-ئەسىردىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىقلاردىكى زىيانكەشلىك ۋە قارشىلىق كۆرسىتىش ئەندىزىلىرىنى سېلىشتۇرۇپ تەھلىل قىلىش»
كىتاب تونۇشتۇرۇش | ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
شىمالىي كارولىنا ئۇنىۋېرسىتېتى چاپېل خىل شۆبىسىنىڭ ئاسپىرانتى جۇلىيا روز ئارسىئولا (Julia Rose Arciola) تەرىپىدىن يېزىلغان «مەدەنىيەتلەرنى يوقىتىش، يوقىتىشقا قارشى تۇرۇش: شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى ۋە 20-ئەسىردىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىقلاردىكى زىيانكەشلىك ۋە قارشىلىق كۆرسىتىش ئەندىزىلىرىنى سېلىشتۇرۇپ تەھلىل قىلىش» (ERASING CULTRES, RESISTING ERASURE: A COMPARATIVE ANALYSIS OF CULTURAL GENOCIDE PATTERNS OF PERSECUTION AND RESISTANCE IN THE XINJIANG UYGHUR AUTONOMOUS REGION AND 20TH CENTURY GENOCIDES) ناملىق بۇ ماگىستىرلىق دىسسېرتاتسىيەسى 2025-يىلى ئېلان قىلىنغان بولۇپ، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلارغا قاراتقان باستۇرۇش سىياسەتلىرىنىڭ ماھىيەتتە بىر «مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى» ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ماقالىدە ئىرقىي قىرغىنچىلىق ئۇقۇمىنى تۇنجى بولۇپ ئوتتۇرىغا قويغان رافائىل لەمكىننىڭ «مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى» نەزەرىيەسى ئاساس قىلىنىپ، خىتاينىڭ ئۇيغۇر تىلى، دىنى ۋە ماددىي مەدەنىيەت مىراسلىرىنى يوقىتىش ھەرىكەتلىرى سىستېمىلىق تەھلىل قىلىنغان. ماقالىنىڭ ئەڭ مۇھىم ئىلمىي ئەھمىيىتى شۇكى، ئۇ ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان بۇ ئېغىر مەدەنىيەت كىرىزىسىنى تارىختىكى ئۈچ چوڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق، يەنى ئامېرىكىدىكى يەرلىك مىللەتلەر قىرغىنچىلىقى (1820-1960-يىللار)، ئەرمەن قىرغىنچىلىقى (1915-1916-يىللار) ۋە يەھۇدىيلار قىرغىنچىلىقى (1933-1945-يىللار) بىلەن سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق، خ ك پ نىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان باستۇرۇش سىياسەتلىرىنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ ئېنىق ئالاھىدىلىكلىرىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ. شۇنداقلا، ئاپتور ھەر بىر زىيانكەشلىككە ئۇچرىغان خەلقنىڭ تارىختا بۇ ھەرىكەتلەرگە قانداق قارشىلىق كۆرسەتكەنلىكىنى تەھلىل قىلىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ قارشىلىق ھەرىكەتلىرى بىلەن ئوخشاشلىقلارنى تېپىپ چىقىدۇ ۋە بۇنى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ھەرىكەتلىرىنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق ماھىيىتىگە ئىگە ئىكەنلىكىنىڭ يەنە بىر ئىسپاتى سۈپىتىدە كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
ئاپتور ئەدەبىيات ئوبزورى قىسمىدا ئىرقىي قىرغىنچىلىق تەتقىقاتىنىڭ يېڭى ۋە تېز تەرەققىي قىلىۋاتقان بىر ساھە ئىكەنلىكىنى، بۇ ساھەنىڭ 1940-يىللاردا رافائىل لەمكىن تەرىپىدىن «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» ئاتالغۇسىنىڭ ئىجاد قىلىنىشى بىلەن باشلانغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. لەمكىننىڭ تىرىشچانلىقى بىلەن 1948-يىلى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ «ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە جازالاش ئەھدىنامىسى» (UNCG) بارلىققا كەلگەن. ئەمما بۇ ئاتالغۇنىڭ ئېنىقلىمىسى ھەققىدە ھازىرغىچە تالاش-تارتىشلار مەۋجۇت. لەمكىن ئەسلىدە بۇ ئاتالغۇنى بىر مىللەتنىڭ مەدەنىيىتىنى قەستەن ۋەيران قىلىشنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان كەڭ مەنىدە ئىشلەتكەن بولسىمۇ، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئېنىقلىمىسى ئاساسلىقى جىسمانىي يوقىتىشقا مەركەزلەشكەن. بۇ ماقالە ئەنە شۇ بوشلۇقنى تولدۇرۇشقا تىرىشىپ، ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى سېلىشتۇرۇپ تەھلىل قىلىشنىڭ پەقەت بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئېنىقلىمىسى بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، تارىختىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىقلاردىكى باستۇرۇش ۋە قارشىلىق ئەندىزىلىرىنى، بولۇپمۇ كىملىك، دىن ۋە مەدەنىيەت قاتارلىق مەدەنىيەت ئۆلچەملىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئېلىشى كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
ئاپتور بۇ تەھلىلدە پىروفېسسور دىرك موزېسنىڭ «مەڭگۈلۈك بىخەتەرلىك» ئۇقۇمىنى نەزەرىيەۋى رامكا سۈپىتىدە قوللىنىدۇ. بۇ ئۇقۇمغا ئاساسلانغاندا، بىر دۆلەت «دۆلەت خەۋپسىزلىكى» نى باھانە قىلىپ، ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ مەدەنىيىتىنى يوقىتىشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان پەۋقۇلئاددە تەدبىرلەرنى يولغا قويىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتىمۇ ئۇيغۇرلارنى «مەڭگۈلۈك تەھدىت» دەپ قاراپ، ئۇلارنىڭ تىلى، دىنى ۋە مەدەنىيەت مىراسلىرىنى سىستېمىلىق يوقىتىشنى «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش» ئۈچۈن زۆرۈر دەپ قارايدۇ. ئاپتور بۇ خىل «مەڭگۈلۈك بىخەتەرلىك» قارىشىنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق جىنايىتى ئۈچۈن ھەرگىزمۇ ئاقلاش بولالمايدىغانلىقىنى، بۇنىڭ پەقەت مەدەنىيەتنى يوقىتىش ئۈچۈن ئويدۇرۇپ چىقىرىلغان باھانە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ خىل ئۇسۇللار پەقەت خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھەرىكەتلىرىدىلا ئەمەس، بەلكى ماقالىدە تەھلىل قىلىنغان 20-ئەسىردىكى باشقا ئىرقىي قىرغىنچىلىقلاردىمۇ ئوخشاش شەكىلدە كۆرۈلگەن.
ماقالىدە «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» بىلەن «مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى» نىڭ پەرقى ئېنىق ئايرىلمايدۇ، چۈنكى مەدەنىيەت بىلەن ھاياتلىق بىر-بىرىگە چەمبەرچاس باغلانغان. ئاپتورنىڭ قارىشىچە، بىر مىللەتنىڭ مەدەنىيىتى، كىملىكى ۋە روھىنى يوقىتىش، ئۇلارنى جىسمانىي جەھەتتىن يوقىتىش بىلەن ئوخشاشلا ئىرقىي قىرغىنچىلىققا كىرىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان ھەرىكەتلىرى دەل بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق ئېنىقلىمىسىنىڭ چېگراسىنى زورلاۋاتىدۇ، چۈنكى بۇ يەردىكى «جىسمانىي ۋەيران قىلىش» باشقا تارىخىي ئىرقىي قىرغىنچىلىقلاردىكىگە ئوخشاش شەكىلدە يۈز بەرمەيۋاتىدۇ. شۇڭا، بۇ ماقالە ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى پەقەت ئېنىقلىمىغا مەھكۇم قىلىپ قويماي، ئۇنىڭ ئەندىزىلىرىنى تەھلىل قىلىش ئارقىلىق، ھازىرقى زاماندىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىقلارنى تېخىمۇ توغرا تونۇپ يېتىشنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلەيدۇ.
ماقالىنىڭ يەنە بىر مۇھىم تۆھپىسى شۇكى، ئۇ پەقەت خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئۇسۇللىرىنىلا تەھلىل قىلىپ قالماي، بەلكى ئۇيغۇرلارنىڭ ۋە باشقا مەزلۇم خەلقلەرنىڭ قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىمۇ تەھلىل قىلىدۇ. بۇ ئارقىلىق، ئۇيغۇرلارنى پاسسىپ قۇربانلار سۈپىتىدە تەسۋىرلەشتىن ساقلىنىپ، ئۇلارنىڭ ئۆز كىملىكىنى قوغداش يولىدىكى ئىرادىسى، چىدامچانلىقى ۋە كۈرىشىنى گەۋدىلەندۈرىدۇ. قارشىلىق ئەندىزىلىرىنى چۈشىنىش، مەدەنىيەتنى يوقىتىش ۋە مۇستەبىت ھاكىمىيەتلەرگە قارشى تۇرۇشتىكى كەڭ دائىرىلىك كۈرەشلەر ھەققىدە تېخىمۇ چوڭقۇر ۋە تارىخىي ئاساسقا ئىگە چۈشەنچە بىلەن تەمىنلەيدۇ.
