ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى:ئەلانۇر ئەتتار
ئىنسانىيەت جەمئىيىتى بۈگۈنكى كۈندە تارىختىكى سانائەت ئىنقىلابىدىن كېيىنكى ئەڭ زور قۇرۇلما خاراكتېرلىك ئۆزگىرىش باسقۇچىدا تۇرماقتا. بۇ ئۆزگىرىش پەقەت تېخنىكىنىڭ دەۋر بۆلگۈچ يېڭىلىنىشى جەھەتتە ئىپادىلىنىپ قالماستىن، بەلكى دۇنياۋى كۈچ تەڭپۇڭلۇقى، دۆلەتلەر ئارا مۇناسىۋەت ۋە ئىنسانىيەتنىڭ تەشكىللىنىش شەكلىنى قايتىدىن بەلگىلەيدىغان بىر ئۆزگىرىشتۇر. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى تەرەققىيات پىروگراممىسى (UNDP) نىڭ يېقىندا ئېلان قىلغان «كېيىنكى چوڭ ئايرىلىش» ناملىق ئىستراتېگىيەلىك دوكلاتى، دەل مۇشۇ تارىخىي پەيتتىكى يەرشارىۋى تەڭسىزلىك ۋە خەۋپ-خەتەرلەرنى ئاشكارىلىدى. دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغىنىدەك، سۈنئىي ئەقىل (AI) تېخنىكىسىنىڭ پارتىلاش خاراكتېرلىك تەرەققىياتى، دۇنيانى «تېخنىكىنى كونترول قىلغۇچىلار» ۋە «تېخنىكا تەرىپىدىن باشقۇرۇلغۇچىلار» دەپ ئىككى قۇتۇپقا كەسكىن ئايرىۋېتىش ئالدىدا تۇرماقتا.
تارىختىكى «چوڭ ئايرىلىش» (Great Divergence) ئۇقۇمى ئادەتتە غەرب دۇنياسى بىلەن قالغان دۇنيا ئوتتۇرىسىدىكى سانائەتلىشىش ۋە بايلىق پەرقىنى چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن ئىدى. ئەمما بۈگۈنكى رەقەملىك دەۋردىكى بۇ يېڭى ئايرىلىش، پەقەت ئىقتىسادىي بايلىق ياكى ئىشلەپچىقىرىش كۈچىدىكى پەرق بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. بۇ، «ھېسابلاش كۈچى» (Compute Power) ۋە «سانلىق مەلۇمات» (Data) نى كىم كونترول قىلىدۇ دېگەن ھالقىلىق مەسىلە ئۈستىدىكى ھوقۇق تالىشىشىدۇر. سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسىغا ئىگە دۆلەتلەر كەلگۈسىدە ئىقتىساد، ھەربىي ئىشلار ۋە ئىدېئولوگىيە ساھەسىدە مۇتلەق ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلەيدۇ، بۇ تېخنىكىدىن مەھرۇم قالغانلار بولسا مەڭگۈلۈك بېقىندىلىققا مەھكۇم بولىدۇ.
نورمال ئىگىلىك ھوقۇقلۇق دۆلەتلەر ئۈچۈن بۇ «چوڭ ئايرىلىش» ئىقتىسادىي تەرەققىياتتا ئارقىدا قېلىش ياكى نامراتلىق مەسىلىسى جەھەتتىكى ئايرىلىش بولۇشى مۇمكىن. لېكىن، نۆۋەتتە خىتاينىڭ مۇستەملىكىسى ۋە سىستېمىلىق ئېرقىي قىرغىنچىلىقى ئاستىدا تۇرۇۋاتقان ئۇيغۇر خەلقى ئۈچۈن بۇ بىر «گېئو-سىياسىي يوقىلىش» ياكى «مەۋجۇتلۇق» مەسىلىسىدۇر. چۈنكى خىتاي ھۆكۈمىتى، ھازىر دۇنيادىكى سۈنئىي ئەقىل تەرەققىياتىنىڭ ئالدىنقى سېپىدە تۇرۇۋاتقان ئىككى چوڭ كۈچنىڭ بىرى بولۇش سۈپىتى بىلەن، قولىدىكى بۇ تېخنىكىلىق كۈچنى ئىنسانىيەتكە پاراۋانلىق يارىتىش ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى ئۆزىنىڭ مۇستەبىت ھاكىمىيىتىنى مۇستەھكەملەش ئۈچۈن ئىشلەتمەكتە.
