ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
«خىمىيە ئىنژېنېرى» (The Chemical Engineer) ژۇرنىلىنىڭ 2026-يىلى 29-يانۋار سانىدا ئېلان قىلىنغان «ياۋروپانىڭ خىمىيە كىرىزىسى: شىنجاڭ، تەمىنلەش زەنجىرى ۋە كىشىلىك ھوقۇق» ناملىق ماقالە، نۆۋەتتە خەلقئارا سودا ۋە سىياسەت ساھەسىنىڭ قىزىق نۇقتىسىغا ئايلانغان خىتاينىڭ سانائەت سىياسىتى بىلەن غەرب دۇنياسىنىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەتى ئوتتۇرىسىدىكى كەسكىن زىددىيەتنى يورۇتۇپ بەرگەن مۇھىم ھۆججەت خاراكتېرلىك ئەسەردۇر. سام بېيكېر (Sam Baker) تەرىپىدىن يېزىلغان بۇ ماقالە، ياۋروپا خىمىيە سانائىتى دۇچ كېلىۋاتقان ئېنېرگىيە تەننەرخىنىڭ ئۆسۈشى ۋە يەرشارىۋى ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنىڭ ئېشىپ كېتىشى قاتارلىق مەسىلىلەرنى ئارقا كۆرۈنۈش قىلغان ھالدا، شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىسىنىڭ خەلقئارا تەمىنلەش زەنجىرىگە كۆرسىتىۋاتقان چوڭقۇر تەسىرىنى ئەتراپلىق تەھلىل قىلىدۇ. ماقالىنىڭ ئەھمىيىتى شۇكى، ئۇ بىرلا كەسىپنىڭ ئىقتىسادىي مەنزىرىسىنى بايان قىلىش بىلەن چەكلەنمەستىن، بەلكى خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان باستۇرۇش سىياسىتىنىڭ يەرشارى ئىقتىسادىي قۇرۇلمىسىغا قانچىلىك چوڭقۇر سىڭىپ كىرگەنلىكىنى ھەمدە بۇنىڭ غەرب شىركەتلىرى ئۈچۈن قانداق ئەخلاقىي ۋە قانۇنىي خىرىسلارنى تۇغدۇرۇۋاتقانلىقىنى كونكرېت پاكىتلار بىلەن دەلىللەيدۇ.
شەخسىي گۇۋاھلىق ۋە تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش: سىستېمىلىق كەمسىتىشنىڭ يىلتىزى
دوكلاتنىڭ ئەڭ تەسىرلىك تەرەپلىرىنىڭ بىرى، ئۇنىڭ قۇرۇق ئىقتىسادىي سانلىق مەلۇماتلارغىلا ئەمەس، بەلكى جانلىق ئىنسانىي گۇۋاھلىقلارغا تايانغانلىقىدۇر. ئاپتور نۆۋەتتە «ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىنى توختىتىش» ھەرىكىتىنىڭ دىرېكتورى رەھىمە مەخمۇت خانىمنىڭ شەخسىي كەچۈرمىشلىرى ئارقىلىق، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سانائەتلىشىش جەريانىنىڭ ئەزەلدىنلا يەرلىك خەلقنى چەتكە قېقىش ۋە كەمسىتىش ئاساسىغا قۇرۇلغانلىقىنى پاكىتلىق ئوتتۇرىغا قويىدۇ. دوكلاتقا ئاساسلانغاندا، 1987-يىللىرىدىلا ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنىڭ كەسىپ تاللاش ھوقۇقى چەكلەنگەن بولۇپ، رەھىمە خانىم ئۆز ئارزۇسىغا خىلاپ ھالدا نېفىت-خىمىيە سانائىتى كەسپىگە تەقسىم قىلىنغان ۋە خىتاي ئوقۇغۇچىلاردىن ئايرىۋېتىلگەن ھالدا ئوقۇتۇشقا ئورۇنلاشتۇرۇلغان. بۇ ئەھۋال خىتاي مائارىپ سىستېمىسىدىكى ئىرقىي ئايرىمىچىلىقنىڭ 2017-يىلدىكى كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇندىن خېلى بۇرۇنلا سىستېمىلىق مەۋجۇت ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ.