ئاپتور ماقالىنىڭ كىرىش سۆزىدە يەنە خىتاي بىلەن شەرقىي تۈركىستان ئوتتۇرىسىدىكى تارىخىي مۇناسىۋەتلەرنىمۇ قىسقىچە شەرھلەپ ئۆتىدۇ. ئۇيغۇرلارنىڭ ئۇزۇن تارىخقا ئىگە بىر تۈركىي مىللەت ئىكەنلىكى، چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدىن باشلاپ خىتاينىڭ مۇستەملىكىچىلىكىگە دۇچ كەلگەنلىكى، ۋە 20-ئەسىردە ئىككى قېتىم مۇستەقىل شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنى قۇرغانلىقى بايان قىلىنىدۇ. 1949-يىلى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ھاكىمىيەتنى ئىگىلىگەندىن كېيىن، ئۇيغۇرلارغا قاراتقان باستۇرۇش ۋە ئاسسىمىلياتسىيە سىياسەتلىرىنىڭ تېخىمۇ كۈچەيگەنلىكى، بولۇپمۇ «مەدەنىيەت ئىنقىلابى» مەزگىلىدە ئۇيغۇر مەدەنىيىتى، تىلى ۋە دىنىنىڭ كەڭ كۆلەملىك ۋەيرانچىلىققا ئۇچرىغانلىقى تەكىتلىنىدۇ. 1980-يىللاردىكى بىر مەزگىللىك يۇمشاش سىياسىتىدىن كېيىن، 1990-يىللاردىكى بارىن ئىنقىلابى ۋە غۇلجا ۋەقەسى قاتارلىق قارشىلىق ھەرىكەتلىرى باستۇرۇشنىڭ قايتىدىن كۈچىيىشىگە سەۋەب بولغان. 2001-يىلدىكى 11-سېنتەبىر ۋەقەسىدىن كېيىن، خىتاي ھۆكۈمىتى «يەرشارى تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ئۇرۇشى» دىن پايدىلىنىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھەرىكىتىنى «تېررورلۇق» دەپ ئاتاپ، باستۇرۇشنى يېڭى پەللىگە كۆتۈرگەن. 2009-يىلدىكى ئۈرۈمچى ۋەقەسىدىن كېيىن، 2014-يىلدىن باشلاپ يولغا قويۇلغان «قاتتىق زەربە بېرىش» ھەرىكەتلىرى ۋە 2017-يىلدىن بۇيانقى كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن ۋە «قايتا تەربىيەلەش» لاگېرلىرى ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى يوقىتىشنىڭ ئەڭ يۇقىرى پەللىسىگە يەتكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
ماقالىنىڭ قۇرۇلمىسى ئۈچ بابتىن تەركىب تاپقان. بىرىنچى بابتا، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر تىلى ۋە مەدەنىيىتىنى يوقىتىش ھەرىكەتلىرى، ئامېرىكىنىڭ يەرلىك مىللەتلەرگە قاراتقان تىل سىياسىتى ۋە ياتاقلىق مەكتەپلىرى بىلەن سېلىشتۇرۇلىدۇ. ئىككىنچى بابتا، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئىسلام دىنىنى چەكلەش ئۇسۇللىرى ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ قارشىلىقى، ئەرمەن قىرغىنچىلىقى مەزگىلىدىكى دىنىي زىيانكەشلىكلەر بىلەن سېلىشتۇرۇلىدۇ. ئۈچىنچى بابتا، ئۇيغۇر مەدەنىيەت مىراسلىرىنىڭ ۋەيران قىلىنىشى، يەھۇدىيلار قىرغىنچىلىقى مەزگىلىدە ۋارشاۋادىكى يەھۇدىي مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىنىڭ يوقىتىلىشى بىلەن سېلىشتۇرۇلىدۇ. ئاپتور بۇ سېلىشتۇرمىلار ئارقىلىق، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان ھەرىكەتلىرىنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ ئېنىق ئەندىزىلىرىگە ئۇيغۇن كېلىدىغانلىقىنى ۋە ئۇيغۇر كىملىكىنى سىستېمىلىق يوقىتىۋاتقانلىقىنى خۇلاسىلەيدۇ.
1–باب: تىل قىرغىنچىلىقى ۋە قارشىلىق
بۇ بابتا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر تىل مەدەنىيىتىنى يوقىتىش ۋە مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيەنى ئىلگىرى سۈرۈش ھەرىكەتلىرى تەھلىل قىلىنىدۇ. ئاپتور، شەرقىي تۈركىستاندىكى ھازىرقى تىل سىياسىتى ۋە خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى باشقۇرىدىغان ياتاقلىق مەكتەپلەردە ئۇيغۇر تىلىنى چەكلەشنىڭ ئۇيغۇر كىملىكىنى يوقىتىۋاتقانلىقىنى ۋە بۇنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ بىر بەلگىسى دەپ قارىلىشى كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ نۇقتىنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن، ئاپتور ئامېرىكا ھۆكۈمىتى باشقۇرغان يەرلىك مىللەتلەر ياتاقلىق مەكتەپلىرى (1820-1960-يىللار) بىلەن خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر ياتاقلىق مەكتەپلىرىنى (2000-يىلدىن ھازىرغىچە) سېلىشتۇرىدۇ. بۇ سېلىشتۇرما ئارقىلىق، تىلنىڭ ئۇيغۇر ۋە يەرلىك ئامېرىكىلىقلارنىڭ كىملىكىدىكى رولى، شۇنداقلا ئانا تىلنى كۈندىلىك تۇرمۇشتىن ئۈزۈپ تاشلاشنىڭ مەدەنىيەت كىملىكىنىڭ يادروسىنى قانداق يىمىرىدىغانلىقى ئېچىپ بېرىلىدۇ.
ئاپتور بۇ بابتا بىرىنچىدىن، زۇلۇم قىلغۇچىلارنىڭ قوللانغان ئۇسۇللىرىنى سېلىشتۇرىدۇ. بۇلار: (1) شەرقىي تۈركىستاندىكى «قوش تىللىق» مائارىپ ھەرىكىتى؛ (2) خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر مەكتەپلىرنى مەجبۇرىي ياتاقلاشتۇرۇش؛ (3) ئامېرىكىنىڭ يەرلىك مىللەت ياتاقلىق مەكتەپلىرىگە مەجبۇرىي ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىشى قاتارلىقلار. ئىككىنچىدىن، بۇ زۇلۇملارغا قارشى كۆرسىتىلگەن قارشىلىق ھەرىكەتلىرى سېلىشتۇرۇلىدۇ. مەسىلەن، (1) ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاي تىلىنىڭ ئورنىغا ئىنگلىز تىلىنى ئۆگىنىش ۋە ئىشلىتىشكە بولغان ئىنتىلىشى؛ (2) يەرلىك ئامېرىكىلىقلارنىڭ ئىنگلىز تىلىنىڭ ئورنىغا تۈزلەڭلىك ئىشارەت تىلىنى (Plain Signs Talk) ئىشلىتىشى. بۇ سېلىشتۇرمىلار رافائىل لەمكىننىڭ 1944-يىلدىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىق ئېنىقلىمىسى ئارقىلىق، مەدەنىيەت، تىل، مىللىي ھېسسىيات ۋە دىن قاتارلىق مىللىي گۇرۇپپىلارنىڭ سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي ئورگانلىرىنىڭ يىمىرىلىشىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ دەلىللىرىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
ئۇيغۇر تىلى تارىختىن بۇيان شەرقىي تۈركىستان رايونىنىڭ «ئورتاق تىلى» دەپ قارىلىپ كەلگەن بولۇپ، تەتقىقاتچىلار ئۇنىڭ ئۇيغۇر مىللىي كىملىكىنىڭ يادرولۇق بىر قىسمى ئىكەنلىكىنى ئىزچىل كۆرسىتىپ كەلگەن. ئەمما، 2017-يىلدىن بۇيان داۋاملىشىۋاتقان خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ باستۇرۇشىدا، بۇ تىل «ئاشقۇن» دەپ قارىلىپ، بۆلگۈنچىلىك بىلەن باغلاپ قويۇلدى. خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ ئارقىلىق، ئۇيغۇر تىلىغا بولغان تونۇشنى ئۆزگەرتىشكە ئۇرۇنۇپ، ئۇنى رايوندىكى «ئاشقۇنلۇقنى يوقىتىش» قا قارىتىلغان «قايتا تەربىيەلەش» مەركەزلىرىنى تەسىس قىلىشنىڭ سەۋەبى قىلىپ كۆرسەتمەكتە، بۇ ئارقىلىق ئۇيغۇر تىلى ۋە مەدەنىيەت ئىپادىلىرىنى تېخىمۇ قاتتىق باستۇرماقتا. بۇ «قايتا تەربىيەلەش» مەركەزلىرىدە، ئۇيغۇرلار مەجبۇرىي ئىدېئولوگىيەلىك تەشۋىقاتقا ئۇچراپ، ئۆزلىرىنىڭ مەدەنىيەت، دىن ۋە تىل ئەمەلىيەتلىرىدىن ۋاز كېچىپ، خىتاي تىلى ۋە كوممۇنىستىك پارتىيەگە سادىق بولۇشقا مەجبۇرلانماقتا.
