ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
1. كىرىش سۆز ۋە تەتقىقاتنىڭ ئەھمىيىتى
خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە ئېنېرگىيە سىياسىتى بويىچە دۇنيادىكى نوپۇزلۇق تەتقىقات ئورگانلىرىنىڭ بىرى بولغان جېمىستوۋن فوندى جەمئىيىتى (The Jamestown Foundation) تەرىپىدىن چىقىرىلىدىغان نوپۇزلۇق سىياسىي-ئانالىز ژۇرنىلى «ياۋروئاسىيا كۈندىلىك كۆزەتكۈچىسى» (Eurasia Daily Monitor) نىڭ 2026-يىلى 24-ئىيۇلدىكى سانىدا ئانالىزچى سېم جونېس (Sam Jones) تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان «پۇتىن يېقىلغۇ كىرىزىسىغا تاقابىل تۇرۇش مەسئۇلىيىتىنى رايونلۇق ۋالىيلارغا تاپشۇردى» (Putin Delegates Fuel Crisis Response to Regional Heads) ناملىق ماقالە، نۆۋەتتە رۇسىيە فېدېراتسىيەسىنىڭ دۆلەت ئىچىدە يۈز بېرىۋاتقان ئېغىر يېقىلغۇ كىرىزىسى ۋە ئۇنىڭ دۆلەتنىڭ سىياسىي تۈزۈلمىسىگە كۆرسىتىۋاتقان تەسىرىنى يورۇتۇپ بېرىش جەھەتتە يۇقىرى قىممەتكە ئىگە. ماقالىدە ئۇكرائىنا ئارمىيەسىنىڭ رۇسىيەنىڭ نېفىت پىششىقلاپ ئىشلەش ئۇل ئەسلىھەلىرىگە قاراتقان ئىستراتېگىيەلىك ھۇجۇملىرى سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان نېفىت مەھسۇلاتلىرى كەمچىللىكى ۋە بۇ جەرياندا رۇسىيە پىرېزىدېنتى ۋىلادىمىر پۇتىننىڭ كىرىزىسنىڭ ئېغىرلىق دەرىجىسىنى تۆۋەنلىتىپ كۆرسىتىشكە ئۇرۇنۇپ، سىياسىي جاۋابكارلىقنى فېدېراتسىيە سۇبيېكتلىرىنىڭ يەرلىك ۋالىيلىرىغا يۈكلەش سىياسىتى سىستېمىلىق تەھلىل قىلىنغان. بۇ تېما بۈگۈنكى كۈندە رۇسىيە رەھبەرلىكىنىڭ ئۇرۇش شارائىتىدىكى سىياسىي ماسلىشىشچانلىقىنى، دۆلەتنىڭ ئىچكى مۇقىملىقىنى قوغداشتا قوللىنىۋاتقان ۋاسىتىلىرىنى ۋە مەركەز بىلەن يەرلىك ئوتتۇرىسىدىكى ھوقۇق تەقسىماتىنىڭ رېئال قىياپىتىنى چۈشىنىشتە ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.
دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئېنېرگىيە ئېكسپورت قىلغۇچى دۆلەتلەرنىڭ بىرى بولغان رۇسىيە فېدېراتسىيەسىنىڭ دۆلەت ئىچىدە بىر تەرەپتىن تاشقى بازارلارغا، جۈملىدىن خىتاي قاتارلىق دۆلەتلەرگە نېفىت ۋە ئېنېرگىيە بايلىقلىرىنى ئۈزلۈكسىز ئېكسپورت قىلىۋاتقان بىر پەيتتە، يەنە بىر تەرەپتىن ئۆز تېررىتورىيەسى ئىچىدە ئېغىر يېقىلغۇ كىرىزىسىغا پېتىپ قېلىشى جۇغراپىيەلىك سىياسەتنىڭ ئەڭ چوڭ زىددىيەتلىك نۇقتىلىرىدىن بىرى سۈپىتىدە گەۋدىلىنىدۇ. رۇسىيە فېدېراتسىيەسى جەنۇبىي ۋە شەرقىي ئېنېرگىيە لىنىيەلىرى ئارقىلىق خىتاي بازارلىرىنى تەمىنلەشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇۋاتقان بولسىمۇ، لېكىن ئۇكرائىنانىڭ نېفىت ئامبارلىرى ۋە پىششىقلاپ ئىشلەش زاۋۇتلىرىغا بەرگەن زەربىسى دۆلەتنىڭ ئىچكى ئىستېمال زەنجىرىنى پالەچ ھالەتكە چۈشۈرۈپ قويغان بولۇپ، بۇ خىل كىرىزىسنىڭ جۇغراپىيەلىك ئىستراتېگىيەلىك تەسىرى پەقەت رۇسىيە بىلەنلا چەكلىنىپ قالماستىن، خىتاي شۇنداقلا شەرقىي تۈركىستان ئارقىلىق ئۆتىدىغان قۇرۇقلۇق ئېنېرگىيە يوللىرىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك بىخەتەرلىك يۈزلىنىشىگە بولغان يەر شارى خاراكتېرلىك باھالاشلارنى يېڭىدىن باشقىچە ئاكادېمىك تۈسكە ئىگە قىلماقتا. شۇڭلاشقا، بۇ ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان يېقىلغۇ كەمچىللىكى ۋە ئۇنىڭغا قارىتا قوللىنىلغان باشقۇرۇش ئەندىزىسىنى سىياسىي بېسىم كۆزنەكلىرى ئارقىلىق كۆزىتىش نۆۋەتتىكى ئېۋرازىيە رايونى تەتقىقاتىدىكى ئەڭ ئاساسلىق يۈزلىنىشتۇر.
نەزەرىيەۋى جەھەتتىن ئېيتقاندا، بۇ يېقىلغۇ كىرىزىسى رۇسىيەگە ئوخشاش يۇقىرى دەرىجىدە مەركەزلەشكەن مۇستەبىت دۆلەتلەردىكى «ۋاكالەتچىلىك مۇناسىۋىتى» (Principal-Agent Relations) ۋە «سىياسىي جاۋابكارلىقتىن قېچىش» (Blame Shifting) نەزەرىيەلىرىنىڭ رېئال ئەمەلىيىتىنى باھالاشقا شارائىت يارىتىپ بېرىدۇ. مەركەزلىك سىستېمىلاردا، بولۇپمۇ خىتاي كوممۇنىستىك ھاكىمىيىتى ۋە ئۇنىڭ شەرقىي تۈركىستان قاتارلىق چەت رايونلاردىكى يۇقىرى بېسىملىق باشقۇرۇش تۈزۈلمىسىگە ئوخشاش، بارلىق سىياسىي قارار چىقىرىش ۋە ئىستراتېگىيەلىك بايلىق كونتروللۇقى پۈتۈنلەي بىر مەركەزگە مۇجەسسەملەنگەن بولىدۇ، لېكىن ئىجرا قىلىش جەريانىدىكى يېتەرسىزلىك سىستېمىلىق كىرىزىسلارغا ئايلانغاندا، مەسئۇلىيەت ۋە ئاممىنىڭ غەزىپى يەرلىك كادىرلار ياكى ۋالىيلارنىڭ ئۈستىگە يۈكلىنىدۇ. پۇتىننىڭ رۇسىيە فېدېراتسىيەسىدە يېقىلغۇ كىرىزىسىنى بىر تەرەپ قىلىشنى يەرلىك رەھبەرلەرگە ئىتتىرىپ قويۇشى دەل مۇشۇ خىل مۇستەبىت ھاكىمىيەتلەرنىڭ، دۆلەتنىڭ مەركىزىي رەھبەرلىكىنى جەمئىيەتنىڭ بىۋاسىتە نارازىلىقىدىن قالقان قىلىپ قوغداش جەھەتتىكى ئورتاق سىياسىي پىسخىكىسىنى تولۇق دەلىللەپ بېرىدۇ.