رەھىمە خانىمنىڭ خىزمەت ھاياتىدىكى، بولۇپمۇ مايتاغدىكى يېڭى ئېتىلېن زاۋۇتىدىكى كەچۈرمىشلىرى بۈگۈنكى مەجبۇرىي ئەمگەك سىستېمىسىنىڭ تارىخىي يىلتىزىنى ئېچىپ بېرىدۇ. ماقالىدە قەيت قىلىنىشىچە، زاۋۇت رەسمىي ئىشقا كىرىشىشتىن ئىلگىرىلا ئۇيغۇر ئىشچى-خىزمەتچىلەر ئىنتايىن ئېغىر شارائىتتا دەرەخ تىكىش قاتارلىق جاپالىق جىسمانىي ئەمگەكلەرگە سېلىنغان. رەھىمە خانىم بۇ مەنزىرىنى «خۇددى گۇلاگنىڭ ئۆزىلا ئىدى» دەپ تەسۋىرلەيدۇ. گەرچە ئۇ دەسلەپتە تەھلىل تەجرىبىخانىسىدا تېخنىكىلىق خىزمەت بىلەن شۇغۇللانغان بولسىمۇ، ئەمما تۇغۇت دەم ئېلىشىدىن قايتىپ كەلگەندىن كېيىن، خىتاي خىزمەتداشلىرىغا قوللىنىلمىغان تۆۋەن مائاشلىق «قايتا مەشىق» ئورنىغا چۈشۈرۈلۈش ئارقىلىق ئاشكارا كەمسىتىشكە ئۇچرىغان. بۇ تەپسىلاتلار خىتاينىڭ رايوندىكى سانائەت تەرەققىياتى يەرلىك خەلقنى بايلىقتىن بەھرىمەن قىلىشنى ئەمەس، بەلكى ئۇلارنى ئەرزان ئەمگەك كۈچى سۈپىتىدە ئېكسپلاتاتسىيە قىلىش ۋە سىياسىي جەھەتتىن كونترول قىلىشنى مەقسەت قىلغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
ئاپتور يەنە 1997-يىلىدىكى «غۇلجا ۋەقەسى» ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى قانلىق باستۇرۇشلارنى ئەسلەپ ئۆتۈش ئارقىلىق، رايوندىكى جىددىي ۋەزىيەتنىڭ پەقەت يېقىنقى يىللارنىڭ مەھسۇلى ئەمەسلىكىنى ئەسكەرتىدۇ. رەھىمە خانىمنىڭ «ئۇ چاغلاردا كىشىلەرنىڭ بىرلا ئويى بار ئىدى: قانداق قىلىپ بۇ يەردىن قۇتۇلۇپ كېتەلەيمىز؟» دېگەن سۆزلىرى، شۇ دەۋردىكى ئۈمىدسىزلىك ۋە ۋەھىمىنىڭ نەقەدەر چوڭقۇر ئىكەنلىكىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.
تۈرمە-سانائەت گەۋدىسى ۋە خەلقئارالىق شىركەتلەرنىڭ چېتىلىشى
ماقالىنىڭ ئەڭ دىققەت قوزغايدىغان نۇقتىلىرىدىن بىرى، شەرقىي تۈركىستاندىكى خىمىيە سانائىتى بىلەن تۈرمە سىستېمىسى ئوتتۇرىسىدىكى جۇغراپىيەلىك ۋە قۇرۇلمىلىق باغلىنىشنى پاش قىلىشىدۇر. ئاۋسترالىيە ئىستراتېگىيەلىك سىياسەت ئىنستىتۇتى (ASPI) نىڭ تەتقىقات نەتىجىلىرىگە ئاساسلانغاندا، مايتاغدىكى ئېتىلېن زاۋۇتىنىڭ 2019-يىلدىن بېرى ئۇيغۇرلارنى قاماشقا ئىشلىتىلىۋاتقان يۇقىرى دەرىجىلىك بىخەتەرلىك تۈرمىسىدىن ئاران 8 كىلومېتىر يىراقلىقتا ئىكەنلىكى ئاشكارىلانغان. بۇ خىل جۇغراپىيەلىك يېقىنلىق زاۋۇت بىلەن تۈرمە ئوتتۇرىسىدا ئەمگەك كۈچى يۆتكەش ئېھتىماللىقىنى تېخىمۇ كۈچەيتىدۇ.