ئاتا-ئانىسى بۇ لاگېرلارغا قامالغان بالىلار «دۆلەت يېتىملىرى» (state orphans) دەپ ئايرىلىپ، ياتاقلىق مەكتەپلەرگە ئورۇنلاشتۇرۇلماقتا. بۇ مەكتەپلەردە ئوقۇتقۇچىلار ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنى خىتاي تىلىنى ئاساسلىق تىل قىلىشقا مەجبۇرلايدۇ، ئانا تىلىنى ئىشلەتكەنلەر ۋە ئۆز مەدەنىيىتىنى ئىپادىلىگەنلەرنى جازالايدۇ. خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى لايىھەلىگەن ئوقۇش پىروگراممىسى خىتاي تارىخى، مەدەنىيىتى ۋە ئىدېئولوگىيەسىنى مەركەز قىلىدۇ، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئۇيغۇر تىلى ۋە دىنىي ئەمەلىيەتلەرنى چەكلەيدۇ. بۇ خىل تىل ئاسسىمىلياتسىيەسى ئەمەلىيەتلىرى، 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرى ۋە 20-ئەسىرلەردە يەرلىك ئامېرىكىلىق بالىلارنى ياۋروپا-ئامېرىكا مەدەنىيىتىگە ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ئۈچۈن قۇرۇلغان ياتاقلىق مەكتەپلەردە يولغا قويۇلغان سىياسەتلەرگە ئىنتايىن ئوخشايدۇ.
خىتاينىڭ ئۇسۇللىرى: تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش ۋە مائارىپ سىياسەتلىرى
خىتاينىڭ «تىل قىرغىنچىلىقى»، ئانتروپولوگ جوئان سمىس فىنلېي تەسۋىرلىگەندەك، ئۇيغۇر تىلىنى ھەر خىل ۋەيران قىلىش ۋە مەجبۇرلاش ئۇسۇللىرى ئارقىلىق مەجبۇرىي يوقىتىشنى كۆرسىتىدۇ. خىتاينىڭ بۇنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۇسۇللىرى تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ: (1) قوش تىللىق مائارىپ ھەرىكىتى، بۇ دەسلەپتە قوش تىللىق سىستېمىنى (ئۇيغۇرچە ۋە خىتايچە) تەشەببۇس قىلغان؛ (2) دۆلەت تىلى سىياسىتى، بۇ مەكتەپلەردە پەقەت خىتاي تىلىنىلا ئىشلىتىشنى مەجبۇرلايدۇ؛ (3) «شىنجاڭ سىنىپى»، بۇ ئارقىلىق ئۇيغۇرلار خىتاينىڭ ئىچكىرى ئۆلكىلىرىدىكى ياتاقلىق مەكتەپلەرگە ئەۋەتىلىدۇ؛ (4) مائارىپ سىياسەتلىرىگە بويسۇنمىغانلارنى قايتا تەربىيەلەش بىلەن تەھدىت سېلىش؛ (5) ئاتا-ئانىسى قايتا تەربىيەلەشكە تۇتۇلغان بولغان بالىلارنى «دۆلەت يېتىملىرى» دەپ ئايرىش. بۇ ئىستراتېگىيەلەر دىرك موزېسنىڭ «مەڭگۈلۈك بىخەتەرلىك» نەزەرىيەسىگە ئۇيغۇن كېلىدۇ. 2017-يىلدىكى «خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ باستۇرۇشى» مەزگىلىدە كۈچەيتىلگەن تېررورلۇق، دىنىي ئاشقۇنلۇق ۋە بۆلگۈنچىلىكتىن ئىبارەت «ئۈچ يامان كۈچ»كە قارشى تۇرۇش سىياسەتلىرى، مەدەنىيەت جەھەتتىكى بىردەكلەشتۈرۈشنى ئىشقا ئاشۇرىدىغان تەدبىرلەرنى يولغا قويۇش ۋە يولغا قويۇشنى ئاقلايدىغان ئۇزۇن مۇددەتلىك مېخانىزم بولۇپ خىزمەت قىلىدۇ.
شەرقىي تۈركىستاندىكى ھۆكۈمران كۈچلەرنىڭ تىل ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتىنىڭ تارىخىي يىلتىزى چوڭقۇر. چىڭ سۇلالىسى (1644-1911) دەۋرىدە، شەرقىي تۈركىستاننى بويسۇندۇرۇش تىرىشچانلىقى كۇڭزىچىلىق مەكتەپلىرىنى قۇرۇشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، بۇ مەكتەپلەر خىتاي تىلى ۋە مەدەنىيىتىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، يەرلىك تۈركىي مۇسۇلمان سەرخىللىرىنى ئاسسىمىلياتسىيە قىلىشقا ئىشلىتىلگەن. تىل ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىكى بىرلىككە كېلىشكە قارىتىلغان بۇ دەسلەپكى باستۇرۇش سىياسەتلىرى، كېيىنچە خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ھۆكۈمرانلىقىدىكى سىياسەتلەرگە ئۈلگە بولغان. مەدەنىيەت ئىنقىلابى (1966-1976) مەزگىلىدە، ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ تىللىرى ۋە كىملىكلىرى يېڭىدىن ھۇجۇمغا ئۇچرىغان، چۈنكى ھۆكۈمەت يەككە خىتاي كىملىكىنى ئىلگىرى سۈرۈش ئۈچۈن ئۇيغۇر تىلىنى قاتتىق باستۇرغان. بۇ زۇلۇم دولقۇنلىرى ئەۋلادتىن-ئەۋلادقا تىلنى يوقىتىش ۋە مەدەنىيەتتىن ئۈزۈلۈپ قېلىشنى كەلتۈرۈپ چىقارغان، بۇ ھازىرقى زاماندىكى ئۇيغۇر تىلىنى تېخىمۇ چەتكە قېقىش ۋە خىتاي تىلىنى ھۆكۈمران ئالاقە ۋاسىتىسى قىلىپ مۇستەھكەملەيدىغان سىياسەتلەرگە يول ئاچقان.
ئامېرىكىنىڭ ئۇسۇللىرى: تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش ۋە مائارىپ سىياسەتلىرى
ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ يەرلىك مىللەتلەر مائارىپىغا ئائىت سىياسەتلىرى، ھەر بىر يەرلىك ئامېرىكىلىقنىڭ ۋە پۈتكۈل گۇرۇپپىنىڭ كىملىكىگە چوڭقۇر تەسىر كۆرسەتكەن. 19- ۋە 20-ئەسىرلەردە ئامېرىكا ھۆكۈمىتى يەرلىك مىللەتلەرنىڭ ياتاقلىق مەكتەپلىرىنى يولغا قويۇشتا قوللانغان ئۇسۇللار تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ: (1) يەرلىك ئامېرىكىلىق ئائىلىلەرنى ئايرىش؛ (2) پەقەت ئىنگلىز تىلىدا ئوقۇتۇش ۋە غەرب ئىدېئولوگىيەسىنى ئاساس قىلغان ئوقۇش پىروگراممىلىرىنى يولغا قويۇش؛ (3) يەرلىك ئامېرىكىلىقلارنىڭ تىللىرىنى قانۇنسىز قىلىش. بۇ ئۇسۇللار يەرلىك تىللارنى باستۇرۇپ، ياۋروپا-ئامېرىكا مەدەنىيىتىگە مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە قىلىشنىڭ ۋاسىتىسى بولغان. بۇ ئىستراتېگىيەلەر، تىلنى يوقىتىشنىڭ يەرلىك كىملىكلەرنى ئۆچۈرۈش ۋە يەرلىك خەلقلەرنى ياۋروپا مەركەزلىك مەدەنىيەت رامكىسىغا سىڭدۈرۈشنى مەقسەت قىلغان مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىنىڭ قورالى سۈپىتىدە قانداق ئىشلىتىلگەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
بۇ ياتاقلىق مەكتەپلەرنىڭ تولۇق تەسىرىنى چۈشىنىش ئۈچۈن، ئۇلارنىڭ قۇرۇلۇشىغا سەۋەب بولغان تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشنى تەكشۈرۈش كېرەك. 1819-يىلى، قۇرۇلتاي يەرلىك ئامېرىكىلىقلارنى «مەدەنىيلەشتۈرۈش» ئۈچۈن «مەدەنىيلەشتۈرۈش فوندى قانۇنى» نى ماقۇللىغان. 1890-يىلى ئىندىئان ئۇرۇشى ئاخىرلاشقاندا، ھۆكۈمەت ھايات قالغانلارنى يېڭى جەمئىيەت تەرتىپىگە «ئاسسىمىلياتسىيە» قىلىشقا مەجبۇرلىغان ۋە يەرلىك ئامېرىكىلىقلارنىڭ مەدەنىيەت جەھەتتىن تونۇغىلى بولىدىغان ھەر قانداق ئالاھىدىلىكىنى پۈتۈنلەي يوقىتىشنى مەقسەت قىلغان. ئامېرىكا ھۆكۈمىتى مائارىپ ئورگانلىرىنى «ئىندىئان مەسىلىسى» نىڭ ئاخىرقى ھەل قىلىش چارىسى دەپ قاراپ، يەرلىكلەرنى ئامېرىكا جەمئىيىتىگە سىڭدۈرۈشنى مەقسەت قىلغان. ئوقۇتقۇچىلار يەرلىك ئامېرىكىلىقلارغا خۇسۇسىي مۈلۈك، ماددىي بايلىق، خىرىستىيان ئائىلىلىرى ۋە دېموكراتىك جەمئىيەت ھەققىدە دەرس ئۆتكەن، ئەمما بۇ دەرسلەر ياۋروپالىقلارنىڭ يەر-زېمىننى ئىگىلىۋېلىشىغا ئوخشاش ئىدىيەلەرنىمۇ سىڭدۈرگەن. ئوقۇتقۇچىلار يەرلىك ئامېرىكىلىقلارنىڭ يەرلىرىدىن ئايرىلىپ قېلىشىنى ئامېرىكىنىڭ كېڭىيىشىنىڭ ھەقلىق بىر قىسمى سۈپىتىدە مۇلاھىزە قىلغان.