خىتاينىڭ قولىدىكى سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسى، ئەنئەنىۋى دىپلوماتىيە ۋە خەلقئارا قانۇن رامكىلىرىنىڭ تەسىرىنى ئاجىزلاشتۇرماقتا. ئىلگىرى خەلقئارا جەمئىيەت بېسىم ئىشلىتىش ياكى ئىقتىسادىي جازا ئارقىلىق مەلۇم دەرىجىدە تەسىر كۆرسىتەلەيتتى. ئەمما بۈگۈنكى كۈندە، خىتاي سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق ئۆزىنىڭ ئىچكى نازارەت سىستېمىسىنى شۇنداق مۇكەممەللەشتۈردىكى، تاشقى دۇنيانىڭ مۇداخىلە تەننەرخىنى ئىنتايىن يۇقىرى كۆتۈرۈۋەتتى. خىتاي ئۈچۈن ئېيتقاندا، سۈنئىي ئەقىل پەقەت ئىقتىسادنى ئاشۇرۇش ۋاسىتىسىلا ئەمەس، بەلكى «ئىگىلىك ھوقۇقى» نى قوغداش ۋە كېڭەيتىشنىڭ ئەڭ ئاساسلىق ۋاسىتىسىدۇر.
بۇ ۋەزىيەتتە، تېخنىكىنىڭ «بىتەرەپلىكى» ھەققىدىكى سەپسەتىلەر پۈتۈنلەي ۋەيران بولدى. كۈچ تەڭپۇڭلۇقى بۇزۇلغان گېئو-سىياسىي مۇھىتتا، تېخنىكا زالىمنىڭ قولىدىكى ئەڭ ئۆتكۈر ۋە رەھىمسىز كونترول قورالىغا ئايلانماقتا. بولۇپمۇ ئۇيغۇر رايونىدا سىناق قىلىنىۋاتقان مودېللار، كەلگۈسىدە دۇنيادىكى باشقا مۇستەبىت ھاكىمىيەتلەر ئۈچۈن ئۆرنەك بولۇپ قېلىش ئېھتىماللىقى يۇقىرى. شۇڭا، ئۇيغۇر مەسىلىسى پەقەت بىر رايونلۇق كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى يەرشارىۋى تېخنىكا ئەخلاقى ۋە كەلگۈسى دۇنيا تەرتىپىنىڭ خاراكتېرىنى بەلگىلەيدىغان تەجرىبە مەيدانىدۇر.
UNDP نىڭ دوكلاتىدا ئاگاھلاندۇرۇلغان يەنە بىر مۇھىم نۇقتا، «ئالگورىزملىق باشقۇرۇش» نىڭ خەلقئارا مۇناسىۋەتتىكى رولىنىڭ ئېشىشىدۇر. دۆلەتلەر ئارا رىقابەت ئەمدى پەقەت زېمىن ياكى تەبىئىي بايلىق ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى «سانلىق مەلۇمات ئېقىمى» ۋە «ئالگورىزم ئۈستۈنلۈكى» ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلماقتا. خىتاي بۇ ساھەدە ئامېرىكا بىلەن تەڭلىشىشكە ئۇرۇنۇۋاتقان بولۇپ، بۇ جەرياندا شەرقىي تۈركىستاننى غايەت زور «سانلىق مەلۇمات كېنى» سۈپىتىدە كۆرمەكتە. ئۇيغۇرلارنىڭ بىئولوگىيەلىك ئۇچۇرلىرى، ھەرىكەت ئەندىزىلىرى ۋە ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلىرى خىتاينىڭ AI مودېللىرىنى تەربىيەلەشتىكى «خام ماتېرىيال» غا ئايلىنىپ قالدى.
بۇ «كېيىنكى چوڭ ئايرىلىش» نىڭ يەنە بىر تەرىپى، تېخنىكىغا ماسلىشىش ئىقتىدارىدىكى پەرق بىلەن مۇناسىۋەتلىك. تەرەققىي قىلغان دۆلەتلەر ۋە كۈچلۈك گۇرۇپپىلار AI نى ئىشلىتىپ ئۆز تەسىرىنى ھەسسىلەپ ئاشۇرۇۋاتقاندا، تېخنىكىدىن خەۋەرسىز قالغان مىللەتلەر تارىخنىڭ چېتىگە سۈرۈپ چىقىرىلماقتا. ئۇيغۇر سىياسىي ھەرىكىتى ئەگەر بۇ دولقۇننىڭ ماھىيىتىنى، يەنى كۈرەشنىڭ فىزىكىلىق مەيداندىن رەقەملىك بوشلۇققا يۆتكەلگەنلىكىنى تونۇپ يەتمىسە، ئىستراتېگىيەلىك قارىغۇلۇق ئىچىدە قالىدۇ.
