سوغۇق ئۇرۇش نۇتۇقلىرىمۇ ياكى يېڭى بىر تەڭپۇڭلىشىشمۇ؟
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
بۇ تەھلىل G7 تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىرىنىڭ يېقىنقى يىغىنىدا خىتايغا قاراتقان تەنقىدىي مەيدانىنىڭ روشەنلىشىشى ۋە بېيجىڭنىڭ بۇ مەيدانغا كۆپ قاتلاملىق ئىنكاس قايتۇرۇشىنى، ھازىرقى گېئوسىياسىي رىقابەتنىڭ ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى ۋە يەر شارى ئىقتىسادىغا بولغان يوشۇرۇن تەسىرى نۇقتىسىدىن تەتقىق قىلىش ئارقىلىق، بۇ ساھەگە مۇھىم تۆھپە قوشماقتا. مەنبە سۈپىتىدە G7 بىرلەشمە باياناتى، خىتاي ھۆكۈمەت تاراتقۇلىرى ۋە يۇقىرى دەرىجىلىك دىپلوماتىك ئىنكاسلار ئاساس قىلىندى.
I. G7 نىڭ نىئاگارا باشلىقلار يىغىنى ۋە خىتايغا قاراتقان بېسىمنىڭ كۈچىيىشى
يەتتە دۆلەت گۇرۇھى (G7) تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىرىنىڭ كانادانىڭ نىئاگارا رايونىدا ئۆتكۈزگەن يېقىنقى يىغىنىدىن كېيىن ئېلان قىلىنغان «نىئاگارا G7 تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىرى يىغىنىنىڭ بىرلەشمە باياناتى»[1] ناملىق بىرلەشمە بايانات، غەربنىڭ خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىگە قاراتقان بىرلىككە كەلگەن، ئەمما زىددىيەتلىك سىگناللارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىستراتېگىيەسىنى نامايان قىلدى. G7 نىڭ بۇ يېڭى ئۇسۇلىنى ھەم خىتاينىڭ خەلقئارا سىستېمىدىكى كۈچىيىۋاتقان قۇدرىتىگە بېرىلگەن بىر جاۋاب دەپ قاراشقا بولىدۇ، ھەم گۇرۇپپىنىڭ ئۆز ئىچىدىكى ئىقتىسادىي ۋە گېئوسىياسىي پەرقلىرىنى يوشۇرۇش ئۇرۇنۇشى دەپ شەرھلەشكە بولىدۇ. بۇ ئىستراتېگىيە خىتاينى خەلقئارا قائىدىلەرگە ئەمەل قىلىشقا مەجبۇرلاش بىلەن بىر ۋاقىتتا، سودا مۇناسىۋەتلىرىنى پۈتۈنلەي ئۈزۈپ تاشلىشىدىن ساقلىنىدىغان «رىقابەت خاراكتېرلىك ھەمكارلىق» دەپ ئاتاشقا بولىدىغان مۇرەككەپ بىر تەڭپۇڭلۇق ئىزدەش ھەرىكىتىنىڭ مەھسۇلىدۇر.
G7 نىڭ خىتايغا قاراتقان بېسىمنى كۈچەيتىش قارارى، ئاساسلىقى يەر شارى سىستېمىسىدىكى ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ ئۆزگىرىشىدىن كېلىپ چىققان. خىتاينىڭ تېخنىكا ۋە ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرىدا دۇنياۋى رەھبەرلىك ئورنىنى تالىشىشى غەرب سانائىتىگە ئېغىر بېسىم پەيدا قىلىۋاتقان بولسا، تەيۋەن بوغۇزى ۋە جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىكى ھەربىي ھەرىكەتلىرىنىڭ كۈچىيىشى رايون خەۋپسىزلىكىگە تەھدىت سالماقتا. بۇ ئەھۋال G7 نى پەقەت دىپلوماتىك ماسلىشىشتىن ھالقىپ، ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك ۋە گېئوسىياسىي مۇقىملىقنى قوغداشقا يۈزلەنگەن بىر گەۋدىلەشكەن ھەرىكەت پىلانىنى تۈزۈشكە ئۈندىدى. بۇ پىلاننىڭ يادروسىدا، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي كۈچىنى ئېتىراپ قىلىش بىلەن بىرگە، بۇ كۈچنىڭ خەلقئارا قائىدىلەر دائىرىسىدە ئىشلىتىلىشىگە كاپالەتلىك قىلىش مەقسىتى ياتىدۇ.