ئىرقىي قىرغىنچىلىق ئۇسۇللىرىنى سېلىشتۇرۇپ تەھلىل قىلىش: شەرقىي تۈركىستان ۋە ئامېرىكا
ماقالە ئۇيغۇرلار ۋە يەرلىك ئامېرىكىلىقلارغا قارشى قوللىنىلغان ۋەيران قىلغۇچ تىل سىياسەتلىرىنى تەكشۈرۈش، مەدەنىيەت كىملىكىنى يوقىتىشقا قارىتىلغان سىستېمىلىق ھەرىكەتلەردىكى كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان ئوخشاشلىقلارنى ئاشكارىلايدۇ، بۇ ئوخشىمىغان تارىخىي ۋە جۇغراپىيەلىك شارائىتلاردىكى مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىنىڭ ئەندىزىلىرىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ. شەرقىي تۈركىستاندىكى تىل سىياسىتى ۋە ياتاقلىق مەكتەپلەرنى ئامېرىكىدىكىلەر بىلەن سېلىشتۇرغاندا، ئۈچ مۇھىم ئوخشاشلىق ئوتتۇرىغا چىقىدۇ: (1) ئائىلىلەرنى مەجبۇرىي ئايرىش ئارقىلىق ئەۋلاددىن-ئەۋلادقا داۋاملىشىدىغان باغلىنىشنى ئۈزۈش؛ (2) يەرلىك تىللارنى چەكلەش بىلەن بىر ۋاقىتتا، ھۆكۈمران تىلدا مەجبۇرىي ئوقۇتۇشنى يولغا قويۇش ئارقىلىق مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش؛ (3) بۇنىڭ نەتىجىسىدە، باستۇرۇلغان گۇرۇپپىنىڭ كىملىكىنىڭ ھاياتىي مۇھىم قىسىملىرىنى يوقىتىش.
بىرىنچىدىن، مەجبۇرىي ئايرىش ياكى ئانتروپولوگ دوكتور ئادرىئان زېنز (Adrian Zenz) تەسۋىرلىگەندەك، «ئەۋلاد ئارا ئايرىش» ئۇسۇللىرى، شەخسلەرنى ئۆزلىرىنىڭ مەدەنىيەت يىلتىزىدىن ئۈزۈپ تاشلاشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ مىساللارنى يانمۇ-يان تەكشۈرگەندە، ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ تارىختا يەرلىك ئامېرىكىلىقلار دۇچ كەلگەن ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ قايتىلىنىۋاتقان ئېلېمېنتلىرىنى باشتىن كەچۈرۈۋاتقانلىقى ئېنىق بولىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر كىملىكىنى يىمىرىش تىرىشچانلىقى، ھۆكۈمەتنىڭ تەشەببۇسلىرىغا قارشى تۇرغان ئاتا-ئانىلارنى قايتا تەربىيەلەش بىلەن تەھدىت سېلىش ۋە ئۇيغۇر «يېتىملىرى» نى ئۆز مەھەللىلىرىدىن ئايرىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ ھەرىكەتلەر ئۇيغۇر بالىلىرىنىڭ مەدەنىيەت كىملىكىنى يىمىرىپ، قايتا شەكىللەندۈرمەكتە، بۇ يەرلىك ئامېرىكىلىقلارنىڭ مەجبۇرىي ئايرىلىشىغا ئوخشايدۇ.
ئىككىنچىدىن، ئۇيغۇر ۋە يەرلىك ئامېرىكىلىق جەمئىيەتلەر ھۆكۈمران جەمئىيەتكە سىڭىپ كىرىشنىڭ ۋاسىتىسى سۈپىتىدە، ھاياتىنىڭ بارلىق تەرەپلىرىدە ھۆكۈمران تىلنى ئىشلىتىشى ئۈچۈن قاتتىق بېسىمغا ئۇچرىغان. ئۇيغۇرلار ئۈچۈن، رەسمىي ھۆججەتلەر ئوقۇتقۇچىلار ۋە ئوقۇغۇچىلارنىڭ مەكتەپ ھويلىسىدا پەقەت خىتاي تىلىنى ئىشلىتىشىنى تەلەپ قىلىدۇ. ئوقۇغۇچىلار يەنە كېچىدە خىتاي تىلىنى ئۆزلۈكىدىن ئۆگىنىشى ۋە ھەر يەكشەنبە كۈنى خىتاي تىلى ئىمتىھانى بېرىشى كېرەك. بىر ئوقۇغۇچى ئۆز ئانا تىلىنى ئىشلەتكەنلىكى ئۈچۈن تۇتۇلۇپ قالسا، ئۇلارنىڭ ئىپادىسىنى باھالاش نومۇرى تۇتۇپ قېلىنىدۇ. يەرلىك ئامېرىكىلىقلار ئۈچۈن، ياتاقلىق مەكتەپ ئەمەلدارلىرى يەرلىك تىللارنى ئىشلىتىشنى سىستېمىلىق چەكلىگەن، ئۆز ئانا تىلىدا سۆزلىگەن بالىلارنى جازالاپ، ئۇلارنى ئىنگلىز تىلىنى ئۆگىنىشكە مەجبۇرلىغان.
ئۈچىنچىدىن، ئۇيغۇر ۋە يەرلىك ئامېرىكىلىق جەمئىيەتلەر، بالىلىرىنى ئائىلە ۋە مەھەللىسىدىن ئايرىۋېتىش سىياستى سەۋەبىدىن ھەر ئىككىلىسى مەدەنىيەت مىراسلىرىنى بىر ئەۋلادتىن يەنە بىر ئەۋلادقا يەتكۈزەلمەيدىغان ھالغا چۈشۈپ بولغان بولۇپ، بۇ ئۇلارنىڭ پات ئارىدا يوقىلىپ كېتىش خەۋپىنى كۈچەيتكەن. نۇرغۇن ئۇيغۇر بالىلىرى ھازىر ئائىلىسىدىكىلەر بىلەن ئالاقە قىلىشتا قىينىلىۋاتىدۇ. ئوخشاشلا، نۇرغۇن يەرلىك ئامېرىكىلىقلار يا ئۆز تىللىرىنى قانداق سۆزلەشنى پۈتۈنلەي ئۇنتۇپ كەتكەن ياكى ئۆز تىلىنى سۆزلەشتىن بەك قورقۇپ كەتكەن. بەزى ئەھۋاللاردا، بۇ كەچۈرمىشلەر كەلتۈرۈپ چىقارغان روھىي زەخىم شۇنچىلىك چوڭقۇر بولۇپ، يەرلىك ئامېرىكىلىقلار ئۆز تىلىنى ئەستە تۇتقان تەقدىردىمۇ، ئۇنى بالىلىرىغا ئۆگىتىشنى تاللىمىغان.
ئۇيغۇرلارنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىمۋوللۇق قارشىلىقى
خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ «تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ئۇرۇشى» ۋە ئۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك مائارىپ ئىسلاھاتلىرى ئۇيغۇر تىلىنى ئاشقۇنلۇقنىڭ سىمۋولى قىلىپ نىشانلىغان. بۇ زۇلۇمغا قارشى، نۇرغۇن ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلار ئەگەر خىتاي كىملىكىگە بويسۇنمىسا، كەلگۈسى ئىستىقبالىنىڭ قاراڭغۇ بولىدىغانلىقىنى ھېس قىلغان. ئەمما، ئىنگلىز تىلى «ئۈچىنچى بوشلۇق» تا قارشىلىقنىڭ بىر شەكلى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىققان، بۇ ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنىڭ زۇلۇمدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن بىر جاي تاپالايدىغانلىقىنى كۆرسەتكەن. كېيىنكى مۇستەملىكە نەزەرىيەچىلىرىدىن ھومى بابا (Homi Bhabha) نىڭ 1994-يىلدىكى «مەدەنىيەتنىڭ ئورنى» (The Location of Culture) ناملىق ئەسىرىدە، ئۇ مەدەنىيەت ئارىلاشمىسىنىڭ ئۈچىنچى بوشلۇقىنى مۇستەملىكىچى بىلەن مۇستەملىكە قىلىنغۇچى ئوتتۇرىسىدىكى سەنئەتنىڭ ئۆز-ئارا تەسىرى ئارقىلىق يارىتىلغان ئوتتۇرا يول دەپ ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئانتروپولوگ داررېن بايلېر (Darren Byler) نىڭ قارىشىچە، ئۇيغۇرلار ئادەتتە خىتاي تىلىغا بىۋاسىتە قارشى تۇرمايدۇ، بەلكى ئىنگلىز تىلى ئارقىلىق ئۆز-ئۆزىنى ئىدارە قىلىش يولىنى تاپىدۇ، خىتاي ھۆكۈمىتى بۇنى يامان ئىش دەپ قارىمايدۇ. بۇ ئۈچىنچى بوشلۇقتا، مەدەنىيەت، ئىجتىمائىي، سىياسىي ۋە دىنىي زىيانكەشلىك ئىچىدە، ئۇيغۇرلار ئۆز مەدەنىيىتى ۋە كىملىكىنى ساقلاپ قېلىش ۋە كۈچەيتىش ئۈچۈن بىخەتەر مۇھىت يارىتىدۇ، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئۆزلىرىنىڭ شەرتلىرى بويىچە گۈللىنىشىگە كۈچ بېرىدىغان تەجرىبىلەرنى ئورتاقلىشىدۇ.
ئۈچىنچى بوشلۇق پەقەت ۋاسىتىلىك قارشىلىقنىڭ بىر شەكلىنىلا ئەمەس، بەلكى خىتاي دۆلەت سىياسىتى كەلتۈرۈپ چىقارغان مائارىپتىكى تەڭسىزلىكنىمۇ گەۋدىلەندۈرىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئاز سانلىق مىللەتلەرگە خىتاي تىلى مائارىپىنى مەجبۇرلىشى، ئۇيغۇر بالىلىرى ئۈچۈن ئىنگلىز تىلى تەربىيەسىنىڭ كەمچىل بولۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، ئەنئەنىۋى خەن مەكتەپلىرى كۆپ سانلىق نوپۇسقا ئىنگلىز تىلى ئۆگىتىدۇ ۋە قەرەللىك سەۋىيە سىناش ئىمتىھانلىرىنى ئېلىپ بارىدۇ. نەتىجىدە، كۆپىنچە ئۇيغۇرلار مەكتەپ سىرتىدىكى خۇسۇسىي يېتەكچىلىك ياكى ئۆزلۈكىدىن ئۆگىنىش ئارقىلىق ئىنگلىز تىلىنى ئۆگىنىدۇ. ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئىنگلىز تىلى مەكتەپلىرىگە قېتىلىشىنىڭ بىر ئەمەلىي سەۋەبى، بۇ ئۇلارنىڭ دۆلەتلىك ئاسپىرانتلىققا كىرىش ئىمتىھانىدىكى پۇرسىتىنى ئاشۇرىدۇ. بۇ ئىمتىھان ئىنگلىز تىلىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان بولۇپ، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستاندىكى قانۇنىي كەمسىتىش سەۋەبىدىن ئۇيغۇر ئالىي مەكتەپلىرىنى پۈتتۈرگەنلەرنىڭ ئىشقا ئورۇنلىشىش نىسبىتىنىڭ ئىنتايىن تۆۋەن بولۇشىنى كۆزدە تۇتقاندا، نامراتلىقتىن قۇتۇلۇشنىڭ مۇھىم بىر يولى دەپ قارىلىدۇ.
2–باب: دىنىي قىرغىنچىلىق ۋە قارشىلىق
بۇ بابتا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارنى ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ئۈچۈن ئىسلام دىنى پائالىيەتلىرىنى چەكلەش ئۇسۇللىرى ۋە ئۇنىڭغا ماس كېلىدىغان قارشىلىق ھەرىكەتلىرى تەكشۈرۈلىدۇ. بۇ تەھلىل، دىننىڭ ئۇيغۇر كىملىكىدىكى رولىنى تەكشۈرۈپ، دىننى كۈندىلىك تۇرمۇشتىن قەستەن ئۈزۈپ تاشلاش ھەرىكەتلىرىنىڭ يادرولۇق ئېتىقاد ۋە مەدەنىيەت ئەمەلىيەتلىرىنى قانداق يىمىرىدىغانلىقىنىلا ئەمەس، بەلكى بۇ دۆلەت قوللانغان ئۇسۇللارنىڭ نېمە ئۈچۈن ئىرقىي قىرغىنچىلىق دەپ قارىلىشى كېرەكلىكىنىمۇ كۆرسىتىپ بېرىدۇ. قىسقىسى، دىن يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئۇ كىملىكنىڭ چوڭقۇر يوقىلىشىغا ۋە دىنىي ئىدېئولوگىيەنى كەلگۈسى ئەۋلادلارغا يەتكۈزەلمەسلىككە ئېلىپ بارىدۇ.
ئاپتور بۇ بابتا جەمئىيەتشۇناس W.E.B. دۇبويىس (W.E.B. Du Bois) نىڭ «قوش ئاڭ» (double-consciousness) نەزەرىيەسىنى قوللىنىدۇ. بۇ نەزەرىيە بويىچە، بىر شەخس ئۆزىنىڭ ئۆز-ئۆزىنى تونۇشى بىلەن ھۆكۈمران جەمئىيەت تەرىپىدىن كۆرۈلۈش شەكلى ئوتتۇرىسىدا تەڭپۇڭلۇقنى ساقلىشى كېرەك. ئۇيغۇرلار ۋە ئەرمەنلەر دۆلەتنىڭ بۇيرۇقلىرىغا بويسۇنىدىغان بىر شەخس كىملىكىنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇر بولغان ۋە ئۆزلىرىنىڭ ھەقىقىي مەدەنىيەت كىملىكىنى يوشۇرغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ مىراسلىرى ۋە ئەمەلىيەتلىرىنى ساقلاپ قالغان شەخسىي كىملىكىنى ساقلاپ قالغان. بۇ قوش ئاڭ، بىر تەرەپتىن ئۆز مىراسىغا سادىق بولۇش، يەنە بىر تەرەپتىن دۆلەتنىڭ مەدەنىيەت نورمىلىرىغا سادىق بولۇش ئوتتۇرىسىدىكى توختاۋسىز كۈرەشنى ئىپادىلەيدۇ. بۇ ھەم ھايات قېلىش مېخانىزمى، ھەم قارشىلىقنىڭ بىر شەكلى، چۈنكى ئۇ ئۇيغۇرلار ۋە ئەرمەنلەرگە دۆلەت زۇلۇمىغا بەرداشلىق بېرىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئۆزلىرىنىڭ ئۆزگىچە كىملىكىنى ئاستا-ئاستا ساقلاپ قېلىشقا يول قويىدۇ.
ئاپتور، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئۇسۇللىرىنى تەھلىل قىلىشتا، تۆۋەندىكىلەرنى نەزەرگە ئالغان: (1) بوۋاقلارغا ئەنئەنىۋى ئۇيغۇر دىنىي ئىسىملىرىنى قويۇشنى چەكلەش؛ (2) ئەنئەنىۋى ئۇيغۇر دىنىي كىيىم-كېچەكلىرىنى چەكلەش؛ (3) رامىزاندا روزا تۇتۇشنى چەكلەش. دىن، كۆپىنچە ھاللاردا مەھەللە بىرلىكىنى ساقلايدىغان مۇراسىم ۋە ئەمەلىيەتلەرنىڭ مەركىزى. بۇ ئېلېمېنتنى ئېلىپ تاشلاش، بىر جەمئىيەت ياكى گۇرۇپپىنى باشقىلىرىدىن ئايرىپ تۇرىدىغان سىمۋوللۇق بەلگىلەرنى ئۆچۈرۈۋېتىدۇ.