شۇڭا، نۆۋەتتىكى ۋەزىيەتنى «يېڭى سوغۇق ئۇرۇش» دەپ ئاتاش يېتەرلىك ئەمەس. بۇ، ئىنسان ئېڭى ۋە جىسمانىي مەۋجۇتلۇقىنىڭ رەقەملىك سىستېمىلار تەرىپىدىن قانچىلىك دەرىجىدە كونترول قىلىنىدىغانلىقىنى بەلگىلەيدىغان بىر مەدەنىيەت ئۇرۇشىدۇر. ئۇيغۇرلار بۇ توقۇنۇشنىڭ ئەڭ ئالدىنقى سېپىدە، ئەڭ ئېغىر بەدەل تۆلەۋاتقان خەلقتۇر. بۇ رېئاللىق، ئۇيغۇر سەرخىللىرىدىن ئەنئەنىۋى سىياسىي تەپەككۇردىن ھالقىپ، تېخنىكىلىق رېئالىزمغا ئاساسلانغان يېڭى بىر ئىستراتېگىيە تۈزۈشنى تەلەپ قىلىدۇ.
خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، «كېيىنكى چوڭ ئايرىلىش» ئۇيغۇرلار ئۈچۈن پەقەت نەزەرىيەۋى ئاگاھلاندۇرۇش ئەمەس، بەلكى كۈندىلىك تۇرمۇشتا دۇچ كېلىۋاتقان ۋەھشىي رېئاللىقتۇر. خىتاينىڭ تېخنىكىدا قەد كۆتۈرۈشى بىلەن ئۇيغۇرلارنىڭ ئەركىنلىك بوشلۇقىنىڭ تارىيىشى ئوڭ تاناسىپ بولماقتا. بۇ تارىخىي باسقۇچتا، تېخنىكىنى چۈشىنىش ۋە ئۇنىڭغا تاقابىل تۇرۇش، مىللەتنىڭ كەلگۈسى تەقدىرىنى بەلگىلەيدىغان بىردىنبىر ئاچقۇچ ھېسابلىنىدۇ.
رەقەملىك مۇستەبىتلىك: خىتاينىڭ تېخنىكىلىق مۇھاسىرىسى ۋە سانلىق مەلۇمات مۇستەملىكىچىلىكى
UNDP دوكلاتىدا ئالاھىدە تەكىتلەنگەن «ھېسابلاش كۈچى» (Compute Power) ئۇقۇمى،شەرقىي تۈركىستاندىكى ۋەزىيەتنى چۈشىنىشتە ئاچقۇچلۇق ئەھمىيەتكە ئىگە. خىتاي دۆلىتى، ئۆزىنىڭ غايەت زور سوممىلىق دۆلەت مالىيەسىنى سەرپ قىلىپ، تارىختا كۆرۈلۈپ باقمىغان كۆلەمدە سانلىق مەلۇمات بىر تەرەپ قىلىش مەركەزلىرىنى ۋە دەرىجىدىن تاشقىرى كومپيۇتېرلارنى قۇردى. بۇ تېخنىكىلىق ئۇل ئەسلىھەلەر ئارقىلىق خىتاي ھەر بىر ئۇيغۇرنىڭ ھەرىكىتىنى، ئالاقىسىنى، ھەتتا ھېسسىياتىنى سېكۇنتلۇق ئانالىز قىلىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە بولدى. بۇ يەردە مەسىلە پەقەت كۈزىتىش كامېرالىرىنىڭ كۆپ بولۇشىلا ئەمەس، بەلكى شۇ كامېرالارنىڭ ئارقىسىدىكى سۈنئىي ئەقىلنىڭ مىليونلىغان سانلىق مەلۇماتنى بىرلەشتۈرۈپ، بىر پۈتۈن كونترول تورىنى شەكىللەندۈرۈشىدىدۇر.
خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا قۇرغان بۇ سىستېمىسى، پەيلاسوپ مىشېل فۇكو تەسۋىرلىگەن «ئۈستى ئوچۇق تۈرمە» (Panopticon) نىڭ ئەڭ مۇكەممەل ۋە ئەڭ ۋەھشىي رەقەملىك نۇسخىسىدۇر. كىشىلەر نازارەتچىنى كۆرمىسىمۇ، كېچە-كۈندۈز نازارەت ئاستىدا ئىكەنلىكىنى بىلىپ تۇرىدۇ. لېكىن خىتاينىڭ مودېلى بۇنىڭدىنمۇ ئېشىپ كەتتى؛ ئۇلار «بىرلەشمە ھەرىكەت سۇپىسى» (IJOP) قاتارلىق سىستېمىلار ئارقىلىق، ئىنسانلارنىڭ ھەرىكىتىنى ئالدىن پەرەز قىلىدىغان (Predictive Policing) بولۇپ، يەنى، بىر ئۇيغۇر تېخى ھېچقانداق «جىنايەت» ئۆتكۈزمىگەن بولسىمۇ، ئالگورىزم ئۇنى «خەتەرلىك» دەپ ھۆكۈم قىلسىلا تۇتقۇن قىلىنىشقا مەھكۇم بولماقتا.
ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارلىقىنىڭ (OHCHR) 2022-يىلدىكى دوكلاتىدا، بۇ خىل تېخنىكىلىق سىستېمىلارنىڭ شەخسىيەتكە دەخلى-تەرۇز قىلىش بىلەنلا قالماي، ئىنسانلارنىڭ ئەركىنلىك ھوقۇقىنى خالىغانچە دەپسەندە قىلىدىغانلىقى ئېنىق كۆرسىتىلگەن. دوكلاتتا بايان قىلىنغىنىدەك، نۇرغۇن تۇتقۇن قىلىش قارارلىرى ئىنسانلار تەرىپىدىن ئەمەس، بەلكى ماشىنىلار تەرىپىدىن چىقىرىلغان يەكۈنلەرگە ئاساسلانغان. بۇ، ئىنسانىيەت تارىخىدىكى تۇنجى ۋە ئەڭ چوڭ كۆلەملىك«ئالگورىزملىق زۇلۇم»دۇر. تېخنىكا بۇ يەردە قانۇننىڭ ئورنىنى ئالغان بولۇپ، «گۇناھسىزلىق پەرىزى» پىرىنسىپى پۈتۈنلەي يوقىتىلغان.
خىتاي يەنە «سانلىق مەلۇمات» نى يېڭى دەۋرنىڭ نېفىتى دەپ قاراپ، ئۇيغۇر خەلقىنى «تەننەرخسىز ۋە چەكسىز» بىر بايلىق مەنبەسى سۈپىتىدە كۆرمەكتە. مەجبۇرىي«سالامەتلىك تەكشۈرۈش» نامى ئاستىدا ئېلىپ بېرىلغان پائالىيەتلەر ئارقىلىق، مىليونلىغان ئۇيغۇرنىڭ DNA ئەۋرىشكىسى، ئاۋازى، كۆز رەڭگى ۋە يۈز قۇرۇلمىسى توپلىۋېلىندى. بۇ بىئولوگىيەلىك ئۇچۇرلار خىتاينىڭ AI شىركەتلىرى ئۈچۈن قىممەتلىك مەشىق ماتېرىيالى بولۇپ خىزمەت قىلماقتا. ئۇلار بۇ سانلىق مەلۇماتلارنى ئىشلىتىپ، سۈنئىي ئەقىل سىستېمىلىرىنى مەلۇم بىر ئىرقىي گۇرۇپپىنى ئاپتوماتىك پەرقلەندۈرۈش ۋە ئايرىشقا مەشىقلەندۈردى.
«ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى» (Uyghur Tribunal) نىڭ 2021-يىلدىكى ھۆكۈمنامىسىدە، بۇ خىل سانلىق مەلۇمات توپلاشنىڭ مەقسىتىنىڭ ئاددىي بىر بىخەتەرلىك تەدبىرى ئەمەسلىكى، بەلكى ئۇنىڭ نوپۇسنى كونترول قىلىش، تۇغۇتنى چەكلەش ۋە ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش سىياسەتلىرى بىلەن بىۋاسىتە مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكى دەلىللەندى. خىتاينىڭ بۇ قىلمىشى «رەقەملىك مۇستەملىكىچىلىك» نىڭ ئەڭ يۇقىرى پەللىسىدۇر؛ يەنى بىر خەلقنىڭ زېمىنىنى بېسىۋېلىش بىلەنلا قالماي، ئۇلارنىڭ بەدىنى ۋە بىئولوگىيەلىك كىملىكىگە ئائىت ئۇچۇرلارنىمۇ بۇلاڭ-تالاڭ قىلىشتۇر.