دوكلاتتا يەنە رايوندىكى ئەڭ چوڭ خىمىيە شىركەتلىرىدىن بىرى بولغان «جۇڭتەي خىمىيە سانائىتى» (Xinjiang Zhongtai) نىڭ ئامېرىكا ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن «ئۇيغۇرلارنىڭ مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى» (UFLPA) غا ئاساسەن جازا تىزىملىكىگە كىرگۈزۈلگەنلىكى تەپسىلىي بايان قىلىنىدۇ. شېففىلد ھاللەم ئۇنىۋېرسىتېتى تەتقىقاتچىلىرى جۇڭتەي شىركىتىنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتى قوللاۋاتقان «ئەمگەك كۈچى يۆتكەش» پىروگراممىسىنىڭ ئاكتىپ ئىجراچىسى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان. بۇ پاكىت خىتاي خىمىيە سانائىتىنىڭ پەقەت ئىقتىسادىي سۇبيېكتلا ئەمەس، بەلكى يەرلىك خەلقنى كونترول قىلىش ۋە ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش قورالىغا ئايلانغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
ئىقتىسادىي تەسىر: ياۋروپا سانائىتىگە بولغان خىرىس ۋە مۇھىت مەسىلىسى
ماقالىدە بايان قىلىنغان يەنە بىر مۇھىم تېما خىتاينىڭ ئەرزان ۋە كۆپ مىقداردىكى خىمىيە مەھسۇلاتلىرىنىڭ ياۋروپا بازىرىغا سەلدەك بېسىپ كىرىشىدۇر. ئوكسفورد ئىقتىساد ئىنستىتۇتىنىڭ تەتقىقاتىغا كۆرە، 2019-يىلدىن بۇيان ياۋروپادىكى خىمىيە سانائىتى ئىشلەپچىقىرىشى كۆرۈنەرلىك ئازايغان، ئەمما خىتايدىن كىرىدىغان ئىمپورت مىقدارى تېز سۈرئەتتە ئاشقان. مەسىلەن، ئەنگلىيەنىڭ خىتايدىن ئىمپورت قىلغان ئاممىياك سۇلفات مىقدارى يېقىنقى سەككىز يىل ئىچىدە غايەت زور دەرىجىدە ئۆرلىگەن.
بۇ يەردىكى ئەڭ چوڭ زىددىيەت شۇكى، ياۋروپا دۆلەتلىرى مۇھىت ئاسراش ئۈچۈن يۇقىرى تەننەرخلىق سىياسەتلەرنى يۈرگۈزۈۋاتقان بىر پەيتتە، خىتاي شەرقىي تۈركىستاندىكى كۆمۈر بايلىقىغا تايىنىپ، مۇھىتنى ئېغىر بۇلغايدىغان كۆمۈر-خىمىيە سانائىتى ئارقىلىق ئىشلەپچىقارغان ئەرزان مەھسۇلاتلىرىنى دۇنيا بازىرىغا تۆكمە قىلىپ ساتماقتا. بۇ ئەھۋال «يېشىل يۇيۇش» (Greenwashing) نىڭ ئەكسىچە بىر مەنزىرىنى ئوتتۇرىغا چىقىرىدۇ: ياۋروپا ئۆز ئىچىدىكى بۇلغىنىشنى ئازايتقاندەك كۆرۈنگەن بىلەن، ئەمەلىيەتتە تەمىنلەش زەنجىرى ئارقىلىق خىتايدىكى تېخىمۇ ئېغىر بۇلغىنىش ۋە كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىنى ۋاسىتىلىك قوللاۋاتىدۇ.