مەزكۇر مۇھاكىمە ماقالىمىزدە، ئالدى بىلەن سېم جونېسنىڭ ماقالىسىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان يېقىلغۇ كىرىزىسىنىڭ رېئال كۆلىمى ۋە ئۇنىڭ رۇسىيەنىڭ يېزا-ئىگىلىك ساھەسىگە ئېلىپ كەلگەن جىددىي تەھدىتلىرى تۈرلەر بويىچە تەكشۈرۈلۈپ چىقىلىدۇ. ئاندىن فېدېراتىپ ھۆكۈمەتنىڭ ۋە پىرېزىدېنت پۇتىننىڭ كىرىزىسقا تاقابىل تۇرۇشتىكى رېئاكسىيە خاراكتېرلىك باياناتلىرى ۋە مىخايىل مىشۇستىن باشچىلىقىدىكى كابىنېتنىڭ سۈكۈت ئىستراتېگىيەسى تەھلىل قىلىنىپ، رۇسىيەدە يەرلىك ۋالىيلارنىڭ مەنبە كەمچىللىكى شارائىتىدا ئۆز ئالدىغا تەرەققىي قىلدۇرغان سىياسىي ۋە تېخنىكىلىق ماسلىشىش چارىلىرى باھالىنىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، رۇسىيە نېفىت بازىرىدىكى مونوپول دۆلەت شىركەتلىرى بىلەن مۇستەقىل يېقىلغۇ پونكىتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەت، ۋالىيلارنىڭ مەركەزنىڭ زاپاس فوندىدىن يېقىلغۇ ئاجرىتىش ئۈچۈن قىلغان سىياسىي ھامىيلىق مۇناسىۋەت رىقابىتى ۋە بۇ كىرىزىسنىڭ ئالدىدىكى دۆلەت دۇماسى سايلاملىرىغا ئېلىپ كېلىدىغان تەسىرى رۇسىيەنىڭ تارىخىي كىرىزىس باشقۇرۇش ئەندىزىسى بىلەن سېلىشتۇرۇلۇپ، ماقالىنىڭ ئاكادېمىك جەھەتتىكى كۈچلۈك ۋە ئاجىز تەرەپلىرى يورۇتۇپ بېرىلىدۇ.
2. يېقىلغۇ كىرىزىسىنىڭ رېئال كۆلىمى ۋە يېزا-ئىگىلىك ساھەسىگە ئېلىپ كەلگەن جىددىي تەھدىتلىرى
سېم جونېس ئۆز ماقالىسىدە كىرىزىسنىڭ رېئال جۇغراپىيەلىك ۋە نوپۇس كۆلىمىگە مۇناسىۋەتلىك ئىنتايىن ئېنىق ۋە سىستېمىلىق ئىستاتىستىكىلىق سانلىق مەلۇماتلارنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، بۇ كىرىزىسنىڭ رۇسىيە فېدېراتسىيەسى ئۈچۈن قۇتقۇزۇپ قالغىلى بولمايدىغان بىر سىستېمىلىق جىددىي ئەھۋال ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاپ بېرىدۇ. ماقالىدىكى رەسمىي ستاتىستىكىلارغا ئاساسلانغاندا، نۆۋەتتە رۇسىيە فېدېراتسىيەسى تەركىبىدىكى 89 فېدېراتسىيە سۇبيېكتىنىڭ كەم دېگەندە 80 ى ئۇكرائىنا ئارمىيەسىنىڭ رۇسىيە نېفىت ئۇل ئەسلىھەلىرىگە قاراتقان ھۇجۇملىرى سەۋەبىدىن يېقىلغۇ كەمچىللىكى مەسىلىسىگە دۇچ كەلگەن. بۇ يەردە شۇنىمۇ ئەسكەرتىش زۆرۈركى، 2014-يىلىدىن ئىلگىرى رۇسىيە فېدېراتسىيەسى 83 سۇبيېكتتىن تەركىب تاپقان بولۇپ، رۇسىيە كېيىن يەنە قوشۇمچە 6 فېدېراتسىيە سۇبيېكتىنى ئۆزىگە قوشۇۋالغانلىقىنى دەۋا قىلغان. بۇ خىل كۆلەمدىكى ئومۇميۈزلۈك يېقىلغۇ قەھەتچىلىكى دۆلەتنىڭ جۇغراپىيەلىك جەھەتتىكى ئەڭ مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك تۈگۈنلىرىنىڭ پۈتۈنلەي نېفىت مەھسۇلاتلىرىسىز قالغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.
بۇ كىرىزىس پەقەت سىياسىي ۋە ھەربىي ساھەدىكىلەرنىڭلا ئەمەس، بەلكى رۇسىيەدىكى پۇقرالارنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىغا بىۋاسىتە ۋە ئېغىر زەربە بېرىۋاتقان جەمئىيەت تۈسىنى ئالغان بولۇپ، دۆلەت نوپۇسىنىڭ تەخمىنەن 35 پىرسەنتىدىن كۆپرەكىنى، يەنى ئاز دېگەندە 50 مىليوندىن ئارتۇق ئادەمنى بىۋاسىتە قىيىن ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويغان. يېقىلغۇ يېتىشمەسلىك مەسىلىسىنىڭ بۇ دەرىجىدە كېڭىيىشىپ كېتىشى، رۇسىيە پۇقرالىرى ئارىسىدا كۈندىلىك تۇرمۇش يۈكىنىڭ ئېشىپ كېتىشى، قاتناش ۋە مال تەمىنات زەنجىرىنىڭ ئاقسىشى قاتارلىق جىددىي نارازىلىق بېسىمىنى ياراتماقتا. شۇنداقلا، بۇ خىل رېئاللىق پۇتىن ھاكىمىيىتىنىڭ ئۇرۇشنىڭ ئىچكى جەمئىيەتكە بولغان تەسىرىنى ئىزچىل تۆۋەنلىتىپ كۆرسىتىش ۋە بىر خىل سۈنئىي نورمال تۇرمۇش مەنزىرىسىنى ساقلاش تەشۋىقاتىنىڭمۇ ئەمەلىيەتتە كېرەكسىز بولۇپ قالغانلىقىنى نامايان قىلىدۇ.
تېخىمۇ خەتەرلىك بولغىنى، يېقىلغۇ كەمچىللىكى دۆلەت ئىقتىسادىنىڭ يادرولۇق ساھەلىرىگە، بولۇپمۇ نۆۋەتتە يىللىق يىغىم-تېرىم مەزگىلىدە تۇرۇۋاتقان يېزا-ئىگىلىك كارخانىلىرىغا بىۋاسىتە تەھدىت سېلىشقا باشلىغان. يېزا-ئىگىلىك تىراكتورلىرى ۋە باشقا ماشىنىلارنىڭ يېقىلغۇسىز قېلىشى زاپاس ئاشلىق مەھسۇلاتلىرىنى ۋاقتىدا يىغىش ۋە توشۇش ئىشلىرىغا زور توسالغۇ پەيدا قىلماقتا. مەسىلەن، ئالتاي جۇمھۇرىيىتىدىكى يەرلىك ئەمەلدارلار ئاشلىق يىغىمى جەريانىدا يېقىلغۇ يېتىشمەسلىك سەۋەبىدىن دېھقانچىلىق مەشغۇلاتلىرىنىڭ يېرىم يولدا توختاپ قېلىش ئېھتىماللىقىنى نەزەردە تۇتۇپ، رايون بويىچە جىددىي ھالەت ئېلان قىلىش سىياسىتىنى مۇزاكىرە قىلىشقا مەجبۇر بولغان.