باياناتتا مۇھاكىمە قىلىنغان نۇقتىلىق مەسىلىلەر قاتارىدا، تەيۋەن بوغۇزىدا تىنچلىق ۋە مۇقىملىقنى قوغداشنىڭ يەر شارى خەۋپسىزلىكى ۋە گۈللىنىشى ئۈچۈن ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە ئىكەنلىكى تەكىتلەندى. G7 نىڭ بۇ مەسىلىدىكى مەيدانى، خىتاينىڭ يېقىنقى «ئىغۋاگەرچىلىك ھەرىكەتلىرى» نى ئەيىبلەش بىلەن بىر ۋاقىتتا، «بىر خىتاي پىرىنسىپى» غا ئىشارە قىلىش ئارقىلىق دىپلوماتىك تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاش تىرىشچانلىقىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. بۇ ئىنچىكە تەڭپۇڭلاشتۇرۇش، G7 ئەزالىرى ئارىسىدا تەيۋەنگە قاراتقان قوللاشنىڭ ماھىيىتى ۋە دائىرىسى توغرىسىدىكى (بولۇپمۇ ئامېرىكا قوشما شتاتلىرى بىلەن بىر قىسىم ياۋروپا دۆلەتلىرى ئارىسىدىكى) پەرقلىق يېقىنلىشىشلارنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. بۇ زىددىيەتلىك سىگناللار بېيجىڭ ئۈچۈن غەرب سېپىدە يوشۇرۇن يوچۇقلارنى ئىزدەشكە تۈرتكە بولىدۇ.
ئىقتىسادىي سەپتە بولسا، G7 نىڭ خىتاي ئىقتىسادىدىكى «ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنىڭ ئېشىپ كېتىشى» ۋە «بازارنى قالايمىقانلاشتۇرۇش پائالىيەتلىرى»نىڭ يەر شارى ئىقتىسادىي تەرتىپىگە تەھدىت ئېلىپ كېلىۋاتقانلىقى ھەققىدىكى تەشەببۇسى دىققەتنى تارتىدۇ[1]. بۇ ئەيىبلەش پەقەتلا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ سودا مەنپەئەتىنىلا ئەمەس، بەلكى G7 نىڭ باشقا سانائەتلەشكەن ئەزا دۆلەتلىرىنىڭ پولات-تۆمۈر، قۇياش ئېنېرگىيەسى تاختىسى ۋە توكلۇق ماشىنا قاتارلىق ھالقىلىق ساھەلەردىكى رىقابەت ئەندىشىسىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. نىيۇيورك ئۇنىۋېرسىتېتىدىن پىروفېسسور مايكىل چېن، G7 نىڭ بۇ سۆزلەمىنى، خىتاينىڭ تولۇقلىمىلىق ئىشلەپچىقىرىش ئەندىزىسى ئالدىدا غەرب سانائىتىنىڭ رىقابەت كۈچىنى قوغداش ئىنكاسى ۋە ئىچكى سىياسىي بېسىملارنىڭ خەلقئارا مەيدانغا چۈشكەن ئەكسى سۈپىتىدە باھالىماقتا.