قانۇنىي يوچۇقلار ۋە كارخانا مەسئۇلىيىتىدىكى بوشلۇقلار
ماقالىدە غەرب قانۇنلىرىنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەك مەھسۇلاتلىرىنى توسۇشتىكى ئاجىزلىقى چوڭقۇر مۇھاكىمە قىلىنغان. گەرچە ياۋروپا ئىتتىپاقى مەجبۇرىي ئەمگەك مەھسۇلاتلىرىنى چەكلەش قانۇنىنى ماقۇللىغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ تولۇق ئىجرا قىلىنىشى 2027-يىلى دېكابىرغىچە كېچىكتۈرۈلگەن. رەھىمە خانىم تەكىتلىگەندەك، غەرب قانۇنلىرى كۆپىنچە ھاللاردا «ئىسپاتلاش مەسئۇلىيىتى» نى شىركەتلەرگە ئەمەس، بەلكى زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلارغا يۈكلەپ قويماقتا.
داڭلىق خىمىيە شىركەتلىرىنىڭ (مەسىلەن، BASF, INEOS, AkzoNobel) شەرقىي تۈركىستان بىلەن بولغان باغلىنىشى ھەققىدىكى مىساللار، غەرب شىركەتلىرىنىڭ جامائەت پىكرى بېسىمىدا يۈزەكى ئۆزگىرىشلەرنى قىلغان بولسىمۇ، ئەمما مەنپەئەت زەنجىرىنى پۈتۈنلەي ئۈزۈپ تاشلاشقا تېخىچە ئانچە قىزغىن ئەمەسلىكىنى پاش قىلىدۇ. كۆپلىگەن شىركەتلەرنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىن مال كىرگۈزگەن ياكى كىرگۈزمىگەنلىكى ھەققىدىكى سوئاللارنى جاۋابسىز قالدۇرۇشى، بۇ ساھەدىكى ئاشكارىلىقنىڭ نەقەدەر تۆۋەن ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ.
خۇلاسە ۋە باھالاش: ئىقتىسادىي مەنپەئەت بىلەن ۋىجدان ئوتتۇرىسىدىكى تاللاش
سام بېيكېرنىڭ بۇ ماقالىسى، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ پەقەت بىر كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىلا ئەمەس، بەلكى يەرشارى ئىقتىسادىي قۇرۇلمىسىدىكى چوڭقۇر يىلتىز تارتقان بىر «راك ھۈجەيرىسى» ئىكەنلىكىنى نامايان قىلدى. دوكلاتنىڭ ئىلمىي قىممىتى شۇ يەردىكى، ئۇ سانائەت سانلىق مەلۇماتلىرى بىلەن سىياسىي رېئاللىقنى مۇۋەپپەقىيەتلىك بىرلەشتۈرگەن بولۇپ، ئوقۇرمەنلەرگە «ئەرزان مەھسۇلات» نىڭ ئارقىسىدىكى ئېغىر ئىنسانىي بەدەلنى تونۇتىدۇ.
قىسقىسى، بۇ دوكلات خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ، بولۇپمۇ خىمىيە سانائىتى ساھەسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىققا تۇتقان پوزىتسىيەسىنى قايتىدىن كۆزدىن كەچۈرۈشى ئۈچۈن مۇھىم بىر سىگنالدۇر. ماقالىنىڭ ئاخىرىدا ئاپتور ئېيتقاندەك: «تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ پاكىز بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلىش پەقەت بىر بەلگىلىمە ئەمەس، بەلكى بىر ئەخلاقىي مەجبۇرىيەت». دۇنيا بۇ سىناقتا يا ئىقتىسادىي مەنپەئەت ئۈچۈن كۆز يۇمۇشنى تاللايدۇ، ياكى قىيىن بولسىمۇ ۋىجدانىي مەسئۇلىيىتىنى ئادا قىلىپ، ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتكە شېرىك بولۇشتىن ۋاز كېچىدۇ.
مەنبە ماقالە:
Baker, S. (2026, January 29). Europe’s Chemicals Crisis: Xinjiang, Supply Chains and Human Rights. The Chemical Engineer.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
