غەرب ھەربىي ئاپپاراتلىرىدىكى سىستېمىلىق ئۆگىنىش كىرىزىسى ۋە زامانىۋى ئۇرۇشنىڭ يېڭى تەلىپى

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

ئاۋسترالىيەنىڭ خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقاتلار ساھەسىدىكى نوپۇزلۇق ئاقىللار ئامبىرى بولغان لوۋى تەتقىقات ئورنى (Lowy Institute) تەرىپىدىن 2026-يىلى ئىيۇندا ئېلان قىلىنغان داڭلىق ھەربىي ئىستراتېگىست مىك رايان (Mick Ryan)نىڭ «زامانىۋى ئۇرۇش ۋە غەرب ھەربىي ئاپپاراتلىرىدىكى سىستېمىلىق ئۆگىنىش كىرىزىسى» (Modern war and the systemic learning deficit in Western military institutions) ناملىق دوكلاتى دۇنيانىڭ ھەربىي-ئىستراتېگىيە ساھەسىدە كۈچلۈك غۇلغۇلا قوزغىدى. مەزكۇر تەتقىقات، زامانىۋى تېخنىكىلار ئۇرۇش مەيدانىنىڭ قىياپىتىنى تۈپتىن قايتا شەكىللەندۈرۈۋاتقان بىر تارىخىي دەۋردە، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ مۇداپىئە سىستېمىلىرى بۈگۈنكى جەڭ مەيدانىدىكى ئەمەلىي ساۋاقلاردىن دەل ۋاقتىدا ۋە ئۈنۈملۈك ئۆگىنىش جەھەتتە دۇچ كېلىۋاتقان ئېغىر تۈزۈلمىۋى ئاجىزلىقلارنى پاش قىلىپ بەرگەن بولۇپ، بۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا، يۇقىرى ئىلمىي ۋە ئەمەلىي ئەھمىيەتكە ئىگە.

كىرىش سۆز ۋە تەتقىقاتنىڭ ئومۇمىي ئارقا كۆرۈنۈشى

دۇنيانىڭ سىياسىي ۋە ھەربىي ۋەزىيىتى تېز ئۆزگىرىۋاتقان، زامانىۋى تېخنىكىلار ئۇرۇش مەيدانىنىڭ قىياپىتىنى تۈپتىن قايتا شەكىللەندۈرۈۋاتقان تارىخىي بىر دەۋرنى باشتىن كەچۈرمەكتىمىز. لوۋى تەتقىقات ئورنى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان بۇ قىممەتلىك ئانالىز ماقالىسى، غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ھەربىي ئاپپاراتلىرى بۈگۈنكى كۈندە دۇچ كېلىۋاتقان ئەڭ ئېغىر تۈزۈلمىۋى ئاجىزلىقنى — يەنى يېڭى ئۇرۇش ئەندىزىلىرىدىن دەل ۋاقتىدا ۋە ئۈنۈملۈك ئۆگىنىش جەھەتتىكى كىرىزىسنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ[4-بەت]. مەزكۇر تەتقىقات دۇنيادىكى يېڭى ھەربىي توقۇنۇشلار، خۇسۇسەن ئۇكرائىنا ئۇرۇشى ۋە يېقىندا يۈز بەرگەن ئىران توقۇنۇشىدىن ئېلىنغان ساۋاقلار بىلەن غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ھەربىي مۇداپىئە سىستېمىسى ئوتتۇرىسىدىكى بوشلۇقنى سىستېمىلىق يورۇتۇپ بېرىدۇ[5-بەت].

زامانىۋى ئۇرۇشلارنىڭ ئالاھىدىلىكى شۇكى، تېخنىكا ۋە تاكتىكىلار بىر نەچچە يىل ياكى ئون يىللاپ ئەمەس، بەلكى بىر قانچە ھەپتە ياكى كۈن ئىچىدە يېڭىلىنىپ تۇرىدۇ. نۆۋەتتە، خەلقئارالىق سىياسىي سەھنىدە غەرب دۆلەتلىرى بىلەن يېڭى مۇستەبىت سىستېمىدىكى دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەت كۈنسېرى جىددىيلىشىۋاتقان بىر شارائىتتا، ھەربىي قىسىملارنىڭ ئۆگىنىش ۋە ماسلىشىش سۈرئىتى دۆلەتلەرنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى بەلگىلەيدىغان ھالقىلىق ئامىلغا ئايلاندى[4-بەت]. بۇ كۈچلۈك رىقابەت پۈتكۈل غەرب دۆلەتلىرىنىڭ، خۇسۇسەن ئاۋسترالىيەنىڭ دۆلەت مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسىنى قايتىدىن كۆزدىن كەچۈرۈشنى تەقەززا قىلماقتا.

ماقالىنىڭ ئاپتورى مىك رايان (Mick Ryan) ئاۋسترالىيە قۇرۇقلۇق ئارمىيەسىنىڭ پېنسىيەگە چىققان گېنېرال-مايورى ۋە لوۋى تەتقىقات ئورنىنىڭ ھەربىي ئىشلار تەتقىقاتى بويىچە يۇقىرى دەرىجىلىك تەتقىقاتچىسى بولۇپ، ئۇ ئۆزىنىڭ 35 يىللىق ھەربىي ھاياتى ۋە مول ئەمەلىي ئۇرۇش تەجرىبىلىرىگە تايىنىپ تۇرۇپ مەزكۇر ماقالىنى يورۇقلۇققا چىقارغان[39-بەت]. ئۇنىڭ غەرب ھەربىي تۈزۈلمىسى، تەربىيەلەش سىستېمىسى ۋە ئىستراتېگىيەلىك تەپەككۇر ئۇسۇللىرى ھەققىدىكى تەھلىللىرى كۈچلۈك ئەمەلىي ئاساسقا ئىگە بولۇپ، ھازىرقى دەۋردىكى ئۇرۇشلار بىلەن سىياسىي رەھبەرلىك ئوتتۇرىسىدىكى زىچ باغلىنىشنى چوڭقۇر يورۇتۇپ بېرىدۇ.

ئاپتورنىڭ پىكىرىچە، تېخنىكىلىق ئىلگىرىلەشلەر ئۇرۇشنىڭ قانلىق ۋە پاجىئەلىك ماھىيىتىنى ئۆزگەرتەلمىسىمۇ، لېكىن ئاشۇ پاجىئەلىك زەربىلەرنىڭ ئېلىپ بېرىلىش ئۇسۇلى تارىختىن بۇيان ئۈزلۈكسىز ئۆزگىرىپ كەلدى[8-بەت]. بۇ دوكلات تۆت چوڭ بۆلۈمدىن تەركىب تاپقان بولۇپ، ھەربىي ئۆگىنىشنىڭ تىنچلىق دەۋرىدىكى قىيىنچىلىقلىرى، ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتلىرىغا قارشى تۇرۇش ئۇرۇشىدىكى مەغلۇبىيەتلەر، ھۇجۇم مەشغۇلاتلىرىنى تاكامۇللاشتۇرۇش سىستېمىسى ۋە ئاۋسترالىيە ھۆكۈمىتى بىلەن ئاۋسترالىيە دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقى قوبۇل قىلىشى زۆرۈر بولغان ئىستراتېگىيەلىك تەكلىپلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ[7-بەت].

1-بۆلۈم: ھەربىي ساھەدىكى ئۆگىنىش كىرىزىسى ۋە ئۇنىڭ پىسخىكىلىق ھەم ئورگان خاراكتېرلىك سەۋەبلىرى ھەققىدە ئانالىز

بىلىش ئىلمى نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، ئاپتور غەرب ھەربىي ئورگانلىرىنىڭ يېڭى ئۇچۇرلارنى قوبۇل قىلىش ۋە سىستېمىنى يېڭىلاشتىكى پاسسىپلىقىنى «ئەندىزە قاتماللىقى» دەپ ئاتايدۇ[8-بەت]. بۇ سىستېمىدا ھەربىي ئورگانلار دۆلەتنىڭ مەۋجۇت ھەربىي قائىدە-پىرىنسىپلىرىنى كوللېكتىپ ئەندىزە سۈپىتىدە ئىشلىتىدۇ ۋە ئۆزلىرىنىڭ مەۋجۇت قاراشلىرىنى دەلىللەيدىغان ساۋاقلارنى ئاسانلا قوبۇل قىلغان بىلەن، ئۇنىڭغا جەڭ ئېلان قىلىدىغان يېڭى ئۇقۇملارنى چەتكە قاقىدۇ، قايتا تەرىپلەيدۇ ياكى پۈتۈنلەي كۆرمەسكە سالىدۇ[8-بەت]. بۇ ئەھۋال سىستېمىلىق ئۆگىنىش كىرىزىسىنىڭ باشلىنىش نۇقتىسىدۇر.

ئەۋرىشىم ماسلىشىش نەزەرىيەسىگە ئاساسلانغاندا، ئۆزلىرىنىڭ ئەتراپ-مۇھىتىدىكى ئۆزگىرىشلەرنى دەل ۋاقتىدا بايقاپ، ئۇنىڭ ئىستراتېگىيەلىك تەسىرىنى تەھلىل قىلالايدىغان ۋە شۇنىڭغا ئاساسەن ئۆز ھەرىكەتلىرىنى ئۆزگەرتەلەيدىغان ھەربىي ئورگانلار رىقابەتتە غەلىبە قىلىدۇ[8-بەت]. تىنچلىق ياكى ئۇرۇش شارائىتى بولسۇن، ھەربىي ئاپپاراتلار ئۆزلىرى دۇچ كېلىۋاتقان سۈركىلىش ۋە توقۇنۇشلارنىڭ دەرىجىسىنى تولۇق ئاڭقىرالمىغان تەقدىردىمۇ، ئۈزلۈكسىز رىقابەتلىشىدىغان بىر ماسلىشىش سىستېمىسىغا ئېھتىياجلىق بولىدۇ[8-بەت]. شۇڭلاشقا، فۇنكسىيەلىك ئۆگىنىش ۋە ماسلىشىش مەدەنىيىتىنى يېتىشتۈرۈش دۆلەتلەرنىڭ ئەڭ بىرىنچى دەرىجىلىك ۋەزىپىسىدۇر.