ئاخىرىدا، G7 خىتاينىڭ ھەربىي كۈچىنى ئاشۇرۇشىدىن ۋە بولۇپمۇ رۇسىيەگە ئۇكرائىنا كىرىزىسىغا مۇناسىۋەتلىك بەرگەن ياردىمىدىن ئەندىشە قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈردى[1]. بۇ، G7 نىڭ رۇسىيە-ئۇكرائىنا ئۇرۇشىدىكى ئورتاق مەيدانىنى قوغداش ۋە خىتاينى دىپلوماتىك جەھەتتىن رۇسىيەدىن يىراقلاشتۇرۇش مەقسىتىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. يادرو قوراللىنىش مەسىلىسىدە ئاشكارىلىققا چاقىرىق قىلىنىشى بولسا، G7 نىڭ خىتاينىڭ خەلقئارا قورال-ياراغ كونترول قىلىش تۈزۈمىگە تېخىمۇ كۆپ بويسۇنۇشىنى قولغا كەلتۈرۈش ۋە خىتاينىڭ يادرو زامانىۋىلىشىشىغا مۇناسىۋەتلىك ئۇچۇرلاردا ئاشكارا بولۇش جەھەتتىكى ناقىسلىقنى تۈگىتىش يۆنىلىشىدىكى يەر شارىۋى بېسىمىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ مەسىلىلەر G7 نىڭ خىتايغا قاراتقىنىنىڭ پەقەت ئىقتىسادىي ئەمەس، بەلكى يەنە ئومۇميۈزلۈك بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
II. بېيجىڭنىڭ قوش قاتلاملىق قارشى ئىنكاسى: «سوغۇق ئۇرۇش ئىدىيەسى»نى رەت قىلىش
خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى، G7 نىڭ نىئاگارادا روشەنلەشكەن بۇ تەنقىدىي مەيدانىغا قارشى بىرلا ۋاقىتتا ھەم قاتتىق دىپلوماتىك رەت قىلىش، ھەم جانلىق دىيالوگ سىگنالى بېرىدىغان قوش قاتلاملىق ئىنكاس ئىستراتېگىيەسىنى قوللاندى. خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى ۋە ھۆكۈمەت تاراتقۇسى «Global Times» ئارقىلىق بېرىلگەن بۇ ئىنكاسلار، بېيجىڭنىڭ خەلقئارا مەيداندا بارغانسېرى جاسارەتلىك ۋە ئۆزىگە ئىشەنگەن بىر مەيداننى نامايان قىلىۋاتقانلىقىنى، ئەمما غەرب بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى پۈتۈنلەي ئۈزۈپ تاشلاشتىن ساقلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ ئىستراتېگىيە، خىتاينىڭ يەر شارىۋى كۈچ سۈپىتىدە ئۆز بايانىنى بەرپا قىلىش تىرىشچانلىقىنىڭ بىر قىسمىدۇر.
خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ باياناتچىسى ماۋ نىڭ، G7 بىرلەشمە باياناتىنىڭ «پاكىتلارغا كۆز يۇمغانلىقىنى» ۋە «بوھتان چاپلاش مەقسىتىدە خىتاينىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلاشقانلىقىنى» بىلدۈرۈپ، ئالاقىدار دۆلەتلەرگە قارشى جىددىي دىپلوماتىك نارازىلىقىنى ئېلان قىلدى [4.1]. بېيجىڭنىڭ بۇ ئىنكاسى، G7 نىڭ تەنقىدلىرىنى تۈپتىن رەت قىلىپ، سوغۇق ئۇرۇشتىن كېيىنكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرنىڭ ئاساسلىق قائىدىلىرىدىن بىرى بولغان «ئىچكى ئىشلارغا ئارىلاشماسلىق» پىرىنسىپىنىڭ غەرب تەرىپىدىن دەخلى-تەرۇزغا ئۇچرىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە. بۇ، خىتاينىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە زېمىن پۈتۈنلۈكى مەسىلىلىرىدە يول قويمايدىغان بىر پوزىتسىيەدە ئىكەنلىكىنىڭ ئەڭ ئېنىق ئىپادىسىدۇر.