يېزا-ئىگىلىك ساھەسىدىكى پالەچلىشىش خەۋپى پەقەت بىر رايون بىلەنلا چەكلىنىپ قالماستىن، رۇسىيەنىڭ باشقا مۇھىم زېمىنلىرىدىمۇ ئېغىر سىگناللارنى بەرمەكتە. ئېركۇتسكى ئوبلاستىنىڭ بىر ۋەكىلى يېقىلغۇ قەھەتچىلىكىنىڭ پۈتۈن بىر رايون خاراكتېرلىك دېھقانچىلىق كىرىزىسىنى پەيدا قىلىۋاتقانلىقىدىن ئاگاھلاندۇرۇپ، ئەگەر يېقىن ئارىلىقتا يېقىلغۇ تەمىناتى كۆپەيتىلمىسە، دائىرىلەرنىڭ پۈتكۈل ئېركۇتسكى ئوبلاستىنىڭ يېزا-ئىگىلىك سىستېمىسىنى پۈتۈنلەي تاقاشقا تەييارلىق قىلىشى كېرەكلىكىنى ئوچۇق ئوتتۇرىغا قويغان. بۇ خىل ئاگاھلاندۇرۇشلار رۇسىيەنىڭ سىبىرىيەگە يېقىن رايونلىرىدىكى ئاشلىق كاپالىتىنىڭ قانچىلىك نازۇك بىر تېمىغا ئايلانغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، رۇسىيەنىڭ جەنۇبىدىكى ئەڭ مۇھىم ئاشلىق بازىلىرىدىن بىرى بولغان كراسنودار ئۆلكىسىنىڭ يېتەكچى دېھقانلار ۋە يېزا-ئىگىلىك مۇتەخەسسىسلىرى، ئەگەر نۆۋەتتىكى يېقىلغۇ كەمچىللىكى دەرھال ياخشىلانمىسا، رۇسىيەنىڭ بۇ يىللىق دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىنىڭ ئاز دېگەندە 30 پىرسەنتىدىن قۇرۇق قالىدىغانلىقىنى پەرەز قىلماقتا. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىنىڭ بۇ دەرىجىدە زىيانغا ئۇچرىشى، دۆلەت ئىچىدىكى ئاشلىق باھاسىنىڭ ئۆرلەپ كېتىشىنى، كىرىزىسنىڭ ئېكسپورت مىقدارىغا زەربە بېرىشىنى ۋە دۆلەتنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىقتىسادىي قۇرۇلمىسىنىڭ زەئىپلىشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان بولغاچقا، فېدېراتىپ سىستېمىنىڭ ئىچكى جىددىيلىكىنى تېخىمۇ يۇقىرى چەككە يەتكۈزدى.
3. فېدېراتىپ مەركەزنىڭ ئىنكاسى ۋە دۆلەت رەھبەرلىرىنىڭ سۈكۈت ئىستراتېگىيەسى
يېقىلغۇ كىرىزىسىنىڭ پۈتكۈل دۆلەت خاراكتېرلىك سىستېمىلىق تەھدىتكە ئايلىنىشىغا قارىماي، فېدېراتىپ مەركەزنىڭ بۇ مەسىلىگە بەرگەن ئىنكاسى ناھايىتى ئاجىز، پاسسىپ ۋە پەقەت ۋەقەگە ماسلىشىش خاراكتېرلىك بولۇپ كەلمەكتە. رۇسىيە پىرېزىدېنتى ۋىلادىمىر پۇتىن دۆلەت ئىچىدىكى بۇ ئېغىر ئاقىۋەتلەرنىڭ سىياسىي تەسىرىنى يوقىتىش ئۈچۈن، ئۆزىنىڭ سىناپ بېقىلغان ئاممىۋى بايانات ئۇسلۇبىنى قوللىنىپ، مەسىلىنىڭ ئېغىرلىق دەرىجىسىنى توختىماي تۆۋەنلىتىپ كۆرسىتىشكە ئۇرۇنماقتا. پۇتىننىڭ بۇ خىل پوزىتسىيەسى مەسئۇلىيەتنى ئۆزىدىن يىراقلاشتۇرۇش ۋە خەلق ئالدىدا مەغلۇبىيەتنى ئېتىراپ قىلماسلىق ئىستراتېگىيەسىنىڭ تىپىك ناماياندىسىدۇر.
پىرېزىدېنت پۇتىن كىرىزىس باشلىنىپ خېلى ۋاقىتلاردىن كېيىن، يەنى 2026-يىلى 28-ئىيۇندا رۇس ژۇرنالىستى پاۋېل زارۇبىن بىلەن ئۆتكۈزگەن سۆھبىتىدە تۇنجى قېتىم دۆلەتتىكى يېقىلغۇ يېتەرسىزلىكى مەسىلىسىنى ئېتىراپ قىلغان بولسىمۇ، لېكىن ئۇنى قەتئىيلا ئېغىر كىرىزىس دەپ ئاتىماستىن، بەلكى پەقەت «ھالقىلىق ئەمەس» دەپ باھالاپ ئۆتكەن. بۇ خىل سۆز ئويۇنى ئارقىلىق، ئۇ مەتبۇئات ۋە جەمئىيەتتىكى جىددىيلىكنى بىر مەزگىل پەسەيتىشنى، دۆلەتنىڭ كونتروللۇقىنى ھېچقانداق يوقاتمىغانلىقىنى كۆرسىتىشنى مەقسەت قىلغان. ئۇنىڭدىن كېيىن، 8-ئىيۇلدىكى ھۆكۈمەت يىغىنىغا رىياسەتچىلىك قىلغان پۇتىن يەنە بىر قېتىم يېقىلغۇ مەسىلىسىنىڭ خەۋپىنى تۆۋەنلىتىپ كۆرسىتىپ، «رۇسىيەنىڭ ئېنېرگىيە سىستېمىسىنىڭ بىخەتەرلىك دەرىجىسى ئىنتايىن يۇقىرى بولۇپ، دۇنيادىكى ئەڭ يۇقىرى سەۋىيەنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ» دەپ جاكارلىغان. ئۇ سۆزىنىڭ ئاخىرىدا يەرلىكتىكى ئەھۋاللارنى ئۆزىگە ۋاقتىدا دوكلات قىلىپ تۇرۇش توغرىسىدا ئىنتايىن ئومۇمىي ۋە تۇتۇق بىر يۆتكىلىشچان كۆرسەتمە بېرىش بىلەنلا كۇپايىلىنىپ، كىرىزىسنى ھەل قىلىشقا قارىتا ھېچقانداق ئەمەلىي سىستېمىلىق تەدبىرنى ئوتتۇرىغا قويمىغان.