تىنچلىق دەۋرىدىكى ماسلىشىش جەريانى سىستېمىنىڭ ئۇرۇش قوزغالغان مەزگىلدىكى ئەمەلىي ئىقتىدارىنى بېكىتىدىغان ئەڭ مۇھىم ئۇل تاشتۇر[8-بەت]. بىر ھەربىي ئورگاننىڭ تىنچلىق مەزگىلىدىكى سىستېمىلىق ئۆگىنىش سەۋىيەسى، ئۇنىڭ كەلگۈسىدىكى توقۇنۇشقا تەييارلىق قىلىشى ۋە ئۇرۇشنىڭ دەسلەپكى باسقۇچلىرىدا يۇقىرى ئىقتىدار كۆرسىتىشىدە ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ[8-9-بەت]. سىستېمىلىق ئۆگىنىش كىرىزىسى بۇ جەريانغا توسالغۇ بولىدۇ ۋە سىياسىي يۆنىلىش بىلەن ئەمەلىي جەڭ مەيدانى ئوتتۇرىسىدىكى ئالاقىنى ئۈزۈپ تاشلايدۇ.

قوشۇنلارنىڭ تىنچلىق مەزگىلىدىكى تەرەققىياتى ئىككى خىل قۇتۇپ ئوتتۇرىسىدىكى جىددىيلىكنى باشقۇرۇشقا موھتاج: بىرىنچىسى، مەۋجۇت قابىلىيەتلەرنى ياخشى چۈشىنىشلىك بولغان مەسىلىلەرگە ئىشلىتىش («مەۋجۇت ئىقتىدارنى قېزىش»)؛ ئىككىنچىسى بولسا يېڭى قابىلىيەت ۋە ھەل قىلىش چارىلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا ئۇرۇنۇش («يېڭى ساھە يارىتىش») تىن ئىبارەتتۇر[9-بەت]. غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ھەربىي ئورگانلىرى تىنچلىق دەۋرىنىڭ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي بېسىملىرى ئاستىدا ئاساسلىقى بىرىنچى يولغا، يەنى مەۋجۇت ئەندىزىلەرنى ئازراق ئۆزگەرتىپ قايتا قوللىنىشقا بەكرەك ئەھمىيەت بەرمەكتە[9-بەت]. بۇ ئەھۋال سىستېمىنىڭ ھەقىقىي يېڭىلىق يارىتىش ئىقتىدارىنى بوغۇپ قويىدۇ.

تارىخىي ۋە داۋاملىشىۋاتقان ئۇرۇشلارنى كۆزىتىشتىكى بىرىنچى توسالغۇ ئورگان مەدەنىيىتىدۇر[9-بەت]. بىر ھەربىي سىستېمىنىڭ ئىچىگە سىڭىپ كەتكەن ئاڭسىز ئىشەنچ، قائىدە ۋە قاراشلار سىستېمىنىڭ ئۆگىنىش ئىقتىدارىغا كۈچلۈك تەسىر كۆرسىتىدۇ[9-بەت]. ئەگەر بىر ئورگاننىڭ مەدەنىيىتى يېڭىلىق يارىتىشتىن كۆرە بىر قېلىپقا چۈشۈپ قېلىشنى قوللىسا، مەغلۇبىيەتنى جازالاپ، رەھبەرلەرنى يېڭىلىق يارىتىش تەپەككۇرى بويىچە ئەمەس، بەلكى باشقۇرۇش ئىقتىدارىغا قاراپ ئۆستۈرسە، بۇ ئورگان سىستېمىلىق ئۆگىنىش ئىقتىدارىنى پۈتۈنلەي يوقىتىدۇ[9-بەت].

ئۆگىنىش جەريانىدىكى ئىككىنچى توسالغۇ يەككە ساۋاقلار بىلەن ئومۇمىي ساۋاقلار ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەت بىلەن مۇناسىۋەتلىكتۇر[9-بەت]. ئىنتايىن ئالاھىدە ۋە كونكرېت بىر ئەھۋالدىن ئېلىنغان ساۋاقلارنى باشقا ۋەزىيەتلەرگە ئىشلىتىش قىيىن بولىدۇ، ئومۇمىي ساۋاقلار بولسا بەك ئادەتتىكىچە بولۇپ قالغانلىقتىن ھېچقانداق قىممەت يارىتالماسلىقى مۇمكىن[9-بەت]. بۇ ئەھۋال كۆزىتىلگەن ئورگان بىلەن ئۆگىنىۋاتقان ئورگان ئوتتۇرىسىدا جۇغراپىيەلىك، سىستېمىلىق ۋە ئىستراتېگىيەلىك پەرقلەر چوڭ بولغاندا تېخىمۇ گەۋدىلىك ئوتتۇرىغا چىقىدۇ[9-بەت]. بۈگۈنكى كۈندە ئۇكرائىنا ئۇرۇشىدىن ئېلىنغان ساۋاقلارنى تىنچ ئوكيان رايونىغا ياكى يېقىن شەرق رايونىغا تەتبىقلاش دەل مۇشۇنداق بىر سىناقتۇر.مۇشۇ سەۋەبتىن، غەربنىڭ بەزى ھەربىي ئورگانلىرى ئۇكرائىنا تەجرىبىلىرىنى بەك ئالاھىدە دەپ قاراپ، ئۇلارنى ئۆزلىرىنىڭ كەلگۈسى پىلانلىرىغا تەتبىقلىماسلىق باھانىسى قىلىپ كۆرسەتمەكتە[10-بەت]. بۇنىڭ تىپىك بىر مىسالى، ئاۋسترالىيەنىڭ 2024-يىللىق دۆلەت مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسى بولۇپ، ئۇنىڭدا يۈز بېرىۋاتقان ئۇرۇش پۈتۈنلەي سەل قارالغان[10-بەت]. گەرچە بۇ نۇقسان 2026-يىللىق نۇسخىسىدا قىسمەن تۈزىتىلگەن بولسىمۇ، تېخنىكىلىق جەھەتتىن ئېلىنغان بىر ساۋاقنىڭ ئۆمرى ئىنتايىن قىسقا بولىدۇ دېگەن باھانە بىلەن قايتا ماسلىشىشتىن قېچىش يەنىلا ئومۇميۈزلۈك بىر يۈزلىنىشتۇر[10-بەت].

ئۈچىنچى توسالغۇ بولسا، ئاۋال يەكۈنلەرنى چىقىرىۋېلىپ، شۇ يەكۈننى دەلىللەيدىغان ماتېرىياللارنىلا ئىزدەشتۇر[10-بەت]. بۇنداق يۆنىلىش سىستېمىنىڭ جۇشقۇن ئەمەس، بەلكى تۇراقلىق ئۆگىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ[10-بەت]. باشقىچە ئېيتقاندا، ئورگانلار ئۆزلىرى نېمىنى تاپماقچى بولسا پەقەت شۇنىلا ئىزدەيدۇ ۋە ئۇنى تاپقاندىن كېيىن ئىزدىنىشنى توختىتىدۇ[10-بەت]. بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن ئىلگىرى ياپون-رۇسىيە ئۇرۇشىنى كۆزەتكەن ئەنگلىيە ئارمىيەسى، يەۋم كىپپۇر ئۇرۇشىنى كۆزەتكەن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئارمىيەسى ۋە تاغلىق قاراباغ ئۇرۇشىنى كۆزەتكەن نۇرغۇن كۆزەتكۈچىلەر دەل مۇشۇنداق بىر سەۋەنلىكنى سادىر قىلغان ئىدى[10-بەت].

تۆتىنچى ۋە ئەڭ ئاساسلىق ئورگان توسالغۇسى كەمتۈك كەمتەرلىك ياكى «كەمتەرلىك كىرىزىسى»دۇر[10-بەت]. دۈشمەننىڭ نېمىلەرنى قىلالايدىغانلىقى ۋە ئۇرۇشنىڭ نېمىلەرنى ئاشكارىلايدىغانلىقى توغرىسىدا ھەقىقىي زېھىن ئوچۇقلۇقىنى ساقلىماسلىق يېقىنقى يىللاردا دۇنيادا ئۈچ تىپىك مەغلۇبىيەتنى كەلتۈرۈپ چىقاردى: رۇسىيەنىڭ 2022-يىلى ئۇكرائىنانىڭ مىللىي ئىرادىسىگە بەرگەن پاجىئەلىك باھاسى؛ ئۇكرائىنا ۋە غەرب ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ 2023-يىللىق قارشى ھۇجۇمىدىن ئىلگىرى رۇسىيەنىڭ مۇداپىئە تەييارلىقىنى يېتەرلىك چۈشەنمەسلىكى؛ ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ 2023-يىلى 7-ئۆكتەبىردىن ئىلگىرى خاماسنىڭ ھەربىي پىلانلىرىنى سەل چاغلىشى[10-بەت]. بۇ سىستېمىلارنىڭ ھەممىسىدە يېتەرلىك ئىستىخبارات بار ئىدى، لېكىن ئۇلاردا كەم بولغىنى ئاشۇ ئىستىخباراتقا ئەستايىدىل مۇئامىلە قىلىش ۋە ئۆزلىرىنى غەپلەتتە قالدۇرۇلۇشتىن ئىلگىرى ماسلاشتۇرۇش ئىرادىسى ئىدى[10-بەت].