UNDP دوكلاتىدا «رەقەملىك شەكىلۋازلىق» (Digital Formalism) دەپ ئاتالغان بىر ئۇقۇم بار بولۇپ، بۇ بەزى ھۆكۈمەتلەرنىڭ تېخنىكىنى زامانىۋى كۆرۈنمەك مەقسىتىدە ئىشلىتىشىنى كۆرسىتىدۇ. خىتاي شەرقىي تۈركىستاندا قۇرغان «ئەقلىي شەھەر» (Smart City) لەرنى دەل مۇشۇنداق تەسۋىرلەشكە بولىدۇ. سىرتتىن قارىغاندا تېخنىكىلىق تەرەققىياتتەك كۆرۈنگەن بۇ شەھەرلەر، ئەمەلىيەتتە يۇقىرى تېخنىكىلىق تۈرمىلەردۇر. ھەر بىر كوچا ئېغىزىدىكى تەكشۈرۈش پونكىتلىرى، تېلېفونلارغا مەجبۇرىي قاچىلانغان جاسۇسلۇق دېتاللىرى ۋە رەقەملىك پاسپورت سىستېمىلىرى، «تەرەققىيات» نامى ئاستىدىكى زۇلۇم قوراللىرىدۇر.
بۇ تېخنىكىلىق مۇھاسىرە يەنە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنى پارچىلاش رولىنى ئوينىماقتا. سۈنئىي ئەقىل ئانالىزى كىشىلەرنىڭ ئىجتىمائىي مۇناسىۋەت تورىنى سېزىپ چىقىپ، كىمنىڭ كىم بىلەن ئالاقىلىشىۋاتقانلىقىنى نازارەت قىلىدۇ. بۇ ئەھۋال كىشىلەر ئارىسىدا ئۆز-ئارا ئىشىنىشنى يوقىتىپ، جەمئىيەتنى «ئۇۋۇۋەتتى». ھېچكىم تېلېفوندا ھەققىي گەپ قىلالمايدىغان، ھەتتا ئۆز ئۆيىدىمۇ خاتىرجەم بولالمايدىغان بىر پىسخىكىلىق بېسىم مۇھىتى شەكىللەندى.
خىتاينىڭ بۇ سىياسىتىنىڭ ئارقىسىدىكى دۇنياۋى تېخنىكا شىركەتلىرىنىڭ ئەخلاقىي جاۋابكارلىقى سۈرۈشتۈرۈشتە قىلىنىشى كېرەك. خىتاينىڭ AI سىستېمىلىرىنىڭ كۆپىنچىسى غەربنىڭ ئۆزەكلىرى (Chips) ۋە ئوچۇق كودلۇق يۇمشاق دېتاللىرى ئاساسىدا قۇرۇلغان. UNDP دوكلاتىدا تىلغا ئېلىنغان «تېخنىكا زەنجىرى» (Tech Supply Chain) مەسىلىسى شۇنى كۆرسىتىدۇكى، دۇنيانىڭ بىر چېتىدە تەرەققىي قىلدۇرۇلغان تېخنىكا، يەنە بىر چېتىدە ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ قورالىغا ئايلىنىپ قېلىشى مۇمكىن.
يىغىپ ئېيتقاندا، خىتاينىڭ رەقەملىك مۇستەبىتلىكى ئۇيغۇرلار ئۈچۈن پەقەت كۆزىتىلىش مەسىلىسىلا ئەمەس، بەلكى بىر خىل يېڭىچە قۇللۇق تۈزۈمىدۇر. بۇ سىستېمىدا ئۇيغۇرلار ئۆزىنىڭ جىسمانىي ۋە رەقەملىك مەۋجۇتلۇقى ئۈستىدىكى بارلىق ھوقۇقلىرىدىن مەھرۇم قالدۇرۇلغان بولۇپ، ھاياتى پۈتۈنلەي ئالگورىزملارنىڭ رەھىم-شەپقىتىگە باغلىق قالغان ھالەتتە داۋاملاشماقتا.
ماسلىشالماسلىقنىڭ ئىستراتېگىيەلىك خەۋپى: رەقەملىك تارىختىن ئۆچۈرۈلۈش ۋە ئاسسىمىلياتسىيە
ئەگەر ئۇيغۇر جەمئىيىتى ۋە سىياسىي سەرخىللىرى سۈنئىي ئەقىل دەۋرىنىڭ تەلىپىگە تېز سۈرئەتتە ماسلىشالمىسا، دۇچ كېلىدىغان ئاقىۋەت پەقەت تېخنىكىدا ئارقىدا قېلىش بىلەن تۈگىمەيدۇ. بۇنىڭ ئەڭ چوڭ خەۋپى سىياسىي ۋە تارىخىي يوقىلىشتۇر. خىتاي ھازىر ھاسىللىغۇچى سۈنئىي ئەقىل (Generative AI) نى ئىشلىتىپ، تارىختا كۆرۈلۈپ باقمىغان كۆلەمدە ۋە سۈرئەتتە ساختا ئۇچۇر (Disinformation) ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىغا ئىگە بولدى. بۇ قۇدرەتلىك تېخنىكىلار ئارقىلىق خىتاي ھەقىقەتنى لېيىتىپ ، ئۆزىنىڭ توقۇپ چىققان «ھېكايىسىنى» (Narrative) دۇنياغا تاڭماقتا.