پىرېزىدېنت پۇتىننىڭ كىرىزىسنى پەرۋاسىزلىق بىلەن باھالاش ھىلىسى 13-ئىيۇلدىكى پۇقرالار فىرونتىنىڭ «ھەممە نەرسە غەلىبە ئۈچۈن!» ناملىق مۇنبىرىدە بەرگەن نۇتقىدىمۇ داۋاملاشقان بولۇپ، ئۇ بۇ قېتىم يېقىلغۇ مەسىلىسى ھەققىدە قىسقىلا توختىلىپ، ۋەزىيەتنىڭ پات يېقىندا «ياخشىلىنىدىغانلىقىنى»، چۈنكى رۇسىيە ئېنېرگىيە ساھەسىنىڭ «ئىنتايىن كۈچلۈك، ئىشەنچلىك ئاساسىي ئۇلىغا ئىگە ئىكەنلىكىنى» ئېيتىپ قۇرۇق ۋەدە بەرگەن. بۇ خىل تەشۋىقات خاراكتېرلىك نۇتۇقلار ئەمەلىيەتتە يۈز بېرىۋاتقان پىششىقلاپ ئىشلەش زاۋۇتلىرىنىڭ ۋەيران بولۇش رېئاللىقىنى يوشۇرۇشقا ئۇرۇنۇش جەھەتتە يېتەرلىك بولمىغان.
ئۇنىڭ كىرىزىسقا مۇناسىۋەتلىك ئەڭ ئاخىرقى ئاممىۋى باياناتى 22-ئىيۇلدىكى ئىقتىساد مەسىلىلىرى يىغىنىدا ئوتتۇرىغا چىققان بولۇپ، پۇتىن بۇ قېتىم يېقىلغۇ كەمچىللىكىنى پۈتۈنلەي «ۋاقىتلىق» بىر ھادىسە دەپ ئېلان قىلغان ھەمدە بۇ مەسىلىنىڭ رۇسىيەنىڭ «ئومۇمىي ئىقتىسادىي دىنامىكىسىغا ھەرگىزمۇ تەسىر كۆرسىتەلمەيدىغانلىقىنى» ئالاھىدە تەكىتلىگەن. بۇ خىل پوزىتسىيە ئارقىلىق، ئۇ مەركەزنىڭ ئىستراتېگىيەلىك توغرىلىقىغا بولغان گۇمانلارنى تارقىتىۋېتىپ، ئۇرۇشنىڭ ئىقتىسادقا قىلچە زىيان يەتكۈزمىگەنلىكى ھەققىدىكى رىۋايەتنى يەنىلا ساقلاپ قېلىشنى نىشان قىلغان.
پىرېزىدېنت پۇتىننىڭ باياناتلىرىدىن سىرت، رۇسىيە فېدېراتسىيەسىنىڭ باش مىنىستىرى مىخايىل مىشۇستىن بۇ كىرىزىس جەريانىدا پۈتۈنلەي كۆلەڭگىدە قېلىپ، ئامما ئالدىدا ئاساسەن كۆرۈنمىگەن. مىشۇستىن ھازىرغىچە ھۆكۈمەتنىڭ كىرىزىسنى بىر تەرەپ قىلىشقا قارىتا تۈزگەن بىرەر پىلانى ياكى ئىستراتېگىيەسىنى ئوتتۇرىغا قويمىغان بولۇپ، بارلىق سۆزلەش ۋە چۈشەندۈرۈش مەسئۇلىيىتىنى رۇسىيەنىڭ مۇئاۋىن باش مىنىستىرى، ھېچكىم تونۇپ كەتمەيدىغان ئەمەلدار ئالېكساندىر نوۋاكقا ئۆتكۈزۈپ بەرگەن. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، رۇسىيە فېدېراتىپ دۆلەت ئىستاتىستىكا ئىدارىسى دۆلەتتە بېنزىن باھاسىنىڭ يىل بېشىدىن بۇيان كەم دېگەندە 13.93 پىرسەنت ئۆسكەنلىكىنى خاتىرىلىگەن بولسىمۇ، لېكىن يېقىلغۇ كەمچىللىكىنىڭ رېئال ئېغىرلىق دەرىجىسى ھەققىدە ھېچقانداق رەسمىي ئىستاتىستىكىلىق ئۇچۇر بىلەن تەمىنلىمىگەن. بۇ خىل شارائىتتا، فېدېراتىپ ئەمەلدارلار ۋە دۆلەتنىڭ چوڭ كارخانىلىرى مەملىكەت دەرىجىلىك يېقىلغۇ ماسلاشتۇرۇش پىلانى تۈزۈشتىن كۆرە، رۇسىيە مەركىزىي بانكىسىنىڭ كىرىزىس مەزگىلىدە ئۆلچەملىك ئۆسۈم نىسبىتىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش ئېھتىماللىقىدىن تېخىمۇ بەكرەك ئەنسىرەپ، بۇ تېمىدا دەتالاش قىلىشقا باشلىغان.
4. يەرلىك ۋالىيلارنىڭ كىرىزىسقا تاقابىل تۇرۇش تەدبىرلىرى ۋە يەرلىك سىياسەتلەر
مەركەزنىڭ ھېچقانداق يۆنىلىش كۆرسەتمىگەنلىكى ۋە ياردەم قىلمىغانلىقى سەۋەبىدىن، رۇسىيەنىڭ يەرلىك ۋالىيلىرى ئۆز رايونلىرىدىكى يېقىلغۇ مەسىلىسىنى تامامەن ئۆز ئالدىغا ھەل قىلىشقا مەجبۇر بولۇپ قالغان. ئۇلار يەرلىك دەرىجىدە قانداق سىياسەتلەرنى يولغا قويۇشنى ئۆزلىرى قارار قىلىۋاتقان بولۇپ، مەركەزنىڭ پۈتۈنلەي تاشلاپ قويۇشى نەتىجىسىدە، يەرلىك باشقۇرغۇچىلار بۈگۈنكى كۈندە ئۆز رايونلىرىدىكى ئەھۋاللارنىڭ بىردىنبىر ئۇچۇر تەمىنلىگۈچىلىرىگە ئايلىنىپ قالدى. بۇ خىل بېسىم ئاستىدا، ۋالىيلار موسكۋادىن سىياسىي ياكى ئىقتىسادىي تەمىنات تەلەپ قىلىشتىن ئۈمىد ئۈزۈپ، بىر-بىرىنىڭ تەجرىبىلىرىنى ۋە ئوتتۇرىغا قويغان يەرلىك سىياسەتلىرىنى كۆچۈرۈپ قوللىنىشقا باشلىغان.