2-بۆلۈم: مەغلۇپ بولغان ئۆگىنىش مىسالى: ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتىغا قارشى تۇرۇش ئۇرۇشى

مىك رايان يازغان تەھلىلنىڭ ئىككىنچى بۆلۈمى پۈتۈنلەي ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتىغا قارشى تۇرۇش ئۇرۇشىغا بېغىشلانغان[14-بەت]. ئۇكرائىنا ئۇرۇشى جەريانىدا ھەر ئايدا كەم دېگەندە 3000 دىن 5000 غىچە يىراق مۇساپىلىك ھۇجۇم قىلغۇچى ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتىنى ئىشلىتىپ ھاۋادىن زەربە بەرگەن رۇسىيەگە قارشى تۇرۇش جەريانىدا، ئۇكرائىنا ئوق يامغۇرى ئاستىدا تۇرۇپ زور مىقداردا ئەمەلىي ساۋاقلارنى جۇغلىدى[14-بەت]. ئۇكرائىنا سىستېمىسىنىڭ ھەر بىر قەدىمى ئاشكارا مەنبەلەردە ئېلان قىلىندى، ئاقىللار ئامبىرى تەرىپىدىن ھۆججەتلەشتۈرۈلدى ۋە غەرب ئىتتىپاقداشلىرىغا دوكلات قىلىندى[14-بەت].

بۇ ئارقا كۆرۈنۈش ئاستىدا، ھەربىي مۇتەخەسسىس مايكول خوروۋىتىز (Michael Horowitz) زامانىۋى ئۇرۇشتىكى بىر تۈپ ئۆزگىرىشنى كۆزەتتى[14-بەت]. ئۇ ئۇرۇشتىكى جەمئىي سان بىلەن يۇقىرى ئېنىقلىق ئوتتۇرىسىدىكى، شۇنداقلا كۆلەم بىلەن مۇرەككەپ تېخنىكا ئوتتۇرىسىدىكى چەك-چېگرانىڭ يوقالغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى[14-بەت]. بۇ ئۆزگىرىش سىستېمىدا ئەڭ ئاشكارا ھالدا ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتى بىلەن كاپتانسىز قۇرۇقلۇق ئاپپاراتىغا قارشى تۇرۇش ساھەسىدە كۆرۈلدى[14-بەت]. ئۇكرائىنانىڭ بۇ تەھدىتكە بەرگەن جاۋابى ئىنتايىن ئەرزان، ئاممىۋى ئىشلەپچىقىرىلىدىغان، تېز ماسلىشىدىغان توسۇپ قالغۇچى ئۇچقۇلار بولدى[14-بەت]. لېكىن، بۇ جەرياننى تاماشىبىندەك كۆزەتكەن غەرب سىستېمىلىرى يەنىلا ئاساسلىقى ئىنتايىن قىممەت باھالىق، سانى ئاز بولغان مۇرەككەپ سىستېمىلارغا مەبلەغ سېلىشنى داۋاملاشتۇردى[14-بەت]. ئۇچۇرلار ئاشكارا ئىدى، لېكىن غەرب ھەربىي ئاپپاراتلىرى ھەرىكەت قىلىشنى خالىمىدى[14-بەت].

ئۇكرائىنانىڭ رۇسىيەگە تەۋە بولغان «شاخېد» (Shahed) تىپلىق ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتلىرىغا تاقابىل تۇرۇش سىستېمىسى ئوق ئاستىدا ئېلىپ بېرىلغان سىستېمىلىق ئۆگىنىشنىڭ تىپىك ئۈلگىسىدۇر[14-بەت]. رۇسىيەنىڭ ھەر بىر يېڭى تاكتىكىلىق يېڭىلىقىغا، يەنى،  يېڭى ئۇچۇش لىنىيەلىرىگە، يېڭى سىگنال چاستوتىلىرىغا، ئېلېكتىرونلۇق قارشى تۇرۇش تېخنىكىلىرىغا ۋە پارتلاتقۇچ بېشىنىڭ يېڭىلىنىشىغا قارىتا، ئۇكرائىنا تەرەپ دەرھال بايقاش سىستېمىسى ، توسۇپ قېلىش تاكتىكىسى ۋە ھەربىي ئىشلىتىش سىستېمىسى بويىچە ماسلىشىش يېڭىلىقلىرىنى ئېلىپ باردى[14-بەت]. بۇ جەرياندىكى ئەڭ چوڭ يېڭىلىق بولسا، ئىنتايىن ئەرزان باھالىق توسقۇچى ئۇچقۇلارنىڭ تەرەققىي قىلدۇرۇلۇشىدۇر[14-بەت]. 2024-يىلىنىڭ ئاخىرىغا كەلگەندە، ئۇكرائىنا ئۆزىنىڭ تەننەرخى 1000 دىن 5000 غىچە ئامېرىكا دوللىرى بولغان، ئۆزىدىن ئون ھەسسە قىممەت تۇرىدىغان رۇسىيەنىڭ «شاخېد» تىپلىق ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتلىرىنىڭ كەم دېگەندە يەتمىش پىرسەنتىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك توسۇپ قالالايدىغان ئەرزان توسۇپ قالغۇچى ئۇچقۇلىرىنى ئىشلەپچىقاردى ۋە ئۇرۇشقا سالدى[14-بەت]. بۇ سىستېما ھاۋا مۇداپىئەسىنىڭ ئىقتىسادىي قىممىتىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىۋەتتى[14-بەت]. ئىنتايىن ئەرزان، يەرلىك سىستېمىدا ئىشلەپچىقىرىلىدىغان بىر قورال ئىستراتېگىيەلىك زەربىلەرنىڭ تەننەرخ ھېساباتىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىپ قويدى[14-بەت].

يەنە بىر تەرەپتىن، غەربنىڭ مۇداپىئە خامچوتىغا نەزەر سالىدىغان بولساق، بىر دانە « ۋەتەنپەرۋەر »  بەلگىلىك ھاۋا مۇداپىئە باشقۇرۇلىدىغان بومبىسىنىڭ تەننەرخى 3 مىليون ئامېرىكا دوللىرىدىن ئاشىدۇ، بىر دانە «ناسامس» (NASAMS) سىستېمىسىنىڭ ئوقىنىڭ باھاسىمۇ 1 مىليون ئامېرىكا دوللىرىدىن قىممەت تۇرىدۇ[17-بەت]. شۇڭلاشقا، ئەرزان باھالىق ئۇچقۇلارنىڭ زەربىسىگە قارشى قىممەت باھالىق باشقۇرۇلىدىغان بومبىلارنى ئىشلىتىش ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتىن ئىقتىسادىي ۋەيرانچىلىققا ئېلىپ بارىدىغان خەتەرلىك يۆنىلىشتۇر[17-بەت]. بۇ بوشلۇق غەربنىڭ ھاۋا مۇداپىئە پىلانىنىڭ ئەڭ چوڭ يېتەرسىزلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ[17-بەت].

بۇ مەغلۇبىيەت پەقەت بىرلا دۆلەتكە خاس ئەمەس، بەلكى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (NATO)، ياۋروپا ۋە ئاۋسترالىيە قاتارلىق پۈتكۈل غەرب دۆلەتلىرىنىڭ كوللېكتىپ ئورگان مەغلۇبىيىتىدۇر[17-بەت]. 2024-يىلى ئېلىپ بېرىلغان بىر تەكشۈرۈشكە ئاساسلانغاندا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئارمىيەسىنىڭ ئۇرۇش تەتقىقات مەركەزلىرى ئۇكرائىنا ئۇرۇشىنى ئالدىنقى قاتاردىكى ئەڭ مۇھىم تېما سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى كۆپلىگەن ئادەتتىكى تېمىلارنىڭ بىرى سۈپىتىدە كۆزەتكەن[17-بەت]. ئامېرىكا دېڭىز ئارمىيەسى بولسا ئۇكرائىنا ئۇرۇشىدىن نېمىلەرنى ئۆگەنگەنلىكى توغرىسىدا ھېچقانداق سىستېمىلىق دوكلات بېرەلمىگەن[17-بەت].

ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى دۆلەت مەجلىسى  بۇ مەسىلىنى بايقاپ، 2025-يىللىق دۆلەت مۇداپىئە ھوقۇق بېرىش قانۇنى ئارقىلىق ھەربىي ئورگانلاردىن ئۇكرائىنا ئۇرۇشىدىن ئېلىنغان ساۋاقلار بويىچە دۆلەت مەجلىسىگە  دائىملىق دوكلات بېرىشنى تەلەپ قىلدى[17-بەت]. بۇنداق بىر تەلەپنىڭ سىياسىي جەھەتتىن مەجبۇرىيەتكە ئايلاندۇرۇلۇشىنىڭ ئۆزىلا ھەربىي ئورگانلارنىڭ ئۆزلۈكىدىن ئۆگىنىش سىستېمىسىنىڭ نېمىشقا بۇ قەدەر پالەچ ھالغا چۈشۈپ قالغانلىقىنىڭ ئاشكارا ئىسپاتىدۇر[17-بەت]. گەرچە 2026-يىلى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى قۇرۇقلۇق ئارمىيەسى ئۇچقۇ سىستېمىلىرىنىڭ پۈتۈن تاكتىكىلىق قائىدە-قانونلىرىنى يېڭىلايدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى، بۇ ھەرىكەت رۇسىيەنىڭ كەڭ كۆلەملىك تاجاۋۇزچىلىقى باشلىنىپ تۆت يىلدىن كۆپرەك ۋاقىت ئۆتكەندىن كېيىن ئاندىن يۈز بەردى[17-بەت].

شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىنىڭ ئۇچقۇلارغا قارشى تۇرۇش سىستېمىسىمۇ ئوخشاشلا ئىنتايىن ئاستا تەرەققىي قىلدى[17-بەت]. 2025-يىلى رۇسىيەگە تەۋە بولغان بىر قىسىم ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتلىرى شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىنىڭ ھاۋا تەۋەلىكىگە كىرىپ كەتكەندىن كېيىن، تەشكىلات ئاندىن بىر قىسىم يېڭى تەدبىرلەرنى يولغا قويۇشقا كىرىشتى[17-18-بەت]. ياۋروپا دۆلەتلىرى يېڭى بىر قىسىم تېخنىكىلارنى سېتىۋالغان بولسىمۇ، لېكىن ئۇلارنى جەڭ مەيدانىدا قانداق ئىشلىتىش، ئەسكەرلەرنى قانداق تەربىيەلەش توغرىسىدا سىستېمىلىق ھەربىي پىلانلارنى تەرەققىي قىلدۇرالمىدى[17-18-بەت]. بۇ جەرياندىكى ئەڭ ئاچچىق ھەقىقەت تېخنىكا يۆتكەش ساھەسىدىكى پالەچلىكتۇر[18-بەت]. ئۇكرائىنا ئىزچىل تۈردە ئۆزىنىڭ ئەمەلىي جەڭ تەجرىبىلىرىنى ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن ئاشكارا ھەمبەھرىلەشنى ئوتتۇرىغا قويۇپ كەلدى[18-بەت]. ئۇكرائىنانىڭ ئاۋسترالىيەدە تۇرۇشلۇق ئەلچىسى 2025-يىلى ئۆتكۈزۈلگەن بىر مۇداپىئە يىغىنىدا، ئۆز دۆلىتىنىڭ مىليونلىغان سائەتلىك جەڭ سىنلىرى ۋە ئەمەلىي ماتېرىياللىرى بارلىقىنى، بۇلارنى ئىتتىپاقداش ھۆكۈمەتلەر بىلەن ئورتاقلىشىشنى خالايدىغانلىقىنى ئاشكارىلىدى[18-بەت]. لېكىن غەرب ھەربىي ئاپپاراتلىرى بۇ قىممەتلىك ماتېرىياللارنى بېجىرىشنى ۋە ئۇنىڭدىن ساۋاق ئېلىشنى كەچكە سۈردى[18-بەت].

2026-يىلىنىڭ بېشىدا يۈز بەرگەن ئىران توقۇنۇشى غەرب دۆلەتلىرىنىڭ يۇقىرىقى سىستېمىلىق ئۆگىنىش مەغلۇبىيىتىنىڭ يالغۇز بىر ئورگان نومۇسى بولۇپلا قالماي، بەلكى ئىنتايىن چوڭ بىر ئىستراتېگىيەلىك ئاجىزلىق ئىكەنلىكىنى ئاشكارا جەزملەشتۈردى[18-بەت]. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئىسرائىلىيە ئىرانغا قارىتىلغان ھەربىي مەشغۇلاتلىرىنى باشلىغاندا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرى دۆلەت مەجلىسىدە بايانات بېرىپ، ئامېرىكا ھاۋا مۇداپىئە سىستېمىلىرىنىڭ ئىراننىڭ بارلىق «شاخېد» تىپلىق ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتلىرىنى تولۇق توسۇپ قالالمايدىغانلىقىنى ئېيتىشقا مەجبۇر بولدى[18-بەت]. دۇنيادىكى ئەڭ باي، ئەڭ زامانىۋى تېخنىكىلىق ھەربىي كۈچ بولغان ئامېرىكا، بۇ تەھدىتكە قارىتا ئۇكرائىنادىن ياردەم سوراشقا مەجبۇر بولدى[18-بەت].

ئاۋسترالىيەگە نىسبەتەن ئېيتقاندا، بۇ كوللېكتىپ مەغلۇبىيەتنىڭ ئاقىۋىتى ئىنتايىن ئېغىردۇر[18-بەت]. ئاۋسترالىيە مۇداپىئە قىسىملىرى نۆۋەتتە جەڭ مەيدانىدا ئىنتايىن ئاز سانلىق كىچىك تىپتىكى ئۇچقۇلارنى ئىشلىتىۋاتىدۇ ۋە قولىدا ھېچقانداق ئەمەلىي جەڭ ئىقتىدارىغا ئىگە قوراللانغان ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتى يوق[18-19-بەت]. ئارمىيەنىڭ يېڭىلىق يارىتىش خامچوتى داۋاملىق قىسقارتىلماقتا، ئاۋسترالىيە مۇداپىئە قىسىملىرىنىڭ مەۋجۇت ھەربىي بۆلۈملىرى ۋە دۆلەتنىڭ ھالقىلىق ئۇل ئەسلىھەلىرىنى ئۇچقۇلارنىڭ زەربىسىدىن قوغداش ئىقتىدارى ئىنتايىن چەكلىك ھالەتتە تۇرماقتا[19-بەت].

ئاۋسترالىيە ھۆكۈمىتى چەت ئەللەردىن ئىنتايىن قىممەت باھالىق، چوڭ تىپتىكى «تىرىتون» (Triton) تىپلىق ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتلىرىنى سېتىۋېلىشقا بەكرەك ئەھمىيەت بەرمەكتە، ئەمما ئەمەلىيەتتە ئۇكرائىنا ئۇرۇشى ئاشكارىلىغان ئەرزان، ئاممىۋى ئىشلەپچىقىرىلىدىغان سىستېمىلارغا سەل قارىماقتا[19-بەت]. ياپونىيە ۋە تىنچ ئوكيان رايونىدىكى يېڭى ئىستراتېگىيەلىك سۈركىلىشلەر كۈچىيىۋاتقان بىر مەزگىلدە، دۆلەت مۇداپىئە پىلانلىغۇچىلىرى يەنىلا ئۇرۇشتىن ئىلگىرىكى قاتمال تەپەككۇر ئەندىزىسىگە تايىنىپ پىلان تۈزمەكتە[19-بەت].

3-بۆلۈم: ھۇجۇم مەشغۇلاتلىرىنى تاكامۇللاشتۇرۇش ۋە يىراق مۇساپىلىك زەربە بېرىشتىكى يېڭىلىقلار

ماقالىنىڭ ئۈچىنچى بۆلۈمى ئۇكرائىنا ئۇرۇشى جەريانىدا ھۇجۇم مەشغۇلاتلىرىنىڭ قانداق ئۆزگىرىۋاتقانلىقىغا بېغىشلانغان[20-بەت]. ئۇرۇشنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدە كۆپىنچە كۆزەتكۈچىلەر زامانىۋى تېخنىكىلار تۈپەيلىدىن مۇداپىئەنىڭ مۇتلەق ئۈستۈنلۈككە ئېرىشكەنلىكىنى، خەندەك قېزىپ مۇداپىئەلىنىش ئەندىزىسىنىڭ قايتىپ كەلگەنلىكىنى ۋە بىرونېۋىك قىسىملارنىڭ ھۇجۇم قىلىش ئىقتىدارىنىڭ كونا دەرىجىدىن قالغانلىقىنى داۋراڭ قىلىشقان ئىدى[20-بەت]. لېكىن، ئەمەلىي جەڭ مەيدانى تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە كۆپ قىرلىق بىر مەنزىرىنى نامايان قىلدى[20-بەت].

ئۇكرائىنا قۇرۇقلۇق ئارمىيەسى، گەرچە جەڭچى سانى كەمچىل بولۇش بېسىمىغا دۇچ كەلگەن ۋە ئۈزلۈكسىز ئۆگىنىپ ماسلىشىۋاتقان رۇسىيە ئارمىيەسىگە قارشى جەڭ قىلىۋاتقان بولسىمۇ، يەنىلا يېڭى ھۇجۇم ئۇسۇللىرىنى تەرەققىي قىلدۇرالايدىغانلىقىنى كۆرسەتتى[20-بەت]. ئۇكرائىنا ئارمىيەسىنىڭ 2024-يىلى ئاۋغۇستتا رۇسىيەنىڭ كۇرسكى  (Kursk) ئۆلكىسىگە قىلغان تۇيۇقسىز ھۇجۇمى، ئىككى تەرەپ زور مىقداردا ئۇچقۇ ئىشلىتىۋاتقان شارائىتتا ھەربىي تاكتىكىلىق ۋە ئوپېراتىپلىق ھەرىكەتلەرنىڭ يەنىلا مۇمكىن ئىكەنلىكىنى ئاشكارىلىدى[20-بەت]. تاكتىكىلىق غەلىبە ئىزچىل ئىستراتېگىيەلىك غەلىبىگە ئېلىپ بارمىغان تەقدىردىمۇ، ئۇچقۇلار دەۋرىدە ھۇجۇم پائالىيەتلىرى يەنىلا ئېلىپ بېرىلىشى مۇمكىن[20-بەت]. بۇ خىلدىكى زامانىۋى تاكتىكىلىق ھۇجۇمنىڭ ئەڭ يېڭى مىسالىنى ئۇكرائىنا ئارمىيەسىنىڭ 1-زەربىدار پولكىنىڭ قوماندانى دمىترو فىلاتوۋ 2026 (Dmytro Filatov) -يىلىنىڭ بېشىدىكى دوكلاتىدا تەپسىلىي تەسۋىرلەپ بەرگەن[20-بەت]. ئۇ ئىككى باتالىيون بىلەن رۇسىيە سېپىنىڭ ئىچىگە كەم دېگەندە ئون ئىككى كىلومېتىر ئىچكىرىلەپ كىرىپ، دۈشمەننىڭ ئالدىنقى سېپىنى قورشاپ، مۇھىم نۇقتىلارنى بېسىۋالغانلىقىنى سۆزلەيدۇ[20-بەت]. بۇ جەرياندا ئىشلىتىلگەن ئەڭ چوڭ يېڭىلىق ئۇچقۇلارنىڭ جەڭ قىلغۇچى قىسىملارنىڭ ئاساسلىق زەربىدار كۈچى سۈپىتىدە كوللېكتىپ ئىشلىتىلىشىدۇر[20-بەت].