UNDP دوكلاتىدا ئېيتىلغىنىدەك، AI تېخنىكىسى ساختا ئۇچۇرلارنى كەڭ كۆلەمدە ۋە تۆۋەن تەننەرختە تارقىتىش ئىمكانىيىتى يارىتىپ بەردى. خىتاي مىڭلىغان ساختا ھېساباتلار (Bots) ئارقىلىق ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا «بەختلىك ئۇيغۇرلار» ئوبرازىنى ۋە خىتاينىڭ سىياسىتىنى قوللايدىغان مەزمۇنلارنى كەلكۈندەك ئاقتۇرماقتا. ئەگەر ئۇيغۇرلار بۇنىڭغا تېخنىكىلىق قارشىلىق كۆرسىتەلمىسە، دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ كۆزىدە ھەقىقەت بىلەن يالغاننىڭ چېگراسى يوقىلىدۇ. كىشىلەر نېمىگە ئىشىنىشنى بىلمەيدىغان، ھەقىقەتتىن گۇمانلىنىدىغان «ھەقىقەتتىن كېيىنكى» (Post-truth) بىر ھالەت شەكىللىنىدۇ.
تېخىمۇ خەتەرلىك يېرى، «Deepfake» (پۈتۈنلەي ساختا) تېخنىكىسىنىڭ قوللىنىلىشىدۇر. «ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى» نىڭ ھۆكۈمى ئاساسەن لاگېر شاھىتلىرىنىڭ جانلىق ۋە جاسارەتلىك گۇۋاھلىقىغا تايانغان ئىدى. ئەگەر كەلگۈسىدە خىتاي AI ئارقىلىق بۇ گۇۋاھچىلارنىڭ ئاغزىدىن چىقمىغان سۆزلەرنى چىققان قىلىپ كۆرسىتىدىغان، ياكى ئۇلارنىڭ ئەخلاقىغا داغ تەگكۈزىدىغان ساختا سىنلارنى ئىشلەپچىقارسا، خەلقئارا سوتلاردا ۋە پارلامېنتلاردا ئۇيغۇر گۇۋاھچىلىرىنىڭ ئىشەنچلىكلىكى ئېغىر زەربىگە ئۇچرايدۇ. بۇ، خەلقئارا قانۇن ساھەسىدە «ئىسپات كۈچى» (Evidential Value) نى يوقىتىش ئۇرۇشىدۇر.
تىل ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىن ئېيتقاندا، خەۋپ تېخىمۇ چوڭقۇر. UNDP دوكلاتىدا چوڭ تىل مودېللىرىنىڭ (LLM) كىچىك تىللارنى رەقەملىك دۇنيادىن چەتكە قېقىش ئېھتىماللىقى بارلىقى ئاگاھلاندۇرۇلغان. نۆۋەتتە ChatGPT، Google Gemini غا ئوخشاش سىستېمىلار ئاساسلىقى ئىنگلىزچە ۋە باشقا چوڭ تىللاردىكى سانلىق مەلۇماتلارغا تايىنىدۇ. خىتاي ئىنتېرنېتنى ئۇيغۇر تارىخىغا ئائىت بۇرمىلانغان، خىتايچە نۇقتىئىنەزەردىكى ئۇچۇرلار بىلەن تولدۇرۇۋاتقان بولۇپ، كەلگۈسىدىكى AI سىستېمىلىرى «شەرقىي تۈركىستان تارىخى» ھەققىدە سورالغان سوئاللارغا خىتاينىڭ بۇرمىلىشى بويىچە جاۋاب بېرىدىغان ۋەزىيەت شەكىللىنىشى مۇمكىن.