خىتاي تەيۋەن، جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى ۋە شەرقىي تۈركىستان (شىنجاڭ) قاتارلىق مەسىلىلەرنى «خىتاينىڭ ئىچكى ئىشلىرى» دەپ ئاتاش ئارقىلىق، G7 نىڭ تەنقىدلىرىنى قانۇنىيلىق ئاساسىدىن مەھرۇم دەپ جاكارلىدى[4.3]. خىتاينىڭ قارىشىچە، تەيۋەن بوغۇزىدىكى تىنچلىق ۋە مۇقىملىق، پەقەت «بىر خىتاي پىرىنسىپى» غا ئەمەل قىلىش ۋە «تەيۋەن مۇستەقىللىقى» نى مەقسەت قىلغان ئۇرۇنۇشلارغا يول قويماسلىق ئارقىلىقلا ئەمەلگە ئاشىدۇ. بۇ قاتتىق پوزىتسىيە، خىتاينىڭ ئۆز مىللىي بايانىدا «بۆلۈنمەسلىك» ۋە «مىللىي غۇرۇر» ئۇقۇملىرىنىڭ نەقەدەر مەركىزىي رول ئوينايدىغانلىقىنى خەلقئارا جەمئىيەتكە كۈچلۈك بىر شەكىلدە ئەسلىتىش مەقسىتىنى نامايەن قىلىدۇ.
دىپلوماتىك نۇتۇقنىڭ ئاساسلىق تېشى G7 ئەزالىرىغا «سوغۇق ئۇرۇش ۋە ئىدېئولوگىيەلىك بىر تەرەپلىمە قاراشلاردىن ۋاز كېچىش» كە چاقىرىق قىلىشتۇر[4.1]. بېيجىڭ غەربنى تار بىر ئىدېئولوگىيەلىك رامكىدىن چىقىشقا تەكلىپ قىلىش ئارقىلىق، يەر شارىۋى خىرىسلارغا تاقابىل تۇرۇشتا ئومۇمىي ھەمكارلىق زېمىنىنى كېڭەيتىش مەقسىتىنى كۆزلەيدۇ. خەلقئارا قانۇن پىروفېسسورى دوكتور كېنجى تاناكانىڭ سۆزىگە قارىغاندا، بۇ سۆزلەم خىتاينىڭ ئۆزىنى غەربنىڭ گۇرۇپپىلارغا بۆلۈش ئۇرۇنۇشلىرىغا قارشى «كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا تەرتىپى» نىڭ قوغدىغۇچىسى سۈپىتىدە تىكلىشىگە شارائىت يارىتىپ بېرىدۇ. بۇ، بولۇپمۇ يەر شارىنىڭ جەنۇبىدىكى دۆلەتلەر ئالدىدا قانۇنىيلىققا ئېرىشىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ مۇھىم بىر تەركىبىي قىسمىدۇر.
«Global Times» قاتارلىق ھۆكۈمەت تاراتقۇلىرى، G7 نىڭ ھەرىكەتلىرىنى «ئەزىمەتچىلىك قورالى» ۋە «كىچىك بىر چەمبەرنىڭ قائىدىلىرى» دەپ ئاتاپ، G7 نىڭ يەر شارى سودا تەرتىپىنى بۇزۇۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈردى[2.1، 2.3]. بۇ ئىچكى جامائەتچىلىككە قارىتىلغان نۇتۇق، غەربنىڭ خىتاينى قورشاش ئۇرۇنۇشلىرىنى «خىتاينىڭ گۈللىنىشىگە توسقۇنلۇق قىلىش ھەرىكىتى» سۈپىتىدە كۆرسىتىش ئارقىلىق مىللىي بىرلىكنى مۇستەھكەملەش رولىنى ئوينايدۇ. بۇ بايان، خىتاي خەلقىنىڭ غەربكە قارشى قارشىلىق كۆرسىتىش ۋە مىللىي ئىپتىخار تۇيغۇلىرىنى كۈچەيتىش ئارقىلىق، ھۆكۈمىتىنىڭ تاشقى سىياسىتىنىڭ كەڭ قوللاشقا ئېرىشىشىگە ياردەم بېرىدۇ.