بۇنداق ھۇجۇملارنىڭ دەسلەپكى قەدىمى كەم دېگەندە 200 دىن 300 غىچە ئۇچقۇنىڭ نىشان قىلىنغان رايونغا بىرلا ۋاقىتتا توپ كۆلەمدە ھۇجۇم قىلىشى بىلەن باشلىنىدۇ[21-بەت]. قۇرۇقلۇق قىسىملىرى ھەرىكەتكە ئۆتكەندىن كېيىن، مۇداپىئەلىنىۋاتقان دۈشمەن قىسىملىرى ئېغىر بىر ئىككىنچى تاللاش قىيىنچىلىقىغا دۇچ كېلىدۇ: سېپىدە تۇرسا چوڭ تىپتىكى پارتلاتقۇچ بومبا توشۇغۇچى ئۇچقۇلار ياكى توپچىلار قىسىملىرى تەرىپىدىن بايقاپ ۋەيران قىلىنىدۇ، ھەرىكەت قىلسا كىچىك تىپتىكى يۆتكىلىشچان جەڭچى ئۇچقۇلارنىڭ قوغلاپ زەربە بېرىشىگە ئۇچرايدۇ[21-بەت]. بۇنداق سىستېمىلىق ماسلىشىش، ھۇجۇمنىڭ ئۈنۈمىنى ئاشۇرۇپلا قالماي، سۈرئىتىنىمۇ زور دەرىجىدە تېزلىتىدۇ.

بۇ ئەھۋال پەقەت يەرلىك بىر يېڭىلىق بولماستىن، بەلكى تاكتىكىلىق سەۋىيەدە كۆپ خىل بىرىكمە قىسىملارنىڭ ئوپېراتسىيە ئېلىپ بېرىش ئەندىزىسىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىدىغان سىستېمىلىق بىر بۇرۇلۇشتۇر[21-بەت]. يېڭى تېخنىكىنى جەڭ پىلانىنىڭ ئىچىگە توپچىلار ياكى ئىنژېنېرلار قورالى سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى ھالقىلىق زەربىدار كۈچ سۈپىتىدە سىڭدۈرۈش كېرەك[21-بەت]. نۆۋەتتە غەربنىڭ ھېچقانداق ئارمىيەسى، خۇسۇسەن ئاۋسترالىيە مۇداپىئە قىسىملىرى، تېخى مۇشۇنداق بىر ئىقتىدارغا تولۇق ئېرىشەلمىدى[21-بەت]. ئۇلار يەنىلا ئۇچقۇلارنى ئادەتتىكى كۆزىتىش قورالى سۈپىتىدە ئويلىماقتا[21-بەت].

يەنە بىر تەرەپتىن، رۇسىيە ئارمىيەسىمۇ ئۆزىنىڭ ھۇجۇم ئەندىزىسىنى يېڭىلاپ، «رۇسىيە ھۇجۇم ئۈچبۇلۇڭى» دەپ ئاتالغان تاكتىكىنى تەرەققىي قىلدۇردى[21-بەت]. رۇسىيە قۇرۇقلۇق ئارمىيەسى ئالدى بىلەن يېنىك پىيادە ۋە بىرونېۋىك قىسىملار ئارقىلىق ئۇكرائىنا لىنىيەسىنى قىسىپ تۇرىدۇ، ئاندىن ئۇچقۇلار، مىناميوتلار ۋە قورال ياراغلار ئارقىلىق ئۇكرائىنا ئەسكەرلىرىنىڭ ھەرىكىتىنى چەكلەپ يوقىتىش ئېلىپ بارىدۇ، ئەڭ ئاخىرىدا بولسا ھاۋا ئارمىيەسىنىڭ قۇيرۇقلۇق قانات ئورنىتىلغان ئېغىر پارتلاتقۇچ بومبىلىرىنى ئىشلىتىپ مۇداپىئە سېپىنى تۈزلەپ تاشلايدۇ[21-بەت]. بۇ سىستېما مۇداپىئەلىنىۋاتقان قوشۇننى ئىنتايىن قىيىن تاللاشقا دۇچار قىلىدۇ.

ئۇكرائىنا ئۇرۇشىدىكى ھۇجۇم ماسلىشىشىنىڭ ئىككىنچى مۇھىم تەرىپى يىراق مۇساپىلىك زەربە بېرىش سىستېمىسىنىڭ ئىنتايىن تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلىشىدۇر[22-بەت]. ئۇكرائىنا 2022-يىلىدىن بۇيان سوۋېت دەۋرىدىكى كونا كۆزىتىش ئۇچقۇلىرىنى ئۆزگەرتىپ كىچىك تىپتىكى زەربە بېرىش قوراللىرىغا ئايلاندۇرۇشتىن باشلاپ، مۇساپىسى كەم دېگەندە 2000 كىلومېتىرغا يېتىدىغان يەرلىك كروز باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىرىغىچە تەرەققىي قىلدۇرۇشقا ئېرىشتى[22-بەت]. بۇ جەريان ھەربىي-سانائەت ساھەسىدىكى ئەڭ تېز ماسلىشىش مىساللىرىنىڭ بىرىدۇر[22-بەت]. بۇ تەرەققىياتنىڭ سۈرئىتى كىشىنى ھەيران قالدۇرىدۇ[22-بەت]. ئۇكرائىنا 2024-يىلى ئاۋغۇستتا 500 دىن 700 كىلومېتىرغىچە ئارىلىققا ئۇچىدىغان «پاليانىتسىيا» (Palianytsia) تىپلىق راكېتادىن باشقۇرۇلىدىغان يېڭى بىر ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتىنى ئېلان قىلدى[22-بەت]. شۇ يىلى دېكابىردا بولسا «رۇتا» (Ruta) تىپلىق يىراق مۇساپىلىك كروز باشقۇرۇلىدىغان بومبىنى ئىشلەپچىقاردى[22-بەت]. يېقىنقى بىر يىل ئىچىدە، مۇساپىسى 3000 كىلومېتىرغا يېتىدىغان «فىلامىنگو» (FP5 Flamingo) باشقۇرۇلىدىغان بومبىسىنى، «نېپتۇن» (Neptune) ناملىق باشقۇرۇلىدىغان بومبىنىڭ يېڭىلانغان نۇسخىسىنى ۋە ئامېرىكىنىڭ ئاتىكىمىس (ATACMS) سىستېمىسىغا تاللاش بولالايدىغان «FP7» تىپلىق باللىستىك باشقۇرۇلىدىغان بومبىسىنى يورۇقلۇققا چىقاردى[22-بەت]. غەرب دۆلەتلىرى كەم دېگەندە ئون يىل سەرپ قىلىپ تەتقىق قىلىدىغان مۇشۇنداق بىر زامانىۋى سىستېمىنى ئۇكرائىنا ئۈچ يىلغا يەتمىگەن ۋاقىت ئىچىدە ياراتتى[22-بەت].

ئاۋسترالىيەنىڭ 2024 ۋە 2026-يىللىق دۆلەت مۇداپىئە ئىستراتېگىيەلىك پىلانىدا يىراق مۇساپىلىك زەربە بېرىش سىستېمىسى ئەڭ مۇھىم بىرىنچى ۋەزىپە قىلىپ بېكىتىلگەن بولسىمۇ، لېكىن ئاۋسترالىيە ھۆكۈمىتى چەت ئەلدىن ئېلىنىدىغان قىممەت باھالىق، تېخنىكىسى مۇرەككەپ، ئەمما جەڭ مەيدانىدا سانى ئاز بولىدىغان قوراللارغا كۆپ خامچوت ئاجراتماقتا[22-بەت]. زامانىۋى توقۇنۇشلار بولسا بىزگە قىممەت باھالىق سىستېمىلار بىلەن بىر ۋاقىتتا، يەرلىك سىستېمىدا ئىشلەپچىقىرىلىدىغان، ئۈزلۈكسىز تېز يېڭىلىنىپ تۇرىدىغان ئەرزان ۋە كۆپ مىقداردىكى سۈنئىي ئەقىل دەستەكلىك ئۇچقۇلىرىنىڭ تېخىمۇ بەكرەك ئۈنۈم بېرىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە[22-بەت].