بۇ جەرياندا كىرىزىسنىڭ ئالدىنقى سېپىدە تۇرۇۋاتقان قىرىم يېرىم ئارىلى ۋە سېۋاستوپول شەھىرى 2026-يىلى ئىيۇن ئېيىدىن باشلاپ بېنزىننى ئوچۇق سېتىشنى پۈتۈنلەي توختاتقان. رايونلۇق يەرلىك ھۆكۈمەتلەر بېنزىن سېتىۋېلىشتا تېز ئىنكاس قايتۇرۇش كودى (QR-code) غا ئاساسلانغان يېڭى بىر سىستېمىنى يولغا قويۇپ، پۇقرالارنىڭ پەقەت ئېلېكتىرونلۇق كود تاپشۇرۇۋالغان كۈنلەردىلا يېقىلغۇ سېتىۋېلىشىغا رۇخسەت قىلغان ھەمدە كۆپ قىسىم يېقىلغۇ زاپاسلىرىنى دۆلەتنىڭ جىددىي قۇتقۇزۇش ۋە ئاممىۋى مۇلازىمەت تارماقلىرى ئۈچۈن ساقلاپ قويغان. بۇ جىددىي سىستېما رايوندىكى ئىجتىمائىي تۇرمۇشنىڭ ئۇرۇش شارائىتىغا قانچىلىك دەرىجىدە ئۇيغۇنلاشقانلىقىنىڭ تىپىك دەلىلىدۇر. بۇ خىل تېز ئىنكاس قايتۇرۇش كودى ئارقىلىق يېقىلغۇنى پۇقرالاردىن قىسىپ تاقابىل تۇرۇش ئەندىزىسى تېزلىكتە رۇسىيەنىڭ باشقا رايونلىرىغىمۇ كېڭەيگەن. مەسىلەن، زابايكالسكى ئۆلكىسى، ئېركۇتسكى ئوبلاستى، پېنزا ئوبلاستى ۋە تۆۋەنكى نوۋگورود ئوبلاستلىرىمۇ قىرىم يولغا قويغان تېز ئىنكاس قايتۇرۇش كودى سىستېمىسىنى ئۆز زېمىنلىرىدا يولغا قويۇپ، يېقىلغۇ ئىستېمالىنى چەكلەشكە ئۇرۇنغان. بۇ خىل ماسلىشىشلار يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ كىرىزىسنى كونترول قىلىشتا قانچىلىك بېسىمغا دۇچ كېلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
ئۇنىڭدىن سىرت، يېقىلغۇ بار-يوقلۇقىغا مۇناسىۋەتلىك ئۇچۇرلارنىڭ سىستېمىلىق يەتكۈزۈلۈشىنى كاپالەتلەندۈرۈش ئۈچۈن، بىر قىسىم ئوبلاستلار رەقەملىك كۆزىتىش تېخنىكىسىدىن پايدىلانغان. ۋولوگدا، مۇرمانسك ۋە كالۇگا ئوبلاستلىرىدا يېقىلغۇ پونكىتلىرىدىكى رېئال ئەھۋاللارنى ۋە يېقىلغۇنىڭ ساقلىنىش مىقدارىنى دەرھال كۆرسىتىپ بېرىدىغان رەقەملىك ئاكتىپ خەرىتىلەر يولغا قويۇلغان. بۇ ئاكتىپ خەرىتىلەر ئاممىنىڭ پونكىتلاردا بىھۇدە لىنىيە تۇرۇپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشنى مەقسەت قىلغان. ئوخشاشلا، كىرىلىيە جۇمھۇرىيىتى ۋە كېمېروۋو ئوبلاستلىرىدا بولسا پۇقرالارنىڭ قايسى پونكىتتا يېقىلغۇ بارلىقىنى تېزلىكتە بىلىپ تۇرۇشى ئۈچۈن مەخسۇس سۆزلىشىش بوتلىرى (Chatbots) تەرەققىي قىلدۇرۇلۇپ يولغا قويۇلغان. بۇ خىل رەقەملىك قوراللار يەرلىك دائىرىلەرنىڭ مەركەزنىڭ ياردىمىسىز يۈز بەرگەن ئېغىر ئۇچۇر پەرقىنى ھەل قىلىش ۋە ئاممىۋى جىددىيلىكنى باشقۇرۇش ئۈچۈن قىلغان يەرلىك تىرىشچانلىقىنى نامايان قىلىدۇ.
يەنە بىر تەرەپتىن، ئوريول ئوبلاستى 4-ئىيۇلدىن باشلاپ قاتناش ماشىنىلىرىنىڭ نومۇر تاختىسىدىكى تاق-جۈپ سانلارغا ئاساسلىنىپ بېنزىن سېتىۋېلىش تۈزۈمىنى ئوتتۇرىغا قويغان بولۇپ، بۇ تۈزۈمدە پۇقرالار پەقەت نومۇر تاختىسىنىڭ ئاخىرقى سانىغا ئاساسەن نۆۋەت بويىچە كۈن ئاتلاپ يېقىلغۇ سېتىۋالالايدىغان قىلىپ بەلگىلەنگەن. بۇ سىستېما يەرلىكتە يېقىلغۇغا بولغان ئېھتىياجنى تەڭشەشتە ئىنتايىن ئۈنۈملۈك دەپ قارىلىپ، تېز سۈرئەتتە مورتوۋىيە جۇمھۇرىيىتى، كراسنودار ئۆلكىسى، شۇنداقلا ئاستىراخان، پسكوۋ، كۇرسك ۋە لىپېتسكى قاتارلىق كەم دېگەندە 10 غا يېقىن باشقا فېدېراتسىيە رايونى تەرىپىدىنمۇ قوبۇل قىلىنغان ۋە يولغا قويۇلغان. ئەھۋال تېخىمۇ ئېغىر بولغان نۇۋوسىبىرسك ۋە تومسك ئوبلاستلىرىدا بولسا، يەرلىك ھۆكۈمەتلەر بارلىق كارخانا ۋە سودا ئورۇنلىرىغا يېقىلغۇ سەرپىياتىنى تېجەش ئۈچۈن، خىزمەتچىلىرىنى تور ئارقىلىق ئۆيدە ئىشلەشكە رىغبەتلەندۈرۈش تەۋسىيەسىنى ئېلان قىلغان. بۇ خىل تەۋسىيەلەر رۇسىيەنىڭ نۇرغۇنلىغان چوڭ شەھەرلىرىدە قاتناشنىڭ ئاللىقاچان پالەچلىنىشكە يۈزلەنگەنلىكىنى ۋە يېقىلغۇ كەمچىللىكىنىڭ دۆلەتنىڭ نورمال خىزمەت رېتىمىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
5. نېفىت بازىرىدىكى مونوپوللۇق ۋە مۇستەقىل يېقىلغۇ پونكىتلىرىنىڭ كىرىزىسى
يېقىلغۇ كىرىزىسى رۇسىيە نېفىت بازىرىنىڭ سىستېمىلىق يېتەرسىزلىكىنى ۋە دۆلەت مونوپوللۇقى بىلەن ئەركىن رىقابەت ئوتتۇرىسىدىكى ئىنتايىن چوڭ تەڭپۇڭسىزلىقنى يەنە بىر قېتىم پاش قىلىپ بەردى. رۇسىيەنىڭ نېفىت قېزىش، پىششىقلاپ ئىشلەش ۋە تارقىتىش جەريانلىرى پۈتۈنلەي دۆلەت تەرىپىدىن كونترول قىلىنىدىغان «رۇس نېفىت شىركىتى» (Rosneft)، «رۇس گاز شىركىتى» (Gazprom) ۋە «رۇس تۇرۇبا نېفىت شىركىتى» (Transneft) قاتارلىق دۆلەت تىپىدىكى نېفىت ماگناتلىرى تەرىپىدىن مونوپول قىلىنغان. ئۆزلىرىنىڭ پىششىقلاپ ئىشلەش زاۋۇتلىرى بولمىغان مۇستەقىل يېقىلغۇ پونكىتلىرى بولسا يېقىلغۇنى دەل مۇشۇ دۆلەت مونوپوللۇقىدىكى چوڭ شىركەتلەردىن سېتىۋېلىشقا تايىنىدۇ. لېكىن دۆلەت ئىچىدە ئىشلەپچىقىرىش مىقدارى ئازايغاندا، دۆلەت شىركەتلىرى بىرىنچى نۆۋەتتە يېقىلغۇنى مۇستەقىل پونكىتلارغا سېتىپ بېرىشتىن كۆرە، ئۆزلىرىنىڭ ماركىسى ئاستىدىكى يېقىلغۇ پونكىتلىرىغا تەمىنلەشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويغان.