ئىقتىسادىي سەپتە، خىتاي G7 نىڭ «ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ئېشىپ كېتىش» ئەيىبلەشلىرىگە قارشى، G7 ئەزالىرىنىڭ «ئىقتىسادىي ۋە سودا مەسىلىلىرىنى سىياسىيلاشتۇرۇش ۋە قورالغا ئايلاندۇرۇش ئارقىلىق خەلقئارا ئىقتىسادىي تەرتىپكە بۇزغۇنچىلىق قىلىۋاتقانلىقى» ئەيىبلىمىسىنى ئوتتۇرىغا قويدى[4.3]. بېيجىڭ ئۆز سانائىتىنىڭ يەر شارى بازىرىدىكى رىقابەت كۈچىنى ئۈنۈملۈك بايلىق ئىشلىتىش ۋە يۇقىرى ئۈنۈمدارلىققا باغلاپ، غەربنىڭ بۇ ئەيىبلەشلىرىنىڭ قورۇقچىلىق سودا چۈشەنچىسىنىڭ مەھسۇلى ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە. خىتاينىڭ بۇ قارشى جاۋابى، G7 نىڭ خىتاينىڭ ئاز ئۇچرايدىغان مىنېراللاردىكى ئۈستۈنلۈكىگە توسقۇنلۇق قىلىش ئۈچۈن قۇرماقچى بولغان «ئاز ئۇچرايدىغان مىنېراللار ئىشلەپچىقىرىش ئىتتىپاقى» قاتارلىق تەشەببۇسلىرىغا قارشى بىر مۇداپىئە مېخانىزمىدۇر.
ئاخىرىدا، ئۇكرائىنا كىرىزىسى مەسىلىسىدە بېيجىڭ، توقۇنۇشۇۋاتقان تەرەپلەرنىڭ ھېچقايسىسىغا قورال ساتمىغانلىقىنى تەكرارلاپ، G7 نى «ئۇرۇشقا ئوت بىلەن ماي چېچىۋاتقان» ۋە «ئۆز مەسئۇلىيىتىنى خىتايغا يۈكلەشكە ئۇرۇنۇۋاتقان» بىر گۇرۇپپا دەپ سۈپەتلىدى[4.3]. بۇ قاتتىق جاۋاب، خىتاينىڭ كىرىزىستىكى بىتەرەپلىك نىقابىنى ساقلاش ۋە G7 نىڭ بېسىملىرىغا باش ئەگمەسلىك نىيىتىنى تەكىتلەيدۇ. خىتاي رۇسىيە بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك ھەمراھلىقىنى داۋاملاشتۇرۇش بىلەن بىر ۋاقىتتا، غەربنىڭ ئىنكاسىنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرۈش يۆنىلىشىدە ئىنچىكە بىر دىپلوماتىك سىزىقتا ئىلگىرىلەشنى داۋاملاشتۇرماقتا.
III. فىرانسىيەنىڭ شى جىنپىڭنى تەكلىپ قىلىشى: G7 ئىچىدىكى زىددىيەت ۋە ئەمەلىيەتچىللىك
G7 نىڭ بىرلەشمە باياناتىدىكى قاتتىق پوزىتسىيەگە قارىماي، فىرانسىيە جۇمھۇر رەئىسى ئېممانۇئېل ماكروننىڭ 2026-يىلدىكى G7 باشلىقلار يىغىنىغا خىتاي دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭنى تەكلىپ قىلىش پىكرىنى كۈنتەرتىپكە ئېلىپ كېلىشى[3.2]، G7 ئىچىدە پەرقلىق پوزىتسىيەلەر مەۋجۇتلۇقىنى ۋە ئەمەلىيەتچىل دىپلوماتىيە گە ئۇرۇنۇش ھەرىكىتىنى نامايەن قىلماقتا. بۇ ھەرىكەت، G7 نىڭ خىتايغا قاراتقان سىياسىتىنىڭ بىر پۈتۈن گەۋدە ئەمەس، بەلكى مىللىي مەنپەئەت ۋە ئىدېئولوگىيەلىك تاللاشلار تەرىپىدىن شەكىللەنگەن تۈرلۈك تۇتۇملاردىن تەركىب تاپقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