4-بۆلۈم: سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق ئۆگىنىشنى تېزلىتىش ۋە يېڭى ھەربىي ئەندىزىلەر

ئۇرۇش مەيدانىدىكى ماسلىشىش سۈرئىتىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن، دۆلەتلەر ئەمەلىي جەڭ مەيدانىدا سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسىغا تايىنىدىغان يېڭى ئۇل ئەسلىھەلەرنى قۇرۇشقا باشلىدى[11-بەت]. سۈنئىي ئەقىل ئادەتتە نىشاننى ئېنىقلاش ۋە ھەربىي پىلان تۈزۈش بىلەن باغلىنىپ كەلسىمۇ، لېكىن بۈگۈنكى كۈندە ئۇ سىستېمىلىق ئۆگىنىش ۋە ماسلىشىشنى تېزلىتىشتە ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينىماقتا[11-بەت]. ئەمەلىي جەڭ ماتېرىياللىرىنى تېز يىغىپ، ئۇلارنى سىستېمىلىق بىلىمگە ئايلاندۇرۇشتا سۈنئىي ئەقىلنىڭ يوشۇرۇن كۈچى ئىنتايىن چەكسىزدۇر[11-بەت].

ئۇكرائىنا نۆۋەتتە دۇنيادىكى ئەڭ ئىلغار، ئەمەلىي جەڭگە تايىنىدىغان سۈنئىي ئەقىل ئۆگىنىش سۇپىسىنى قۇرۇپ چىقتى[11-بەت]. ئۇكرائىنانىڭ بىر غەيرىي ھۆكۈمەت تەشكىلاتى تەرىپىدىن تەرەققىي قىلدۇرۇلغان «OCHI» سىستېمىسى، پۈتۈن ئالدىنقى سەپتىكى كەم دېگەندە 15,000 دىن ئارتۇق ئۇچقۇ كوللېكتىپىنىڭ سىن ماتېرىياللىرىنى بىر يەرگە يىغىپ باشقۇرىدۇ[11-بەت]. 2022-يىلىدىن بۇيان، مەزكۇر سىستېمىدا 2 مىليون سائەتتىن ئارتۇق ئۇچقۇنىڭ سىن ماتېرىيالى جۇغلاندى، بۇ كەم دېگەندە 228 يىللىق ئۈزلۈكسىز كۆزىتىشكە باراۋەر كېلىدۇ[11-بەت]. بۇ ماتېرىياللار ئارقىلىق سۈنئىي ئەقىل مودېللىرى جەڭ تاكتىكىلىرىنى، نىشانلارنى تونۇشنى ۋە يېڭى قوراللارنىڭ ئۈنۈمىنى ئۈزلۈكسىز ئانالىز قىلىپ ئۆگىنىۋاتىدۇ[11-بەت].

2026-يىلى مارتتا، ئۇكرائىنا بۇ ئۇل ئەسلىھەنى دۇنيادىكى كۆپلىگەن سۈنئىي ئەقىل شىركەتلىرىگە بىرلا ۋاقىتتا ئېچىۋەتتى، بۇ ئارقىلىق تەجرىبىخانا سىناقلىرى بىلەن مۇرەككەپ ئۇرۇش مەيدانى ئوتتۇرىسىدىكى بوشلۇقنى تولدۇرىدىغان تۇنجى كۆپ تەرەپلىك ھەمكارلىق سۇپىسىنى قۇردى[11-بەت]. بۇ چوڭ مەبلەغ سېلىشنىڭ ئەمەلىي نەتىجىسى شۇ بولدىكى، ئۇكرائىنانىڭ بىرىنچى شەخس كۆزى بىلەن باشقۇرۇلىدىغان يېڭى تىپتىكى ئۇچقۇلىرىغا سۈنئىي ئەقىل يېتەكچىسى سىستېمىسىنىڭ ئورنىتىلىشى بىلەن، ھۇجۇمنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇش نىسبىتى ئىلگىرىكى پىرسەنت ئوتتۇز-ئەللىكتىن دەرھال پىرسەنت سەكسەنگە ئۆرلىدى[11-بەت].

يەنە بىر جەلپ قىلارلىق مىسال ئامېرىكىنىڭ سانلىق مەلۇمات ئانالىز شىركىتى بولغان «پالانتىر» (Palantir) نىڭ ئۇكرائىناغا ئورۇنلاشتۇرۇلۇشىدۇر[11-بەت]. «ماۋېن قۇرۇلۇشى» (Project Maven) بويىچە، پالانتىر شىركىتى «ماۋېن ئاقىل سىستېمىسى»نى (Maven Smart System) قۇردى[11-بەت]. بۇ سىستېما ئۇچقۇلار، سۈنئىي ھەمراھلار، قۇرۇقلۇق مەنبەلىرى، رادارلار ۋە ئىسسىقلىق تەسۋىرلىرىدىن كەلگەن ئۇچۇرلارنى بىر يەرگە جەم قىلىپ، قوماندانلارغا سۈنئىي ئەقىل ياردەم بەرگەن يېڭى ھۇجۇم تاللاشلىرىنى سۇنىدۇ[11-بەت]. بۇ سىستېما تۇنجى ئون ئاي داۋامىدا 50 قېتىمدىن ئارتۇق سىستېمىلىق يېڭىلىنىش باسقۇچىنى باشتىن كەچۈردى[11-بەت]. بۇ بىزگە غەربنىڭ نەچچە ئون يىل داۋاملىشىدىغان كونا ھەربىي بەلگىلىمىلىرىنى تۈزىتىش سۈرئىتىدىن نەچچە ھەسسە تېز بولغان بىر ماسلىشىش سۈرئىتىنى نامايان قىلدى[11-بەت].

ئىسرائىلىيە بولسا ھەربىي سىستېمىدا سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق ئۆگىنىشنى ئالاھىدە ئورگان قۇرۇلمىسى ئارقىلىق يولغا قويدى[11-بەت]. ئىسرائىلىيە دۆلەت مۇداپىئە ئارمىيەسىنىڭ داڭلىق «8200-ئالاھىدە قىسىمى» (Unit 8200) ئۆز ئىچىدە يېڭى سۈنئىي ئەقىل مەركىزىنى قۇرۇپ چىقتى[11-بەت]. بۇ بۆلۈم ئەمەلىي جەڭ ماتېرىياللىرىغا ئاساسەن يېڭى تاكتىكىلارنى تەرەققىي قىلدۇرىدۇ[11-بەت]. يەنە بىر تەرەپتىن، «3060-ئالاھىدە قىسىمى» (Unit 3060) بولسا ئۇرۇش مەيدانىدا سۈنئىي ئەقىل سىستېمىلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا ئالاھىدە مەسئۇل بولدى[12-بەت]. 2023-يىلى 7-ئۆكتەبىردىكى چوڭ ئىستىخبارات مەغلۇبىيىتىدىن كېيىن، ئىسرائىلىيە بۇ تېخنىكىلارنى ئىشلىتىش سۈرئىتىنى ئىنتايىن تېز سۈرئەتتە تېزلەتتى[12-بەت].

سۈنئىي ئەقىل جەڭ مەيدانىدىكى ئەمەلىي تەجرىبىلەرنى يىغىپ، يۈزلىگەن جەڭ پائالىيەتلىرىنىڭ ئىچىدىكى ئورتاق ئەندىزىلەرنى بايقاپ، ئۇلارنى كوللېكتىپ بىلىمگە ئايلاندۇرالايدىغان ئەڭ كۈچلۈك قورالدۇر[12-بەت]. نۇرغۇن غەرب دۆلەتلىرى، خۇسۇسەن ئاۋسترالىيە مۇداپىئە قىسىملىرى، بۇ زامانىۋى سىستېمىنى پەقەت سىرتتىنلا كۆزەتتى، لېكىن ئۆزلىرىنىڭ ھەربىي تۈزۈلمىسىنىڭ ئىچىگە سىڭدۈرۈش جەھەتتە تېخى ئىلگىرىلەش ھاسىل قىلالمىدى[12-بەت]. بۇ بوشلۇق كەلگۈسىدە ئىنتايىن قىممەت زىيانلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن[12-بەت].

5-بۆلۈم: ئاۋسترالىيە ھۆكۈمىتى ۋە دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقىغا بېرىلگەن سىستېمىلىق تەكلىپلەر

ماقالىنىڭ تۆتىنچى بۆلۈمى ئاۋسترالىيە ھۆكۈمىتى ۋە ئاۋسترالىيە دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقى قوبۇل قىلىشى زۆرۈر بولغان بەش چوڭ ئىستراتېگىيەلىك تەكلىپنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ[23-بەت]. ئاپتور يازغان سىستېمىلىق ئۆگىنىش مەغلۇبىيىتى ئىنتايىن ئېغىر ۋە قۇرۇلمىلىق بولۇپ، ئۇنى بىر تۈركۈم يېڭى يىغىنلار ياكى يېنىك دوكلاتلار ئارقىلىق ھەل قىلغىلى بولمايدۇ[23-بەت]. ئالدىمىزدىكى بىرىنچى ۋەزىپە ئورگاننىڭ كونا مەدەنىيىتىنى، رەھبەرلىك تەپەككۇرىنى ۋە ھۆكۈمەت ئالدىدىكى جاۋابكارلىق تۈزۈمىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىشتۇر[23-بەت].