ئەگەر ئۇيغۇر تىلى ۋە تارىخىي مەنبەلىرى رەقەملەشتۈرۈلۈپ، AI مودېللىرىغا تونۇتۇلمىسا، كەلگۈسى ئەۋلادلار ۋە دۇنيا تەتقىقاتچىلىرى ئۈچۈن ئۇيغۇر مەنبەلىك ھەقىقىي ئۇچۇرلار «كۆرۈنمەس» ھالەتكە كېلىدۇ. بۇ «رەقەملىك ئاسسىمىلياتسىيە»، مىللەتنىڭ تارىخىنى، كوللېكتىپ خاتىرىسىنى ۋە بىلىم سىستېمىسىنى يىلتىزىدىن ئۆچۈرۈپ،ئىزىنىمۇ يوقىتىۋېتىدىغان بولۇپ، فىزىكىلىق يوقىتىشتىنمۇ خەتەرلىكتۇر..
ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي جەھەتتىن ئېيتقاندا،تېخنىكىدا ماسلىشالماسلىق ئۇيغۇر دىياسپوراسىنى (مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنى) كۈچسىزلەشتۈرىدۇ. كەلگۈسىدە نۇرغۇن خىزمەت ئورۇنلىرى ئاپتوماتلىشىدۇ. ئەگەر مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇر ياشلىرى سۈنئىي ئەقىل، سانلىق مەلۇمات ئىلمى ۋە يۇقىرى تېخنىكا ساھەسىگە كىرمىسە، ئىقتىسادىي جەھەتتىن ئاجىزلاپ، مىللىي دەۋاغا ماددىي ياردەم بېرىش ئىقتىدارىدىن مەھرۇم قالىدۇ. تېخنىكىدا ساۋاتسىزلىق مۇقەررەر سىياسىي ئاجىزلىقنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
خىتاينىڭ AI كۈچىنڭ چىگرا چەكلىمىسى يوق . چەتئەلدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئالاقە ئۈسكۈنىلىرى، ئىجتىمائىي تاراتقۇدىكى پائالىيەتلىرى خىتاينىڭ ئالگورىزملىرى تەرىپىدىن كۆزىتىلىۋاتقان بولۇشى ئېنىق. ئەگەر تور بىخەتەرلىك (Cybersecurity) ۋە AI مۇداپىئەسىگە ئەھمىيەت بېرىلمىسە، خىتاي چەتئەلدىكى پائالىيەتچىلەرنى بىر-بىرىگە قارشى قىلىپ قويۇش، پىسخىكىلىق ئاجىزلىقلار (Psychological Profiling) دىن پايدىلىنىپ ئىچكى نىزا تۇغدۇرۇپ ، كۈچنى پارچىلاپ ئاجىزلىتىش ئىمكانىيىتىگە ئېرىشىدۇ.
ئۇيغۇرلار ئۈچۈن يەنە بىر خەۋپ، خەلقئارا ياردەم ۋە قوغداش مېخانىزمىلىرىدىن ئۆچۈرۈلۈپ كېتىش خەۋپىدۇر. بۈگۈنكى كۈندە خەلقئارالىق تەشكىلاتلار ۋە ھۆكۈمەتلەر قارار چىقارغاندا بارغانسېرى «سانلىق مەلۇماتقا تايىنىش» (Data-driven) ئۇسۇلىنى قوللانماقتا. ئەگەر ئۇيغۇرلار ئۆزىنىڭ ئەھۋالىنى، سانىنى ۋە ئېھتىياجىنى خەلقئارا ئۆلچەمدىكى رەقەملىك فورماتتا تەمىنلىيەلمىسە، ياردەم سىستېمىسى «مەۋجۇت ئەمەس» دەپ تونۇپ قېلىش خەۋپى بار.
خۇلاسىلىگەندە، سۈنئىي ئەقىل دەۋرىگە ماسلىشالماسلىق، ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ ئۆز تارىخى، كىملىكى ۋە كەلگۈسى ئۈستىدىكى « ئىگىلىك ھوقۇقى» نى پۈتۈنلەي يوقىتىشىغا ئېلىپ بارىدۇ. بۇ جەريان ئاستا ۋە ئاۋازسىز بولسىمۇ، ئەمما نەتىجىسى ھالاكەتلىكتۇر. بىز ئۆزىمىزنىڭ ھېكايىسىنى رەقەملىك تىلدا سۆزلەشنى ئۆگەنمىسەك، ئۇنى بىز ئۈچۈن دۈشمەنلىرىمىز سۆزلەپ بېرىدۇ ۋە ئۇ ھېكايىدە بىزنىڭ ھەقىقىتىمىز بولمايدۇ.