ماكروننىڭ تەكلىپ قىلىش ھەرىكىتى، بولۇپمۇ ياۋروپانىڭ خىتايغا قاراتقان «ئايرىلىش» (decoupling) نىڭ ئورنىغا «خەتەرنى ئازايتىش» (de-risking) ئىستراتېگىيەسىنى تاللىغانلىقىنىڭ ئەڭ كونكرېت كۆرسەتكۈچلىرىدىن بىرىدۇر. گېرمانىيەنىڭ بۇ پىكىرنى ئومۇمىي جەھەتتىن قوللىشى[3.2] بۇ يۈزلىنىشنى تېخىمۇ كۈچەيتمەكتە. بىريۇسسېل مەركەزلىك سىياسەت مۇتەخەسسىسى ئانيا ۋېبېرنىڭ سۆزىگە قارىغاندا، ياۋروپا رەھبەرلىرى يەر شارىۋى خىرىسلارنىڭ (كىلىمات ئۆزگىرىشى، يۇقۇملۇق كېسەللەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش، سۈنئىي ئىدراكنى باشقۇرۇش) خىتايسىز ھەل بولمايدىغانلىقىدەك رېئاللىقنى چىقىش قىلىپ، دىيالوگ يوللىرىنى ئەڭ يۇقىرى دەرىجىدە ئوچۇق تۇتۇشنى نىشان قىلماقتا. بۇ، G7 نىڭ رەسمىي ھۆججەتلىرىدىكى تەنقىدىي ئاھاڭدىن پەرقلىق ھالدا، ئەمەلىي تاشقى سىياسەتتە تېخىمۇ تەڭپۇڭ ۋە سودا مەنپەئەتىنى كۆزدە تۇتىدىغان بىر سىزىقنىڭ ئۈستىدە يول تۇتۇۋاتقانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ.
بۇ تەكلىپ، شۇنداقلا G7 ئىچىدە ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرىنىڭ خىتايغا قارشى تېخىمۇ «شۇڭقار» سىياسەت يۈرگۈزۈش يۆنىلىشىدىكى بېسىمىغا قارىماي، باشقا ئەزالارنىڭ مۇستەقىل دىپلوماتىك ھەرىكەت بوشلۇقى يارىتىش ئارزۇسىنىمۇ كۆرسىتىدۇ. G7 نىڭ يېقىنقى باشلىقلار يىغىنىدا ئورتاق بايانات ئېلان قىلىنماسلىقى ۋە بۇنىڭ ئورنىغا «رەئىسنىڭ خۇلاسىسى» بىلەنلا كۇپايىلىنىشى[2.5]، گۇرۇپپىنىڭ كەڭ مەسىلىلەردە ئورتاق تونۇش ھاسىل قىلىشتا قىينىلىۋاتقانلىقىنى ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ رەھبەرلىك رولىنىڭ سۇئال قويۇلۇۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. فىرانسىيە ۋە گېرمانىيەگە ئوخشاش دۆلەتلەر، خىتاي بىلەن بولغان غايەت زور سودا مىقدارىدا خەتەرگە تەۋەككۈل قىلماستىن، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ بىخەتەرلىك مەركەزلىك پوزىتسىيەسى بىلەن ئۆزلىرىنىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرى ئارىسىدا نازۇك بىر تەڭپۇڭلۇقنى بەرپا قىلىشقا تىرىشماقتا.
تەكلىپ، بېيجىڭ ئۈچۈن غەربتىكى بۆلۈنۈشلەرنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش پۇرسىتى ۋە خىتاينىڭ خەلقئارا سىستېمىغا تېخىمۇ كۆپ بىرلەشكەنلىكى ھەققىدىكى بايانىنى كۈچەيتىش پۇرسىتى يارىتىپ بېرىدۇ. خىتاي G7 ئەزالىرى ئارىسىدىكى زىددىيەتلەردىن پايدىلىنىش ئارقىلىق، بولۇپمۇ ياۋروپانىڭ «خەتەرنى ئازايتىش» رامكىسىنى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ «ئايرىلىش» سىياسىتىگە قارشى بىر تەڭپۇڭلاشتۇرۇش ئامىلى سۈپىتىدە ئىشلىتىشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ ئەھۋال، كەلگۈسىدىكى G7 باشلىقلار يىغىنلىرىدا خىتاي مەسىلىسىنىڭ تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە تالاش-تارتىشلىق بىر كۈنتەرتىپ ماددىسى بولىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ، چۈنكى دىيالوگ بىلەن رىقابەت گىرەلىشىپ كەتكەن يېڭى بىر دەۋرگە قەدەم قويۇلدى.