شى جىنپىڭنىڭ «خەلقنىڭ تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ئۇرۇشى» ۋە ئىسلام ئىپادىلىرىنى نىشانلىغان ھازىرقى ھەرىكەتلەر
شى جىنپىڭنىڭ «خەلقنىڭ تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ئۇرۇشى» بىلەن بىرلىكتە، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلارغا قارشى يەنە بىر «قاتتىق زەربە بېرىش» ھۇجۇمىنى قوزغىدى، يەنى «زوراۋان تېررورلۇق ھەرىكەتلىرىگە قارشى قاتتىق زەربە بېرىش مەخسۇس ھەرىكىتى». 1990-يىللاردىن بۇيان يۈز بەرگەن باشقا «قاتتىق زەربە بېرىش» ھەرىكەتلىرىگە ئوخشاش، 2014-يىلدىكى بۇ ھەرىكەت ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيەت جەھەتتىن ھايات قېلىشىغا ۋەيران قىلغۇچ تەسىرلەرنى ئېلىپ كەلدى. ئۇيغۇر كىملىكىنى ئاستا-ئاستا يوقىتىۋاتقان بىر سىياسەت، دىنىي (ئىسلام) مەنىگە ئىگە بوۋاق ئىسىملىرىنى، بولۇپمۇ ئەرەب سىياسىي ئەربابلىرىنىڭ ئىسىملىرىغا ئوخشاش ئىسىملارنى چەكلەشكە باشلىدى. «سەددام» ياكى «مەدىنە» گە ئوخشاش ئىسىملار «دىنىي قىزغىنلىقنى كۈچەيتىۋېتىش» ئېھتىماللىقى سەۋەبىدىن چەكلەندى. بۇ سىياسەت ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرى تەرىپىدىن «نيۇ-يورك ۋاقىت گېزىتى» گە ئاشكارىلانغان بولۇپ، «چەكلەنگەن ئاز سانلىق مىللەت ئىسىملىرى تىزىملىكى» دەپ ئاتالغان ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى بىخەتەرلىك خادىملىرى تەرىپىدىن دەلىللەنگەن. بەزى خادىملار ئەگەر ئاتا-ئانىلار بويسۇنمىسا، بالىلارنىڭ «نوپۇس» قا ئېلىنالمايدىغانلىقىنى ئېيتقان.
ئۇيغۇر كىملىكىنى يوقىتىۋاتقان يەنە بىر مەدەنىيەت سىياسىتى، دىنىي كىيىملەرنى چەكلەش. بۇ چەكلەش ئەرلەرنىڭ ساقال قويۇشىنى ۋە ئاياللارنىڭ ئاممىۋى سورۇنلاردا ياغلىق ئارتىشىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ھۆكۈمەت ئاممىۋى قاتناش ۋاسىتىلىرىگە چەكلەنگەن «بەش خىل نورمالسىز ئۇسلۇب» نى كۆرسىتىدىغان گىرافىكلارنى چاپلىغان، بۇلار پۈتۈنلەي ياكى قىسمەن ھىجاب ئارتقان ئاياللار، تولۇق ساقالدىن تارتىپ ئۆچكە ساقالغا قەدەر ھەر قانداق مىقداردىكى يۈز تۈكى بار ئەرلەر، ۋە يۇلتۇز ياكى ھىلال ئاي بەلگىسى بار ھەر قانداق كىيىمنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. قانداق كىيىملەرنىڭ قانۇنسىز ئىكەنلىكىنىڭ ئېنىقلىمىسى ئېنىق ئەمەس، ھەمدە بۇ سىياسەت «بىنورمال» نىڭ نېمىنى كۆرسىتىدىغانلىقىنىمۇ چۈشەندۈرۈپ بېرەلمىگەن.
دىنىي چەكلىمىنىڭ ئۈچىنچى مىسالى، بەلكىم ئۈچ مىسال ئىچىدىكى ئەڭ ئېغىرى، رامىزان روزىسىنى چەكلەش. 2012-يىلدىن بۇيان، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى رامىزاندا روزا تۇتۇشنى سىستېمىلىق چەكلەپ كەلگەن. ئىسلامنىڭ بەش تۈۋرۈكىنىڭ بىرى بولۇش سۈپىتى بىلەن، رامىزاندا روزا تۇتۇش مەجبۇرىي ئىبادەت ھېسابلىنىدۇ. ئۇ ئىسلام ئىبادەتلىرىنىڭ نورمال بىر قىسمى دەپ قارىلىشنىڭ ئورنىغا، «ئاشقۇنلۇقنىڭ بەلگىسى» دەپ قارىلانماقتا. ئاممىۋى سورۇنلاردا رامىزان روزىسىنى چەكلەش، روزا تۇتۇش مەزگىلىدە ئۇيغۇرلارنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىغا قاتتىق نازارەت قىلىش بىلەن بىللە ئېلىپ بېرىلىدۇ. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ باياناتچىسى دىلشات راشىتنىڭ سۆزىگە قارىغاندا، ھۆكۈمەت «ھەر بىر رەسمىي تارماق ۋە تەشكىلاتتا رامىزان مۇقىملىق گۇرۇپپىلىرى قۇرۇپ چىققان، ئۇلار بۇ گۇرۇپپىلارغا خىزمەت قىلىش ئۈچۈن ئادەم تاللىشى كېرەك… بۇ تارماقلاردىكى ئەمەلدارلار بارلىق جايلاردا شەخسىي نازارەت خىزمىتىنى ئېلىپ بېرىش ئۈچۈن مەسچىتلەرگە بېرىپ تۇرۇشى كېرەك».
3–باب: مەدەنىيەت مىراسلىرى قىرغىنچىلىقى ۋە قارشىلىق
بۇ بابتا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارنى مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە قىلىشنى ئىلگىرى سۈرۈش ئۈچۈن، مەدەنىيەت كىملىكىنىڭ ماددىي سىمۋوللىرىنى ۋەيران قىلىش ھەرىكەتلىرى تەكشۈرۈلىدۇ. ئاپتور، ئۇيغۇر مەدەنىيەت مىراسلىرى ئورۇنلىرىنى ۋەيران قىلىشنىڭ ئۇيغۇر كىملىكىنى يوقىتىۋاتقانلىقىنى ۋە بۇنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ بىر بەلگىسى دەپ قارىلىشى كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ئالدى-كەينىدە گېرمانىيە ئىشغالىيىتىدىكى ۋارشاۋا، پولشادىكى يەھۇدىي مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىنىڭ ۋەيران قىلىنىشى بىلەن سېلىشتۇرۇش ئارقىلىق، بۇ باب خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇسۇللىرىنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق ماھىيىتىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ. ئاپتور يەنە بۇ ئۇسۇللارغا قارشى ئوتتۇرىغا چىققان قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ مەدەنىيەت جەھەتتىن ھايات قېلىشنىڭ جىددىي ئېھتىياجىنى گەۋدىلەندۈرىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
بىرىنچىدىن، ئاپتور ئۇسۇللارنى سېلىشتۇرىدۇ، مەسىلەن: (1) شەرقىي تۈركىستاندىكى «مەسچىتلەرنى تەرتىپكە سېلىش» سىياسىتى، 8000 دىن ئارتۇق مەسچىتنىڭ چېقىلىشى ياكى ئۆزگەرتىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان؛ (2) شەرقىي تۈركىستاندىكى مەشھۇر تاۋاپ نۇقتىسى بولغان ئوردام مازىرىنىڭ چېقىلىشى؛ (3) ۋارشاۋادىكى كۇتۇپخانا ۋە ئىبادەتخانىلارنىڭ تاقىلىشى؛ (4) ناتسىستلارنىڭ مەشھۇر كىتاب كۆيدۈرۈشلىرى. ئاندىن، ئاپتور يەنە بىر بىرىگە ئوخشىشىپ كېتىدىغان قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنى سېلىشتۇرىدۇ، مەسىلەن: (1) شەرقىي تۈركىستاندا «يېڭى خەلق مۇزىكىسى» نىڭ قەد كۆتۈرۈشى؛ (2) ۋارشاۋا گېتتوسىدا يەھۇدىي سىمفونىيە ئوركېستىرىنىڭ قۇرۇلۇشى. بۇ سېلىشتۇرمىلار، رافائىل لەمكىن ئاتىغاندەك، «ۋانداللىق ھەرىكەتلىرى» ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلغان ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ دەلىللىرىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. مەدەنىيەت ۋەيرانچىلىقى ئۇزۇندىن بۇيان ئىرقىي قىرغىنچىلىقلاردا قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىلىپ كەلگەن بولۇپ، پەقەت بىر خەلقنىڭ جىسمانىي ھايات قېلىشىنىلا ئەمەس، بەلكى ئۇلارنىڭ كىملىكىنىڭ ماددىي بولمىغان ماھىيىتىنى — تىل، دىن ۋە مەدەنىيەت مىراسلىرىنى نىشانلايدۇ.