بۇ خىل سىستېمىلىق بېسىم ئاستىدا، تەمىنلەش مىقدارى چەكلەنگەن مۇستەقىل پونكىتلار مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش ئۈچۈن يېقىلغۇ باھاسىنى ئۆستۈرۈشكە ۋە سېتىشنى چەكلەشكە مەجبۇر بولغان، لېكىن رۇسىيە فېدېراتىپ مونوپولغا قارشى تۇرۇش ئىدارىسى دەل مۇشۇ قىلمىشلارغا قارشى جىددىي تەدبىر ئېلىپ، مۇستەقىل پونكىتلارنى نىشان قىلغان. مەسىلەن، فېدېراتىپ مونوپولغا قارشى تۇرۇش ئىدارىسى موسكۋادا بىرلا ۋاقىتتا باھانى ئۆستۈرگەنلىكى ئۈچۈن ئالتە مۇستەقىل يېقىلغۇ پونكىتى ئۈستىدىن دېلو تۇرغۇزغان. رۇسىيەدىكى ئەڭ چوڭ مۇستەقىل يېقىلغۇ پونكىتلىرى جەمئىيىتى «نېفتماگىستىرال» (Neftmagistral) فېدېراتىپ مونوپولغا قارشى تۇرۇش ئىدارىسىنىڭ ئاگاھلاندۇرۇشىدىن كېيىن باھانى مەجبۇرىي تۆۋەنلىتىشكە ۋە زىيان تارتىپ تۇرۇپ مەشغۇلات قىلىشقا مەجبۇر بولغان. يېقىلغۇ تەمىناتىنىڭ كەمچىل بولۇشى ۋە باھانى ئۆستۈرۈشنىڭ چەكلىنىشى نۇرغۇن مۇستەقىل پونكىتلارنىڭ كىرىم قىلالماسلىقىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان بولۇپ، پەقەت بىر ئاي ئىچىدىلا پۈتۈن مەملىكەتتە كۆپىنچىسى مۇستەقىل بولغان 150 دىن ئارتۇق يېقىلغۇ پونكىتى بازاردا سېتىلىشقا قويۇلغان.
دۆلەتنىڭ يېقىلغۇ تەمىناتى بىلەن مۇستەقىل يېقىلغۇ پونكىتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى بۇ سىستېمىلىق زىددىيەت رۇسىيەنىڭ ھەرقايسى رايونلىرىغا ئوخشاش بولمىغان سەۋىيەدە تەسىر كۆرسەتمەكتە. دۆلەت شىركەتلىرى يېقىلغۇنى بىرىنچى نۆۋەتتە سىياسىي جەھەتتىن ئەڭ سەزگۈر بولغان موسكۋا شەھىرىگە ئوخشاش مەركىزىي رايونلارغا تەمىنلىگەنلىكى ئۈچۈن، پايتەختتە ۋەزىيەت قىسقا ۋاقىتتا بىر ئاز تۇراقلاشقان. ئەمما مۇستەقىل يېقىلغۇ پونكىتلىرى بازارنىڭ 60 پىرسەنتىدىن كۆپرەكىنى ئىگىلەيدىغان كراسنودار ئۆلكىسىدە ۋەزىيەت ئىنتايىن ئېغىرلىشىپ، يېقىلغۇ پونكىتلىرىنىڭ ئۈچتىن بىرى تاقىلىپ قالغان ۋە يەرلىكتە يېقىلغۇنىڭ كۆلەڭگە بازىرى (ئەتكەسچىلىك قارا بازىرى) شەكىللەنگەن.
6. يەرلىك باشقۇرغۇچىلارنىڭ شەخسىي ھامىيلىق تورى ۋە يېقىلغۇ تەقسىماتىدىكى رىقابەت
بۇ خىل سىستېمىلىق قىسىش شارائىتىدا يەرلىك ۋالىيلارنىڭ كىرىزىس باشقۇرۇشتىكى ئەڭ ھالقىلىق كۆزنىكى ئۇلارنىڭ شەخسىي ئالاقە زەنجىرىگە باغلىنىپ قالغان. رۇسىيەنىڭ مۇستەقىل ئاخبارات ۋاسىتىسى «ۋيورستكا» (Vyorstka) نىڭ دوكلاتىغا ئاساسلانغاندا، كىرېمىل سارىيى يەرلىك ۋالىيلارنىڭ ئوچۇق بازاردىن ئۆز ئالدىغا بېنزىن ۋە يېقىلغۇ سېتىۋېلىش يوللىرىنى پۈتۈنلەي توسۇپ قويغان. ئۇنىڭ ئورنىغا، فېدېراتىپ دائىرىلەر دۆلەتنىڭ مەركىزىي زاپاسلىرىدىن يېقىلغۇ ئاجرىتىپ تەقسىملەشنى قارار قىلىدىغان بولۇپ، يەرلىك ۋالىيلار مۇشۇ تەقسىماتتىن يېقىلغۇ سېتىۋېلىش ئۈچۈن موسكۋادىكى تەمىنات زەنجىرىگە قاراپ يۈگۈرۈشكە ۋە رىقابەتلىشىشكە مەجبۇر بولغان. بۇ خىل سىستېمىدا، موسكۋادىكى نوپۇزلۇق ھامىيلىق تورى (Patronage Networks) غا باغلانغان ۋالىيلار تۆۋەن دەرىجىلىك يەرلىك رەھبەرلەرگە قارىغاندا دۆلەت نېفىت شىركەتلىرىدىن تېخىمۇ كۆپ يېقىلغۇ تەمىناتى ئالالايدۇ.
مەسىلەن، كراسنويارسك ئۆلكىسىنىڭ ۋالىيسى مىخايىل كوتىيۇكوۋ ئۆزىنىڭ فېدېراتىپ سىستېمىدىكى كۈچلۈك مۇناسىۋىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۆز رايونىغا يېقىلغۇ ئاجرىتىپ ئالغان. كراسنويارسك رايونى رۇسىيە نېفىت شىركىتىنىڭ باش ئىجرائىيە ئەمەلدارى، پۇتىننىڭ ئۇزۇن يىللىق يېقىن دوستى ئىگور سېچىن ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم بىر رايون ھېسابلىنىدۇ، چۈنكى رۇس نېفىت شىركىتىنىڭ ئەڭ چوڭ سىستېمىلىق تۈرى بولغان «شەرقىي نېفىت تۈرى» (Vostok Oil) دەل مۇشۇ ئۆلكىگە جايلاشقان. كوتىيۇكوۋنىڭدىن ئىلگىرىكى ۋالىي ئالېكساندىر ئۇسسمۇ 2022-يىلى ئىيۇلدىن باشلاپ رۇس نېفىت شىركىتىنىڭ مۇدىرىيەت ئەزاسى بولۇپ ئىشلىگەن. كوتىيۇكوۋ 15-ئىيۇل كۈنى موسكۋادا مۇئاۋىن باش مىنىستىر ئالېكساندىر نوۋاك بىلەن ئايرىم سۆھبەتلىشىپ، كراسنويارسك رايونىغا نېفىت تەمىنلەشنى ئەڭ ئالدىنقى نۆۋەتلىك ۋەزىپە سۈپىتىدە كاپالەتكە ئىگە قىلغان. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، نوپۇزلۇق سىياسىي تورغا باغلانمىغان سىبىرىيەدىكى باشقا يەرلىك ئەمەلدارلار ئۆزلىرىنىڭ مەنبەلەر دوكلاتىدا يېقىلغۇ زاپىسىنىڭ كەمچىل ئىكەنلىكىنى توختىماي ئەرز قىلسىمۇ، لېكىن فېدېراتىپ مەركەزنىڭ يەنىلا ئۇلارغا يېقىلغۇ ئەۋەتمىگەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان.