1-تەكلىپ: سىياسىي رەھبەرلەر جەزمەن ئارىلىشىشى ۋە ئۆگىنىشى كېرەك

ھەربىي ئورگانلارنىڭ چەت ئەلدىكى ئۇرۇشلاردىن دەرھال ساۋاق ئېلىشىنى كاپالەتلەندۈرۈشتە سىياسىي رەھبەرلەر ئەڭ مۇھىم ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچتۇر[23-بەت]. تىنچلىق ياكى ئۇرۇش مەزگىلى بولسۇن، سىياسەتچىلەر بۈگۈنكى دۇنيادا ئۇرۇشنىڭ خاراكتېرىنىڭ نەدە ئۆزگىرىۋاتقانلىقىنى ئېنىق چۈشىنىشى ۋە ئاشۇ ئۆزگىرىشكە ماسلىشىش ئۈچۈن ھەربىي ئورگانلارغا كېرەكلىك يۆنىلىش ۋە بايلىق ئاجرىتىپ بېرىشى كېرەك[23-بەت]. ئاۋسترالىيە نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، ئاۋسترالىيە مۇداپىئە قىسىملىرى ھەر يىلى ھۆكۈمەتكە ئۇرۇشنىڭ ئۆزگىرىۋاتقان خاراكتېرى توغرىسىدا مەجبۇرىي دوكلات بېرىشى ۋە ئېلىنغان ساۋاقلارغا ئاساسەن دۆلەتنىڭ يېڭى مۇداپىئە پىلانىنى يېڭىلاپ تۇرۇشى شەرتتۇر[23-بەت].

بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، سىياسەتچىلەر زامانىۋى تېخنىكىلار بىلەن تېخىمۇ يېقىندىن ئۇچرىشىپ تۇرۇشى كېرەك[23-بەت]. بۇ ۋەزىپە پۇقرالار بىلەن ھەربىيلەر بىرلىكتە ئېلىپ بارىدىغان «ھەربىي تاكتىكا ئويۇنلىرى» (Wargames) ياكى يۇقىرى دەرىجىلىك ئىستىخبارات دوكلاتلىرى ئارقىلىق ئەمەلگە ئېشىشى مۇمكىن[23-بەت]. سىياسىي رەھبەرلەرنىڭ ئۇرۇشنى باشقۇرۇش مەشىقلىرىگە قاتنىشىشى، ئۇلارغا تېخنىكىلىق بىلىملەرنى سۇنۇپلا قالماي، سۈركىلىشلەر جەريانىدىكى مىللىي ئىرادە، ماسلىشىش سۈرئىتى ۋە سىياسىي چەكلەرنىڭ ھەقىقىي چېگراسى توغرىسىدا چوڭ ساۋاقلارنى بېرىدۇ[23-24-بەت].

2-تەكلىپ: ئۆستۈرۈش ۋە ھەربىي تەربىيەلەش سىستېمىسىنى ئىسلاھ قىلىش، ئەۋرىشىم ماسلىشىشچان رەھبەرلىك مەدەنىيىتىنى يېتىشتۈرۈش

ئاۋسترالىيە دۆلەت مۇداپىئە سىستېمىسى تۈزىتىشكە تېگىشلىك ئەڭ مۇھىم ئىش قورال-ياراغ سېتىۋېلىش ئەمەس، بەلكى رەھبەرلىك تەپەككۇرى ۋە ئەسكەرلەرنى ئۆستۈرۈش سىستېمىسىنى ئىسلاھ قىلىشتۇر[24-بەت]. توغرا رەھبەرلەرنى تاللاش، يېڭى تېخنىكىلار بىلەن ھەربىي ئورگانلار ئوتتۇرىسىدىكى بوشلۇقنى تېز سۈرئەتتە تولدۇرۇشتا ئەڭ مۇھىم ھالقىلىق رول ئوينايدۇ[24-بەت].

ئاۋسترالىيە مۇداپىئە قىسىملىرىنىڭ مەۋجۇت رەھبەر ئۆستۈرۈش سىستېمىسى ئۇزۇن يىللىق تىنچلىق دەۋرىنىڭ تەسىرىدە شەكىللەنگەن بولۇپ، يېڭىلىق يارىتىدىغان جەسۇر رەھبەرلەردىن كۆرە، قائىدە-يوسۇنلارغا بويسۇنىدىغان، خەتەردىن قاچىدىغان بىر تۈركۈم باشقۇرۇش كادىرلىرىنى يېتىشتۈرۈپ قويدى[24-بەت]. سىستېمىنى تېزدىن تەكشۈرۈپ، كونا قېلىپقا چۈشمەيدىغان، يېڭىلىق يارىتىش تەپەككۇرىغا ئىگە بولغان يېڭى تىپتىكى ئوفىتسېر ۋە ئەسكەرلەرنىڭ يۇقىرى ئۆستۈرۈلۈشىنى كاپالەتلەندۈرۈش لازىم[24-بەت]. ھەربىي باش قوماندانلار سىستېمىدا يېڭىلىق يارىتىش يولىدا مەغلۇپ بولغانلارغا كەمتەرلىك  بىلەن مۇئامىلە قىلىدىغانلىقى توغرىسىدا ئاشكارا بايانات ئېلان قىلىشى شەرتتۇر[24-بەت].

3-تەكلىپ: سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق ئۆگىنىش ۋە قارار چىقىرىشنى قوللاش سىستېمىسىغا مەبلەغ سېلىش

سۈنئىي ئەقىلنى ھەربىي سىستېمىغا سىڭدۈرۈش كەلگۈسىنىڭ خىيالىي پىلانى ئەمەس، بەلكى بۈگۈنكى كۈندە ئۇكرائىنا ۋە يېقىن شەرقتە يۈز بېرىۋاتقان ئەمەلىي جەڭ ھەقىقىتىدۇر[25-بەت]. ئاۋسترالىيە مۇداپىئە قىسىملىرى ئىستراتېگىيەلىك ۋە ئوپېراتىپلىق سەۋىيەدە سىستېمىلىق ئۆگىنىش ۋە ماسلىشىش نىسبىتىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن ئۆز سىستېمىسىغا ماس كېلىدىغان سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنى ئىشلىتىشى كېرەك[25-بەت]. سۈنئىي ئەقىل ئىنسانلارنىڭ ھەربىي قارارلىرىنى ئالماشتۇرۇش ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى قارارلارنىڭ تېخىمۇ تېز، ئېنىق ۋە دەل ۋاقتىدا چىقىرىلىشىغا كاپالەتلىك قىلىش ئۈچۈن خىزمەت قىلىشى كېرەك[25-بەت].

4-تەكلىپ: كۆپ مىقداردا ئەرزان ئۇچقۇلار ۋە ئۇچقۇلارغا قارشى تۇرۇش قابىلىيىتىنى دەرھال يارىتىش

ئۇكرائىنانىڭ «ئۆمۈچۈك تورى مەشغۇلاتى» (Operation Spiderweb) دەپ ئاتالغان ھەربىي ھەرىكىتى پۇقرالار ئاپتوموبىللىرى ئارقىلىق كىچىك تىپتىكى ئۇچقۇلارنى رۇسىيەنىڭ ئىچكىرىسىگە كىرگۈزۈپ، دۈشمەننىڭ ھاۋا ئارمىيە بازىلىرىغا زەربە بەرگىلى بولىدىغانلىقىنى ئاشكارىلىدى[25-بەت]. كىچىك تىپتىكى ئۇچقۇلار كونا دەۋرلەردە پۈتۈنلەي بىخەتەر دەپ قارالغان رايونلارغىمۇ زەربە بېرەلەيدۇ[25-بەت]. ئاۋسترالىيە مۇداپىئە قىسىملىرىنىڭ چەكلىك بولغان ھاۋا مۇداپىئە قابىلىيىتى دۆلەتنىڭ ئەڭ چوڭ ئاجىزلىقى بولۇپ، ئۇنى دەرھال تۈزىتىش كېرەك[25-بەت]. ھۆكۈمەت ھەر بىر ئارمىيە بۆلۈمى ۋە زاپاس قىسىملار ئىچىدە ئۆزگىچە ئۇچقۇ ۋە ئۇچقۇچىغا قارشى تۇرۇش بۆلۈملىرىنى قۇرۇپ چىقىشى شەرتتۇر[25-بەت].

بۇ مەشغۇلاتلارنىڭ ئەڭ چوڭ ساۋىقى شۇكى، ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتى سېتىۋېلىشتىكى ئەڭ مۇھىم قارار دۇنيادىكى ئەڭ قىممەت، ئەڭ مۇرەككەپ تېخنىكىلىق قورالنى تاللاش ئەمەس، بەلكى كۆپ مىقداردا ئەرزان ئىشلەپچىقىرىلىدىغان، يۇمشاق دېتال سىستېمىسى تېز يېڭىلىنىدىغان ۋە قوشۇنلارنىڭ جەڭ پىلانىنىڭ ئىچىگە ئاسانلا سىڭىپ كېتەلەيدىغان سىستېمىلارنى تاللاشتۇر[25-بەت]. ئاۋسترالىيە ھۆكۈمىتى يەرلىك سانائەت سىستېمىسىغا مەبلەغ سېلىپ، ئۆز تېخنىكىسىنى ئۆزى ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشى كېرەك، چۈنكى يەرلىك سىستېمىدا ئىشلەپچىقىرىلغان قوراللار كەلگۈسىدىكى ئۇرۇش شارائىتىدا دۆلەتنىڭ مەھسۇلات بىلەن كاپالەتلىنىش زەنجىرىنىڭ ئۈزۈلۈپ قالماسلىقىنى تۈپتىن كاپالەتلەندۈرىدۇ[25-بەت].