بۇ باب ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ «مەۋجۇتلۇق ئۆلچىمى» گە مەركەزلىشىدۇ، يەنى، بىر گۇرۇپپىنى ئۇلار گويا ھېچقاچان مەۋجۇت بولۇپ باقمىغاندەك يوقىتىش. ئاپتورنىڭ ئۇسۇللارنى سېلىشتۇرۇشى، شەرقىي تۈركىستاندىكى مەسچىتلەر ۋە تاۋاپ نۇقتىلىرىنى چېقىش ۋە ۋارشاۋا، پولشادىكى كۇتۇپخانا ۋە كىتابلارنى كۆيدۈرۈشنى روشەن سېلىشتۇرما قىلىپ، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئۇيغۇر مەدەنىيەت كىملىكىگە قاراتقان سىياسەتلىرىنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق ماھىيىتىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنى سېلىشتۇرۇش بۇ تەلەپنى قوللايدىغان دەلىل سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدۇ. يەھۇدىيلار قىرغىنچىلىقىنىڭ مىسلى كۆرۈلمىگەن كۆلىمى ۋە خاراكتېرى تۈپەيلىدىن، ئۇيغۇرلار بىلەن سېلىشتۇرۇشنىڭ چەكلىك دائىرىسىنى چۈشىنىش ئىنتايىن مۇھىم. ئاپتور ھازىرقى زاماندىكى شەرقىي تۈركىستاننى 1943-يىلدىكى يوقىتىش لاگېرلىرىغا ئاممىۋى سۈرگۈن قىلىشتىن بۇرۇنقى ۋارشاۋا ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى مەدەنىيەت مىراسلىرىنىڭ ۋەيران قىلىنىشى ۋە قارشىلىق ھەرىكەتلىرى بىلەن سېلىشتۇرىدۇ. بۇ باب ۋارشاۋادا يۈز بەرگەن مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىغا مەركەزلىشىدۇ، ئاممىۋى قىرغىنچىلىققا ئەمەس.
ئۇيغۇر مەدەنىيەت ئورۇنلىرىنى ئۆزگەرتىش ياكى ۋەيران قىلىش ئارقىلىق، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى لەمكىن تەسۋىرلىگەن «ۋانداللىق ھەرىكەتلىرى» گە قاتنىشىۋاتىدۇ، ياكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆزگىچە بىناكارلىق ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىن يەر-زېمىنغا بولغان باغلىنىشىنى سىستېمىلىق يوقىتىشقا ئۇرۇنۇۋاتىدۇ. بۇ ئورۇنلار پەقەت جىسمانىي قۇرۇلمىلارلا ئەمەس، بەلكى مەھەللە ئەسلىمىلىرى، دىنىي ساداقەتمەنلىك ۋە مەدەنىيەت ئىپادىلىرىنىڭ ئامبىرى. لەمكىن تەكىتلىگەندەك، مەدەنىيەت مىراسلىرىنى ۋەيران قىلىش پەقەت بىر كوللېكتىپ ئىچىدىكى ئىچكى يوقىتىشنىلا كەلتۈرۈپ چىقارمايدۇ، بەلكى ئىنسانىيەتنىڭ مەدەنىيەت بايلىقى ۋە كوللېكتىپنىڭ جەمئىيەتتىكى مەدەنىيەت ئىزىغا زىيان سالىدۇ.
«مەسچىتلەرنى تەرتىپكە سېلىش ھەرىكىتى» ۋە ئوردام مازىرىنىڭ ۋەيران قىلىنىشى
ئالدىنقى بابلاردا مۇلاھىزە قىلىنغاندەك، 2017-يىلدىكى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ «ئۈچ خىل كۈچ» كە، يەنى، بۆلگۈنچىلىك، دىنىي ئاشقۇنلۇق ۋە خەلقئارا تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ھەرىكىتى ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان زۇلۇمنى كۈچەيتىۋەتكەن. بۇ سىياسەتلەر تۈپەيلىدىن، خىتاي ھۆكۈمىتى ئىسلامنىڭ كۆپىنچە ئىپادىلىرىنى «ئاشقۇن» دەپ سۈپەتلىگەن. 2017-يىلدىكى باستۇرۇش بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى شەرقىي تۈركىستاندا مەسچىتلەرنى تەرتىپكە سېلىش ھەرىكىتىنى يولغا قويغان. 2016-يىلى شەرقىي تۈركىستان پارتىيە سېكرېتارى چېن چۈەنگو تەرىپىدىن ئاممىۋى مۇلازىمەت ۋە بىخەتەرلىكنى ئۆستۈرۈش باھانىسى بىلەن باشلانغان بۇ ھەرىكەت، ئۇيغۇر مەدەنىيەت مىراسلىرى ئورۇنلىرىنى ۋەيران قىلىشنىڭ ئارقىسىدىكى مۇھىم بىر كۈچ بولۇپ كەلگەن.
2021-يىلدىكى ئۇيغۇر سوتىدا، ئىچكى خادىملار خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بىر يۈرۈش ئىچكى ھۆججەتلىرىنى ئاشكارىلىغان. «يېڭى ۋەزىيەتتە ئىسلام خىزمىتىنى كۈچەيتىش ۋە ياخشىلاش ھەققىدىكى تەكلىپلەر» ناملىق ھۆججەتتە، «كۆپ چېقىپ ئاز سېلىش پىرىنسىپىدا چىڭ تۇرۇش» دېگەن جۈملە ئېنىق بايان قىلىنغان. خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ يەرلىك ھۆكۈمەت ئەمەلدارلىرى بۇ ھۆججەتلەرگە ئەمەل قىلغان، بۇ ئاممىۋى ۋەيرانچىلىق تېخىمۇ كۆپ دۆلەت تەشۋىقاتى مەنبەلىرىدىن ئىسپاتلانغان. مەسىلەن، قەشقەر شەھىرى مىللىي ۋە دىنىي ئىشلار كومىتېتىنىڭ باشلىقى ۋاڭ جىڭفۇنىڭ سۆزىگە قارىغاندا، «[خىتاي كومپارتىيەسى] ئىبادەت قىلغۇچىلارنىڭ بىخەتەرلىكىنى قوغداش مەقسىتىدە تەرتىپكە سېلىش ھەرىكىتىنى قوزغىغان، چۈنكى بارلىق مەسچىتلەر بەك كونا ئىدى… بىز شەھەردىكى مەسچىتلەرنىڭ يېقىن 70 پىرسەنتىنى چېقىۋەتتۇق، چۈنكى مەسچىتلەر بەك كۆپ ئىدى ۋە بەزىلىرى زۆرۈر ئەمەس ئىدى». ئاممىۋى بىخەتەرلىك تەدبىرى سۈپىتىدە رامكىلانغان بۇ ھەرىكەت، ئۇيغۇر دىنىي ۋە مەدەنىيەت ئابىدىلىرىنىڭ كەڭ كۆلەمدە يوقىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان، بۇ ئۇيغۇر مەھەللىلىرىنى ئۇيغۇر مىراسلىرىنىڭ مەركىزى ھېسابلىنىدىغان ئورۇنلاردىن مەھرۇم قىلغان.
ناتسىستلارنىڭ كىتاب كۆيدۈرۈشلىرى ۋە ۋارشاۋادىكى كراسىنسكىي كۇتۇپخانىسىنىڭ ۋەيران قىلىنىشى
1930-يىلى، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى پارتلاشتىن بۇرۇن، پولشا دىنىي ئېتىقاد ۋە ئاممىۋى مائارىپ مىنىستىرلىكى پولشادىكى 749 يەھۇدىي كۇتۇپخانىسىنىڭ 850,000 دىن ئارتۇق كىتاب ساقلايدىغانلىقىنى دوكلات قىلغان. بۇ ئەدەبىياتنىڭ يەھۇدىي مەدەنىيىتىدىكى رولىنىڭ گۇۋاھچىسى بولغان كۇتۇپخانىلار يەھۇدىي كىملىكىنى ئەكس ئەتتۈرگەن ۋە قوغدىغان. پولشادىكى يەھۇدىي جەمئىيىتى ئۇزۇندىن بۇيان كۇتۇپخانىلارنى يەھۇدىي ياشلىرىنىڭ ھاياتىنىڭ مەركىزى دەپ قاراپ كەلگەن، ھەمدە ھەر بىر سىياسىي پارتىيە ياكى تەشكىلات ئوقۇش ماتېرىياللىرى ئىزدەۋاتقان مۇستەقىل ياشلارنى جەلپ قىلىش ئۈچۈن شەھەردە كۇتۇپخانا قۇرۇشنى ئارزۇ قىلغان. نۇرغۇن يازغۇچىلار بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى بىلەن ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ئارىلىقىدىكى يەھۇدىي ياشلىرى ئۈچۈن ئوقۇشنىڭ مۇھىملىقىنى كۆرسىتىدۇ. 1930-يىللاردىكى ياش يەھۇدىيلارنىڭ تەرجىمىھاللىرىنى تەتقىق قىلغان موشې كلىگسبېرگ (Moshe Kligsberg) مۇنداق دەپ يازىدۇ: «ئوقۇش، ۋە كۆپ ئوقۇش، يەھۇدىي ياشلىرىنىڭ ھاياتىدا ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينىغان. كۆپىنچىسى نامرات بولغاچقا، ئۇلار كىتاب سېتىۋالالمايتتى، بۇ ھەر بىر شەھەر ۋە بازاردا ئىجتىمائىي كۇتۇپخانىلارنىڭ قۇرۇلۇشىنىڭ سەۋەبلىرىنىڭ بىرى ئىدى».