7. مەسئۇلىيەتنى يەرلىككە ئىتتىرىشنىڭ تارىخىي ئىزچىللىقى ۋە سىياسىي ئاقىۋەتلىرى
فېدېراتىپ مەركەزنىڭ نۆۋەتتىكى يېقىلغۇ كىرىزىسىگە بەرگەن ئىنكاسى، رۇسىيە رەھبەرلىكىنىڭ ئىلگىرى يۈز بەرگەن تاجىسىمان ۋىرۇس (COVID-19) يۇقۇمى ۋە 2022-يىلى سېنتەبىردىكى قىسمەن سەپەرۋەرلىك كىرىزىسلىرى جەريانىدا قوللانغان مەسئۇلىيەتنى يەرلىككە ئىتتىرىش ئىستراتېگىيەسىگە پۈتۈنلەي ئوخشايدۇ. كىرېمىل سارىيى ئېغىر مەسىلىلەر ئوتتۇرىغا چىققاندا دەرھال ئارقىغا چېكىنىپ، ئاممىۋى بايانات ۋە قىيىن قارارلارنى چىقىرىش مەسئۇلىيىتىنى يەرلىك رەھبەرلەرگە يۈكلەپ قويۇشنى ئىزچىل بىر خىل قالقان قىلىپ كەلگەن. بۇ خىل تاكتىكا پۇتىننىڭ سىياسىي رېيتىنگىنى قوغداش جەھەتتە تارىخىي سىناقلاردىن ئۆتكەن. مەسىلەن، 2020-يىلى 11-مايدا پىرېزىدېنت پۇتىن بىر پەرمان ئىمزالاپ، جەمئىيەتتە ئىنتايىن ئالقىشقا ئېرىشەلمىگەن يۇقۇمنى كونترول قىلىش تەدبىرلىرىنى بىر تەرەپ قىلىش ھوقۇقىنى يەرلىك ۋالىيلارغا تاپشۇرۇپ بەرگەن. بۇ پەرمان ئاستىدا ۋالىيلار قايسى رايوندا كارانتىن چەكلىمىلىرىنى ئۇزارتىشنى، جەمئىيەتلىك ياكى شەخسىي ئورۇنلارنى تاقاشنى ۋە رايونلار ئارا قاتناش جەريانىنى چەكلەشنى ئۆز ئالدىغا بېكىتىشكە مەجبۇر بولغان. بۇ جەرياندا كىرېمىل سارىيى بارلىق ناچار نەتىجىلەرنى يەرلىك كادىرلارنىڭ مەغلۇبىيىتى قىلىپ كۆرسىتىشكە مۇۋەپپەق بولغان. ئوخشاشلا، 2022-يىلى سېنتەبىردە ئېلان قىلىنغان قىسمەن ھەربىي سەپەرۋەرلىك كىرىزىسىدىمۇ، پۇتىن جەمئىيەتنىڭ جىددىي نارازىلىقىنى قوزغايدىغان بارلىق قىيىن تەدبىر ۋە ۋەزىپىلەرنى ۋالىيلارغا تاپشۇرغان. يەرلىك ۋالىيلار ئۆز رايونلىرىدىن ھەربىي سەپەرۋەرلىك نىشانلىرىنى ئورۇنداشقا، ئۇرۇشتا قازا قىلغانلارنىڭ سانىنى دوكلات قىلىشقا ۋە زۆرۈر تېپىلغاندا رايونلاردا ھەربىي ھالەت ياكى باشقا ئۇرۇش چەكلىمىلىرىنى ئېلان قىلىشقا مەجبۇر قىلىنغان. بۇ خىل ئۇسۇل ئارقىلىق، فېدېراتىپ سىستېما ئۇرۇشقا مۇناسىۋەتلىك قارا نۇقتىلارنىڭ مەركىزىي ھۆكۈمەتكە چېتىلىپ قالماسلىقىنى كاپالەتكە ئىگە قىلغان.
تەتقىقاتچىلارنىڭ ئېلىپ بارغان ئىجتىمائىي تەكشۈرۈشلىرى، كىرېمىل سارىيىنىڭ سىياسىي جاۋابكارلىقنى باشقىلارغا يۈكلەش ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئىنتايىن مۇۋەپپەقىيەتلىك بولغانلىقىنى دەلىللىدى. مەسىلەن، يۇقۇم مەزگىلىدە ئېلىپ بېرىلغان راي سىناش نەتىجىلىرىگە قارىغاندا، رۇسىيە پۇقرالىرى تاجىسىمان ۋىرۇس مەزگىلىدە كۆرۈلگەن ئېغىر ئىجتىمائىي ۋە ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقلارغا پۇتىننى ئەمەس، بەلكى يەرلىك باشقۇرغۇچىلارنى ۋە يەرلىك ئەمەلدارلارنى ئەيىبلەشكە مايىل بولغان. كىرىمېل سارىيى ئىزچىل بارلىق سىياسىي جىددىيلىكنى ۋالىيلارغا يۆتكەپ چىقىرىۋەتكەن بولسىمۇ، لېكىن يەرلىك باشقۇرغۇچىلاردىن بىرەرسىمۇ مەركىزىي موسكۋا ھۆكۈمىتىگە قارشى چىقىشقا پېتىنالماي سۈكۈت قىلغان.
بۇ قېتىمقى ئېغىر يېقىلغۇ كەمچىللىكى كىرىزىسىمۇ رۇسىيەدىكى يەرلىك ۋالىيلارنىڭ مەركەزگە قارشى ھەقىقىي ئاشكارا نارازىلىق قوزغىشىغا ئېلىپ كەلمەيدۇ. رۇسىيەنىڭ سىياسىي تۈزۈلمىسىدە كىرېمىل سارىيى يەرلىك ھۆكۈمرانلىقنىڭ ئەمەلىي سۈپىتى ياكى ياخشى باشقۇرۇش نەتىجىلىرىدىن كۆرە، كىرىزىسنى پۈتۈنلەي ھەل قىلغاندەك قىياپەتكە كىرىۋېلىشقا (The appearance of problem-solving) تېخىمۇ بەكرەك ئەھمىيەت بېرىدۇ، بۇ بولسا يەرلىك ۋالىيلارنىڭ ئۈستىدىكى ھەقىقىي نەتىجە يارىتىش بېسىمىنى ئاساسەن يوقىتىدۇ. مەسىلەن، يۇقۇم مەزگىلىدە نۇرغۇنلىغان ۋالىيلار كىرېمىلنىڭ بېسىمى سەۋەبىدىن يۇقۇملانغۇچىلار ۋە ئۆلگۈچىلەرنىڭ سانىنى سىستېمىلىق ھالدا ساختا دوكلات قىلغان بولسىمۇ، لېكىن موسكۋا ئۇلارغا ھېچقانداق تەنبىھ بەرمىگەن. ئوخشاشلا، يېقىنقى ئاكادېمىك تەتقىقاتلار رۇسىيە مەركىزىي ھۆكۈمىتىنىڭ سېنتەبىردىكى سەپەرۋەرلىك نىشانلىرىنى ئورۇندىيالمىغان ۋالىيلارنى جازالىمىغانلىقىنى، شۇنداقلا نىشاندىن ئاشۇرۇپ ئورۇندىغانلارنىمۇ مۇكاپاتلىمىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەردى. يەرلىك باشقۇرغۇچىلار ئۆزلىرىنىڭ ھوقۇق ئورنى، سىياسىي كېلەچىكى ۋە بايلىق مەنبەلىرىگە ئېرىشىش يولىدا تامامەن موسكۋاغا تايىنىدىغان بولغاچقا، ئۇلارنىڭ مەركەزنىڭ تەلەپلىرىگە قارشى چىقىشى ئۈچۈن ھېچقانداق سىياسىي غەرىزى يوق، چۈنكى رۇسىيەدىكى ھەر قانداق بىر سىستېمىلىق ئۆزگىرىش ئۇلارنىڭ شەخسىي مەنپەئەتىنى بىۋاسىتە ۋەيران قىلىدۇ.