IV. خۇلاسە: گېئوسىياسىي.ئىككىلىنىش ۋە كەلگۈسىگە نەزەر
G7 نىڭ خىتاي سىياسىتى، بىر تەرەپتىن تەيۋەن ۋە دېڭىز بىخەتەرلىكى قاتارلىق مەسىلىلەردە ئورتاق بىر غەرب سېپىنى شەكىللەندۈرۈش ئارقىلىق بېيجىڭغا قارشى دىپلوماتىك بېسىمنى كۈچەيتىش مەقسىتىنى كۆزدە تۇتسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئىقتىسادىي جەھەتتىكى ئۆزئارا بېقىندىلىق سەۋەبىدىن دىيالوگ ۋە ھەمكارلىق ئىشىكىنى پۈتۈنلەي تاقاشتىن ئۆزىنى قاچۇرىدىغان چوڭقۇر بىر ئىككىلىنىش ئىچىدە تۇرماقتا. بۇ ئىككىلىنىش، خەلقئارا سىستېمىنىڭ سوغۇق ئۇرۇش دەۋرىدىكى كەسكىن ئىدېئولوگىيەلىك ئايرىلىشتىن پەرقلىق ھالدا، تېخىمۇ ئۆزگىرىشچان ۋە ئەمەلىيەتچىل بىر قۇرۇلمىغا قاراپ يۈزلىنىۋاتقانلىقىنىڭ ئەڭ روشەن ئىسپاتىدۇر.
بېيجىڭ بولسا، بۇ بېسىمغا قارشى ئىگىلىك ھوقۇقى تەشەببۇسلىرىدىن قەتئىي چېكىنمەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىدىغان قاتتىق بىر دىپلوماتىك رەت قىلىش بىلەن جاۋاب قايتۇرماقتا، ئەمما شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا غەربنىڭ «سوغۇق ئۇرۇش ئىدىيەسى» نى تەنقىد قىلىش ئارقىلىق ئۆزىنى يەر شارىۋى ھەمكارلىقنىڭ قوغدىغۇچىسى سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە تىرىشماقتا. خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەسى، G7 نىڭ سۆزلەملىرىنى بىر چەتكە قايرىپ قويۇپ، غەربتىكى كاپىتال ۋە تېخنىكا ئېقىمىنى داۋاملاشتۇرۇشقا مەركەزلىشىش ۋە غەرب ئىتتىپاقىدىكى يوچۇق ۋە زىددىيەتلەرنى چوڭقۇرلاشتۇرۇشتىن ئىبارەت. بۇنى بېيجىڭنىڭ «قاتتىق پوزىتسىيەدە سۆزلەش، يۇمشاق ھەرىكەت قىلىش» دىپلوماتىيەسى دەپ خۇلاسىلەشكە بولىدۇ.
فىرانسىيەنىڭ شى جىنپىڭنى G7 گە تەكلىپ قىلىش پىكرى ۋە ياۋروپانىڭ «خەتەرنى ئازايتىش» سىياسىتى، بۇ گېئوسىياسىي ئىككىلىنىشنىڭ ئەمەلىي بىر ئىپادىسىدۇر. بۇ يېقىنلىشىش، غەربنىڭ خىتايغا قارشى تۇتىدىغان ئىستراتېگىيەسىنىڭ تاق يۆنۈلۈشلۈك ۋە قاتتىق بىر «قورشاش» سىياسىتى بولماستىن، بەلكى تەنقىدىي نۇتۇق بىلەن يۇقىرى دەرىجىلىكلەر ئۇچرىشىشىنى بىرلەشتۈرگەن، «رىقابەت خاراكتېرلىك ھەمكارلىق» دەپ ئاتاشقا بولىدىغان مۇرەككەپ ۋە كۆپ قۇتۇپلۇق بىر يېقىنلىشىشقا قاراپ يۈزلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ يېڭى تەڭپۇڭلۇق، غەربنىڭ خىتايدىن پۈتۈنلەي ئايرىلىشنىڭ بەدىلىگە چىداشقا قۇدرىتى يەتمەيدىغانلىقىدەك رېئاللىقنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.