5-تەكلىپ: دۆلەت مۇداپىئە قورال-ياراغ سېتىۋېلىش سىستېمىسىنى ئىسلاھ قىلىش ۋە يېڭىلىق يارىتىش سۈرئىتىنى تېزلىتىش

ئۇكرائىنا يېڭى زەربىدار سىستېمىلارنى بىر قانچە ئاي ئىچىدە جەڭ مەيدانىغا ئېلىپ كىردى، غەربنىڭ ئوخشاش تىپتىكى پىلانلىرى بولسا ئون نەچچە يىل سەرپ قىلىدۇ ۋە ئون ھەسسە قىممەت باھادا تۈزۈلىدۇ[26-بەت]. ئاۋسترالىيە مۇداپىئە قىسىملىرى يېڭى جەڭ مەيدانىنىڭ تەلەپلىرىگە دەرھال تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن جىددىي قورال سېتىۋېلىش يۆنىلىشىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشى كېرەك[26-بەت]. بۇ سىستېمىدا قوراللارنىڭ تېز يورۇقلۇققا چىقىشى ئۈچۈن تېخنىكىلىق خەتەرلەرگە تېخىمۇ كەڭ قورساق بولۇش لازىمدۇر[26-بەت].

ئاۋسترالىيە مۇداپىئە قىسىملىرى ئۇكرائىنانىڭ «Brave1 سىستېمىسى» دەپ ئاتالغان ھەربىي-سانائەت ماسلىشىش مۇلازىمىتىنى چوڭقۇر ئۆگىنىشى كېرەك[26-بەت]. بۇ سىستېمىدا ھۆكۈمەت ھەربىي قىسىملار بىلەن خۇسۇسىي سانائەت ساھەسى ئوتتۇرىسىدا ئالاھىدە كۆۋرۈك بولۇپ بېرىپ، يۈزلىگەن خۇسۇسىي مۇداپىئە شىركەتلىرىنىڭ كەشپىياتلىرىنى ئالدىنقى سەپتىكى ئەسكەرلەرنىڭ ئەمەلىي تەجرىبىلىرى بىلەن دەل ۋاقتىدا ئۇلاپ بەردى[26-بەت]. ئاۋسترالىيە مۇداپىئە سىستېمىسى تىنچ ئوكيان رايونىدىكى سىياسىي ۋە ھەربىي مۇھىتقا ماس كېلىدىغان مۇشۇنداق بىر جانلىق ئورگاننىڭ قۇرۇلۇشىغا ئېھتىياجلىقتۇر[26-بەت].

6-بۆلۈم: يەكۈن

مىك رايان يازغان مەزكۇر تەھلىل ماقالىسى ئۆزىنىڭ ئەمەلىي پاكىت ئاساسىنىڭ كۈچلۈكلۈكى، يېقىنقى ئۇرۇش مەيدانىدىكى سىن تەھلىللىرى ۋە سۈنئىي ئەقىل يۈزلىنىشلىرىنى سىستېمىلىق بىرلەشتۈرگەنلىكى بىلەن ئىنتايىن يۇقىرى ئىلمىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك قىممەتكە ئىگە[27-بەت]. ئاپتور غەرب ھەربىي ئورگانلىرىنىڭ كونا بەلگىلىمىلىرىنى، قورال سېتىۋېلىش ئەندىزىلىرىنى ۋە رەھبەرلىك كىرىزىسىنى ئىنتايىن ئەستايىدىللىق بىلەن، يىپتىن يىڭنىسىغىچە تەكشۈرۈپ تەھلىل قىلغان[27-بەت]. بۇ جەرياندا ئوتتۇرىغا قويۇلغان «كەمتەرلىك  كىرىزىسى» ۋە ماسلىشىش كىرىزىسى غەربنىڭ دۆلەت مۇداپىئە پىلانلىغۇچىلىرىغا يېزىلغان ئەڭ كۈچلۈك ئاگاھلاندۇرۇشتۇر[27-بەت].

شۇنداق تۇرۇقلۇق، بۇ قىممەتلىك تەتقىقات ماقالىسىنىڭ بىر قىسىم كەمچىلىكلىرى ياكى چەكلىمىلىرىنىمۇ سىلىق ۋە ئاكادېمىك تىل بىلەن كۆرسىتىپ ئۆتۈش زۆرۈردۇر. ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان نۇرغۇن تەكلىپلەر، غەربنىڭ ھازىرقى تىنچ ۋە دېموكراتىك سىياسىي تۈزۈلمىسىنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسىدا، يەنى پۈتۈن بىر كەڭ كۆلەملىك ئىستراتېگىيەلىك كىرىزىس يۈز بەرمىگەن تىنچلىق شارائىتى ئاستىدا تۈپتىن ئىسلاھ قىلىنىشى ئىنتايىن تەس بولغان يۇقىرى دەرىجىدىكى سىياسىي ئىرادىگە تايىنىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن، ئاپتور ئۇكرائىنا جەڭ مەيدانىدىكى بىر قىسىم ئالاھىدە جۇغراپىيەلىك ۋە نوپۇس ئالاھىدىلىكلىرىنى تىنچ ئوكياننىڭ كەڭ دېڭىز تەۋەلىكىگە ماسلاشتۇرۇش جەريانىدىكى ئىنژېنېرلىق، ماددىي كاپالەت (Logistics) ۋە تاشقى ئالاقە يۆنىلىشلىرىدىكى ئىنتايىن مۇرەككەپ ئوخشىماسلىقلارغا يېتەرلىك دەرىجىدە چوڭقۇر توختالمىغان. ئۇچقۇلار دەۋرىدە دېڭىز ئۇرۇشى بىلەن قۇرۇقلۇق ئۇرۇشىنىڭ ماتېرىيال تەقسىم قىلىنىش پەرقى تېخىمۇ چوڭقۇرراق تەھلىل قىلىنىشقا موھتاجدۇر.

بۇنىڭدىن باشقا، ئاپتور غەرب ھەربىي ئورگانلىرىنىڭ خامچوتنى بېجىرىش ۋە سانائەت قۇرۇلمىسىدىكى مەبلەغ سالغۇچى سىرتقى كۈچلەرنىڭ (خۇسۇسىيەت چوڭ ھەربىي-سانائەت مونوپول كۈچلىرىنىڭ) سىياسىي يۆنىلىشكە كۆرسىتىدىغان كۈچلۈك بېسىمىنى قانداق يېڭىش توغرىسىدا تەپسىلىي بىر ھەرىكەت يۆنىلىشى كۆرسىتىپ بېرەلمىگەن. غەربتە خامچوتنىڭ قۇرۇلمىسى پەقەت سىياسىي رەھبەرلەرنىڭ ئارىلىشىشى بىلەنلا دەرھال ئۆزگىرىپ كەتمەيدۇ، بەلكى ئۇ دۆلەت سانائەت قۇرۇلمىسىنىڭ نۇرغۇنلىغان قورال ئىشلەپچىقارغۇچى شىركەتلىرى بىلەن سىستېمىلىق باغلانغان بولىدۇ. لېكىن، بۇ نۇقسانلار ماقالىنىڭ ئومۇمىي ئىستراتېگىيەلىك قىممىتىگە دەخلى يەتكۈزەلمەيدۇ.

يەكۈنلىگەندە، ئۇكرائىنا ئۇرۇشى ۋە يېقىن شەرقتىكى يېڭى توقۇنۇشلار غەرب دۆلەتلىرىگە، خۇسۇسەن ئاۋسترالىيەگە مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە قىممەتلىك ئۆگىنىش ساۋاقلىرىنى سۇندى[27-بەت]. ئاپتور يازغاندەك، ئاۋسترالىيە دۆلەت مۇداپىئە سىستېمىسىنىڭ ئالدىدىكى تاللاش ئىنتايىن ئېنىق: بىرىنچىسى، كونا قېلىپ، قاتماللىق ۋە سىستېمىلىق پاسسىپلىقنى داۋاملاشتۇرۇپ كەلگۈسىدىكى سۈركىلىشلەردە پاجىئەلىك زىيانلارغا دۇچ كېلىش. ئىككىنچىسى بولسا كەمتەرلىك  بىلەن يېڭى ھەقىقەتلەرنى قوبۇل قىلىپ، رەھبەرلىك قاتلىمىدا يېڭىچە پىداكارلىق ئېلىپ بېرىپ، ئۆگىنىش سۈرئىتىنى تېزلىتىشتىن ئىبارەتتۇر[27-بەت].

ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىرلەشمە باش ئىشتابىنىڭ سابىق رەئىسى مارتېن دېمپىسېي (Martin Dempsey) تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغاندەك، ھەربىي ساھەدىكى ھەر قانداق سىستېمىلىق يېڭىلىق جەزمەن ئازراق «مەسئۇلىيەتچان ئىسيانكارلىق» (Responsible rebellion) ئارقىلىق باشلىنىدۇ[27-بەت]. ئاۋسترالىيە ھۆكۈمىتى ۋە دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقىمۇ ئۆز سىستېمىسىنىڭ ئىچىدىكى يېڭىلىق ياراتقۇچى، كونا قېلىپقا بويسۇنمايدىغان جەسۇر رەھبەرلەرنى قوغدىشى ۋە ئۇلارنىڭ دۆلەت مۇداپىئە ئىسلاھاتىنى ئىلگىرى سۈرۈشىگە يول ئېچىپ بېرىشى كېرەك[27-بەت]. چۈنكى، تەھدىتلەرنىڭ تەرەققىيات سۈرئىتىدىن ئاستا ئۆگىنىدىغان بىر ھەربىي ئورگان، ئۇرۇش باشلىنىشتىن بۇرۇنلا ئاللىقاچان مەغلۇپ بولغان ھېسابلىنىدۇ[27-بەت].

مەنبە دوكلات:

Ryan, Mick. Modern War and the Systemic Learning Deficit in Western Military Institutions. Lowy Institute Analyses. Sydney: Lowy Institute, June 2026.

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.