يەنە بىر تەرەپتىن، كىرېمىل سارىيى دۆلەت ئىچىدىكى جىددىي ۋەزىيەتنى 2026-يىلى 18–20-سېنتەبىردە ئۆتكۈزۈلىدىغان دۆلەت دۇماسى (State Duma) سايلاملىرىغىچە مۇقىملاشتۇرۇۋېلىشنى ئۈمىد قىلىدۇ. دۆلەت ئىچىدىكى جىددىي كىرىزىس ۋە ئۇكرائىنا ئۇرۇشىنىڭ بېسىمى سەۋەبىدىن نۆۋەتتە سايلام تەشۋىقات ئىشلىرى پۈتۈنلەي توختاپ قالغان بولۇپ، سايلام رەسمىي باشلانغان بولسىمۇ، تېلېۋىزور ياكى ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا دۇما سايلاملىرى ھەققىدە ئاساسەن تىلغا ئېلىنمايۋاتىدۇ. كىرېمىل سىستېمىلىق ھەل قىلىش چارىسى بولمىغاچقا، پۇقرالارنىڭ سايلامغا قاتنىشىش نىسبىتىنى تۆۋەنلىتىپ، پەقەت دۆلەت كونتروللۇقىدىكى سايلغۇچىلارنىلا سەپەرۋەر قىلىشنى پىلانلىماقتا.
يەرلىك ۋالىيلار دۆلەت دۇماسى سايلاملىرىدا «بىرلىككە كەلگەن رۇسىيە» (United Russia) پارتىيەسىنىڭ نامزاتلار تىزىملىكىنىڭ بېشىدا تۇرۇپ، پارتىيەنىڭ بېلەتكە ئېرىشىش ۋە قاتنىشىش نىسبىتىگە كاپالەتلىك قىلىش مەجبۇرىيىتىگە ئىگە. لېكىن يېقىلغۇ كىرىزىسى بىلەن بېشى قېتىۋاتقان ۋالىيلارنىڭ بۈگۈنكى كۈندە بېلەت سەپەرۋەر قىلىشقا ۋاقتى ۋە سىياسىي قىزغىنلىقى قالمايۋاتقان بولۇپ، پىرېزىدېنت مەمۇرىيىتىمۇ بۇ رېئاللىقنى تونۇپ يېتىپ، «بىرلىككە كەلگەن رۇسىيە» پارتىيەسىنىڭ بۇ قېتىملىق سايلامدا قولغا كەلتۈرىدىغان بېلەت نىسبىتى مۆلچەرىنى ئالدىن تۆۋەنلەتكەن.
8. ئومۇمىي خۇلاسە
يىغىپ ئېيتقاندا، ئانالىزچى سېم جونېسنىڭ تەتقىقات ماقالىسى رۇسىيە فېدېراتسىيەسىنىڭ نۆۋەتتىكى يېقىلغۇ كىرىزىسى ۋە سىياسىي ھوقۇق مۇناسىۋەتلىرىنى يورۇتۇپ بېرىشتە يۇقىرى ئاكادېمىك ۋە ئانالىتىك قىممەتكە ئىگە بولۇپ، ئۇنىڭ ئەڭ چوڭ ئارتۇقچىلىقى فېدېراتىپ مەركەز بىلەن يەرلىك سۇبيېكتلار ئوتتۇرىسىدىكى مۇرەككەپ مۇناسىۋەتلەرنى پەقەت بۈگۈنكى يېقىلغۇ سانلىق مەلۇماتلىرى بىلەنلا چەكلىمەستىن، بەلكى تاجىسىمان ۋىرۇس يۇقۇمى ۋە ھەربىي سەپەرۋەرلىك تارىخىي ئۆرنەكلىرى بىلەن سېلىشتۇرۇپ، بىر خىل سىستېمىلىق باشقۇرۇش زەنجىرىنى نامايان قىلىپ بەرگەنلىكىدىدۇر. ماقالىدە رۇسىيەدىكى مۇستەقىل ئاخبارات سۇپىلىرىنىڭ رېئال دوكلاتلىرى ۋە نوپۇزلۇق سىياسىي پەنلەر تەتقىقاتلىرى (مەسىلەن، بايسىگىنا، كىلىموۋىچ قاتارلىقلارنىڭ تەتقىقاتى) ناھايىتى كۈچلۈك ئىلمىي دەلىل سۈپىتىدە ئىشلىتىلگەن. لېكىن، ماقالىنىڭ بەزى كەمچىلىكلىرىمۇ كۆزگە تاشلىنىدۇ، مەسىلەن، ماقالىدە دۆلەت ئىچىدىكى يېقىلغۇ پىششىقلاپ ئىشلەش زاۋۇتلىرىنىڭ پالەچلىنىشىنىڭ رۇسىيەنىڭ خەلقئارادىكى ئاساسلىق ئېنېرگىيە سېتىۋالغۇچىلىرى، بولۇپمۇ خىتاي قاتارلىق دۆلەتلەرگە قاراتقان خام نېفىت ئېكسپورت مىقدارىغا قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقى ۋە بۇ جەرياندا رۇسىيە خام نېفىت ئىشلەپچىقىرىش زەنجىرىنىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك ئېقىمى تەپسىلىي نەزەردىن ساقىت قىلىنغان. شۇنداق بولۇشىغا قارىماي، دۆلەت دۇماسى سايلاملىرىنىڭ ئالدىدا تۇرۇۋاتقان رۇسىيە جەمئىيىتىنىڭ ئىچكى جىددىيلىكى ۋە ھاكىمىيەت يۈرگۈزگۈچى سەرخىللار بىلەن يەرلىك پۇقرالار ئوتتۇرىسىدىكى چوڭ پاتقاق ناھايىتى پاساھەتلىك يورۇتۇپ بېرىلگەن. ئاخىرقى نەتىجىدە، رۇسىيەدىكى يەرلىك ۋالىيلار ياكى فېدېراتىپ ئەمەلدارلار ئارىسىدا ھېچكىم بۇ كىرىزىسنىڭ توغرا ۋە سەمىمىي جاۋابىنى بېرەلمەيدۇ، چۈنكى ھېچقانداق رەھبەر بۇ ئېغىر ئېنېرگىيە كەمچىللىكىنى پىرېزىدېنت ۋىلادىمىر پۇتىننىڭ ئۇكرائىناغا قاراتقان تاجاۋۇزچىلىق ئۇرۇشى كەلتۈرۈپ چىقارغانلىقىدىن ئىبارەت رېئاللىقنى ئېتىراپ قىلىشقا پېتىنالمايدۇ.
مەنبە:
Jones, S. (July 25, 2026). «Putin Delegates Fuel Crisis Response to Regional Heads.» Eurasia Daily Monitor, 23(107), Jamestown Foundation.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