كەلگۈسىدە، G7 نىڭ خىتايغا قاراتقان سىياسىتى بۇ ئىككى يۈزلىنىش ئوتتۇرىسىدىكى تەڭپۇڭلۇق نۇقتىسىدا شەكىللىنىدۇ: خىتايغا قارىتا خەلقئارا قائىدىلەرگە بويسۇنۇشى كېرەكلىكى يۆنۈلۈشىدىكى بېسىم داۋاملىشىدۇ، ئەمما يەر شارىۋى خىرىسلار ئالدىدا ئەمەلىيەتچىل ھەمكارلىق يوللىرىمۇ ئوچۇق تۇتۇلىدۇ. بۇ ئەھۋال، تېخنىكا، تەمىنلەش زەنجىرى ۋە مالىيە ئېقىمىدا دۆلەتلەر ئارا نازارەت قىلىش-باشقۇرۇش رىقابىتىنىڭ كۈچىيىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. خىتاي ئۆز ئىقتىسادىي ئەندىزىسىنىڭ ئۈستۈنلۈكىنى ئىسپاتلاشقا تىرىشسا، G7 يەر شارىۋى ئىدارە قىلىشتىكى نورماتىپ كۈچىنى قوغداش كۈرىشى قىلىدۇ.
ئاخىرىدا، G7 بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى بۇ ئىلاستىكىلىق تەسىرچانلىق، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردە مۇقىمسىزلىقنىڭ ئەمەس، بەلكى ئۈزلۈكسىز سۆھبەت، سودىلىشىش ۋە پات-پات يۇقىرىلايدىغان جىددىيچىلىكلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان يېڭى بىر گېئوسىياسىي تەڭپۇڭلاشتۇرۇش دەۋرىنىڭ خەۋەرچىسىدۇر. ھەر ئىككى تەرەپ يەر شارىۋى ھۆكۈمرانلىقتىن زىيادە، ئىقتىسادىي كۈچى ۋە بىخەتەرلىك مەنپەئەتلىرىنى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكۈزىدىغان ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىقنى قوغداشنى نىشان قىلماقتا. بۇمۇ خەلقئارا سىياسەتنىڭ كەلگۈسىدە تېخىمۇ جانلىق، كۆپ قۇتۇپلۇق ۋە ئېنىقسىز بىر قۇرۇلمىغا ئىگە بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
مەنبەلەر:
[1] «Joint Statement of G7 Foreign Ministers’ Meeting in Niagara» .12 Nov 2025. https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2025/11/joint-statement-of-g7-foreign-ministers-meeting-in-niagara [2] G7’s hyping of ›China threats‹ rhetoric in FMs meeting ›nothing but a jolt of adrenaline to prolong bloc’s waning relevance‹ Global Times, 13 Nov 2025. https://www.globaltimes.cn/page/202511/1348098.shtml [3] Macron Floats G-7 Summit Invite for China’s Xi Jinping Next Year, Bloomberg News, 12 Nov 2025. https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-11-12/macron-has-floated-idea-of-a-g-7-invite-for-xi-jinping-next-year [4] 2025年11月13日外交部发言人林剑主持例行记者会. (2025-يىلى 11-ئاينىڭ 13-كۈنى، تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى باياناتچىسى ماۋ نىڭنىڭ قەرەللىك مۇخبىرلارنى كۈتۈۋېلىش يىغىنى). https://www.mfa.gov.cn/fyrbt_673021/202511/t20251113_11752486.shtmlئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