ناتسىستلار ھۆكۈمرانلىقىنىڭ دەسلەپكى يىللىرىدا (1933-1939)، ھۆكۈمەت كىتاب كۆيدۈرۈش يەھۇدىيلارنىڭ كىتابلىرى ۋە ئاسارە-ئەتىقىلىرىنى ئوچۇق-ئاشكارا ۋەيران قىلىشقا مەركەزلەشكەن،. ناتسىستلار كونتروللۇقىدىكى ئوقۇغۇچىلار گۇرۇپپىلىرى 34 ئۇنىۋېرسىتېت ۋە شەھەردە ئاممىۋى كىتاب كۆيدۈرۈش پائالىيەتلىرىنى ئۇيۇشتۇرغان، ئۇلار «گېرمان ئەمەس» ياكى «چىرىك» دەپ قارىغان ئەسەرلەرنى نىشانلىغان، بۇ گۈلخانلاردا داڭلىق يەھۇدىي، لىبېرال ۋە سولچىل ئاپتورلارنىڭ، جۈملىدىن كوممۇنىزم ئىدېئولوگىيەسىنىڭ قۇرغۇچىسى كارل ماركس، ئامېرىكىلىق ئىجتىمائىي ئادالەت رەھبىرى ھېللېن كېللېر، نوبېل مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن گېرمان ئاپتورلىرى ۋە ئەلۋەتتە، يەھۇدىي ھازىرقى زامان سەنئەتكارلىرىنىڭ ئەسەرلىرى كۆيدۈرۈلگەن.
خاتىمە
خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئۇيغۇر تىلى، دىنى ۋە مەدەنىيەت مىراسلىرىنى يوقىتىشى پۈتكۈل بىر مىللەتنىڭ يىمىرىلىشىگە سەۋەب بولغاندا، بۇ ھەرىكەتلەر ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ بىر بەلگىسى دەپ قارىلىشى كېرەكمۇ؟ بۇ ئىلمىي ماقالىدە، ئاپتور سېلىشتۇرما ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە قارشىلىق تەھلىلىنى قوللىنىپ، تارىختىكى ئۈچ چوڭ دۆلەت قوللىغان ئىرقىي قىرغىنچىلىق — ئامېرىكىدىكى يەرلىك مىللەتلەر (1820-1960-يىللار)، ئەرمەن قىرغىنچىلىقى (1915-1916-يىللار) ۋە يەھۇدىيلار قىرغىنچىلىقى (1933-1945-يىللار) — ۋە خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ھازىرقى زاماندىكى شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلارغا قاراتقان ھەرىكەتلىرىنى سېلىشتۇرۇپ، ھازىر يۈز بېرىۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى يورۇتۇپ بېرىدۇ. ئاپتور خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى يوقىتىش تىرىشچانلىقى، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ ئېنىق بىر ئالاھىدىلىكى دەپ تونۇلۇشى كېرەك، چۈنكى مەدەنىيەت كىملىكىنىڭ ۋەيران قىلىنىشى ئۇنىڭ تارىختا ئۆچۈرۈلۈشىگە، كەلگۈسى ئەۋلادلارغا يەتكۈزۈلۈشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا ۋە كوللېكتىپ كىملىكنىڭ يىمىرىلىشىگە ئېلىپ بارىدۇ، دەپ قارىغان.
بۇ تەھلىل پەقەت بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق ئەھدىنامىسىنىڭ ئېنىقلىمىسىغىلا تايىنىپ قالماي، ئىرقىي قىرغىنچىلىق ھەققىدىكى چۈشەنچىمىزنى كېڭەيتىشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى تەكىتلەيدۇ يەنى، ئۇ پەقەت بىر خەلقنىڭ جىسمانىي يوقىتىلىشىلا ئەمەس، بەلكى ئۇلارنىڭ مەدەنىيەت مەۋجۇتلۇقىنى سىستېمىلىق يوقىتىش ۋە بىر گۇرۇپپا كىشىلەرنى ئۇلارنىڭ جىسمانىي گەۋدىسىدىن ھالقىپ تەبىرلەيدىغان كىملىكىنىڭ ماھىيىتىنى نىشانلاشتۇر. ئاپتور كەڭ ئېتىراپ قىلىنغان ئىرقىي قىرغىنچىلىق دېلولىرى بىلەن خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلارغا قاراتقان ھۆكۈمرانلىقىنى سېلىشتۇرۇپ تەھلىل قىلغان، بۇ يەردە ئىرقىي قىرغىنچىلىق ياكى ئەمەسلىكى ھېلىھەم تالاش-تارتىشتا. بۇ تەھلىل باستۇرۇش ئۇسۇللىرى ۋە ئۇنىڭغا ماس كېلىدىغان قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنى ئالاھىدە تەكشۈرگەن. بۇ سېلىشتۇرۇش ئۆتمۈشتىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىق ھەرىكەتلىرى بىلەن خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان مۇئامىلىسى ئوتتۇرىسىدا كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان ئوخشاشلىقلارنى ئاشكارىلىغان، بۇ مەدەنىيەتنى يوقىتىشنىڭمۇ ئوخشاشلا بىر گۇرۇپپىنىڭ يوقىلىشىغا ئېلىپ بارىدىغانلىقى ھەققىدىكى قاراشنى تېخىمۇ قوللايدۇ.
ئاپتور ئاخىرىدا، گەرچە خىتاي ھۆكۈمىتى ئۆز ھەرىكەتلىرىنى دۆلەت بىرلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈشنىڭ بىر يولى دەپ ئاقلىسىمۇ، ئۇنىڭ ھەرىكەتلىرى تىلنى ئورتاقلاشتۇرۇش، دۆلەت بىرلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈش ياكى بىخەتەرلىكنى كۈچەيتىشتىن ھالقىپ كېتىپ، ئاخىرىدا ئۇيغۇر ئىسلام كىملىكىنىڭ پۈتۈنلەي يىلتىزىدىن قومۇرۇلۇشى ۋە يوقىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. بۇ يەردە تەتقىق قىلىنغان ھەر بىر دېلو ئوخشىمىغان ۋاقىت ۋە قىتئەلەردە يۈز بەرگەن بولسىمۇ، ھەر بىرىدە ئوتتۇرىغا چىققان ئورتاق ئەندىزىلەر، دۆلەت ئېلىپ بارغان ئۇيغۇرلارغا قارشى ھەرىكەتلەرنىڭ نېمە ئۈچۈن ئىرقىي قىرغىنچىلىق دەپ ئاتىلىشى كېرەكلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. رافائىل لەمكىن «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» ئاتالغۇسىنى ئىجاد قىلغاندا، ئۇ بىر مەدەنىيەت ياكى كوللېكتىپ كىملىكنى ئۆلتۈرۈشنىڭ، گەرچە بىر گەۋدىنى ئۆلتۈرۈشتىن پەرقلىق بولسىمۇ، ئوخشاشلا بىر گۇرۇپپىنىڭ يوقىلىشىغا ئېلىپ بارىدىغانلىقىنى كۆرسەتمەكچى بولغان. گەرچە «مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى» ئاخىرىدا 1948-يىلدىكى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق ئەھدىنامىسىدىن چىقىرىۋېتىلگەن بولسىمۇ، ئۇنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق ئېنىقلىمىسىنىڭ كەڭ ئېتىراپ قىلىنىشى، ئۇنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىق تەھلىلىدىكى مۇھىملىقىنى گەۋدىلەندۈرىدۇ. ئاپتور بۇ ئىلمىي ماقالە ئارقىلىق، مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى تەتقىقاتىنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاپ تەكشۈرۈشنى تەشەببۇس قىلىشنى، مەزلۇم گۇرۇپپىلارنىڭ مەدەنىيەت جەھەتتىن ھايات قېلىش كۈرىشىگە ئېتىراپ بېرىشنى، ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى ۋەزىيەت ھەققىدە تېخىمۇ ئوچۇق دىيالوگنى ئىلگىرى سۈرۈشنى ئۈمىد قىلىدۇ. «گەرچە خىتاي ھۆكۈمىتى جىسمانىي جەھەتتىن ئۆلتۈرمىگەن تەقدىردىمۇ، ئۇلار يەنىلا ئۇيغۇرلارنى ئۆلتۈرمەكتە».
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