ئاسىممېترىك قارشى تۇرۇش ئىستراتېگىيەسى: سانلىق مەلۇماتنى قورالغا ئايلاندۇرۇش
خىتاينىڭ غايەت زور تېخنىكىلىق كۈچى ۋە ئىقتىسادىي كۈچى ئالدىدا، ئۇيغۇرلارنىڭ ئوخشاش كۆلەمدىكى بايلىق بىلەن رىقابەتلىشىشى مۇمكىن ئەمەس. ئەمما، تارىخ ۋە زامانىۋى ئۇرۇش ئىلمى شۇنى ئىسپاتلىدىكى، كىچىك كۈچلەر «ئاسىممېترىك» (Asymmetric) يەنى تەڭپۇڭسىز ئىستراتېگىيەلەرنى قوللىنىش ئارقىلىق، چوڭ كۈچلەرنىڭ ئاجىز نۇقتىلىرىغا زەربە بېرەلەيدۇ. ئۇيغۇرلار ئۈچۈن بىردىنبىر چىقىش يولى، سۈنئىي ئەقىلنى ئاكتىپ ئۆزلەشتۈرۈپ، ئۇنى قوغدىنىش ۋە قارشى ھۇجۇم قورالىغا ئايلاندۇرۇشتۇر.
بىرىنچى قەدەم، «ئوچۇق مەنبەلىك ئىستىخبارات» (OSINT) بىلەن سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسىنى بىرلەشتۈرۈشتۇر. ئۇيغۇر تەتقىقاتچىلىرى ۋە ئىنژېنېرلىرى، سۈنئىي ھەمراھ سۈرەتلىرىنى AI ئارقىلىق ئاپتوماتىك ئانالىز قىلىدىغان سىستېمىلارنى تەرەققىي قىلدۇرۇشى ياكى ئىشلىتىشى كېرەك. بۇ ئارقىلىق شەرقىي تۈركىستاننىڭ ھەر بىر بۇلۇڭىدىكى لاگېرلارنىڭ كېڭىيىشى، مەسچىتلەرنىڭ چېقىلىشى ۋە زاۋۇتلارنىڭ قۇرۇلۇشى قاتارلىق ئۆزگىرىشلەرنى دەل ۋاقتىدا، سانلىق ئىسپاتلار بىلەن ئوتتۇرىغا قويغىلى بولىدۇ. بۇ سانلىق مەلۇماتلار ب د ت (OHCHR) ۋە باشقا قانۇن ئورگانلىرىنىڭ تەلىپىگە ماس كېلىدىغان «دەللىل-ئىسپات توپلىمى» نى شەكىللەندۈرۈشتە ھالقىلىق رول ئوينايدۇ.
ئىككىنچىدىن، «رەقەملىك ئارخىپلاشتۇرۇش» ئىستراتېگىيەسىنى يېڭى پەللىگە كۆتۈرۈش لازىم. خىتاي ھۆكۈمىتى تورغا چىقىرىپ ئارقىدىن ئۆچۈرۈۋەتكەن خېرىدار چاقىرىش ھۆججەتلىرى (Tender Documents)، ساقچى ھۆجقەتلىرى ۋە ھۆكۈمەت ئۇقتۇرۇشلىرىنى AI ئارقىلىق كەڭ كۆلەمدە يىغىپ، ئۇلارنى ئۆز-ئارا باغلاپ ئانالىز قىلىش كېرەك. ئىنسان كۈچى بىلەن مىليونلىغان بەتلىك ھۆججەتنى ئوقۇش مۇمكىن ئەمەس، ئەمما AI بۇنى قىسقا ۋاقىتتا تاماملاپ، «ئىرقىي قىرغىنچىلىق نىيىتى» (Genocidal Intent) نى ئىسپاتلايدىغان يوشۇرۇن ئەندىزىلەرنى (Patterns) تاپالايدۇ.
ئۈچىنچىدىن، تەشۋىقات ساھەسىدە «ئاپتوماتلاشقان قارشى تەدبىر» قوللىنىش زۆرۈر. خىتاينىڭ ئىجتىمائىي تاراتقۇدىكى ساختا تەشۋىقات تورلىرىنى (Bot networks) پەرقلەندۈرىدىغان مەخسۇس ئالگورىزملارنى ئىشلىتىش ئارقىلىق، ئۇلارنىڭ ساختا بايانلىرىنى دەل ۋاقتىدا بايقاپ، Twitter (X)، Facebook قاتارلىق سۇپىلارغا ئاپتوماتىك دوكلات قىلىش سىستېمىسىنى قۇرۇپ چىقىش كېرەك. بۇ، خىتاينىڭ يالغان سۆزلەش تەننەرخىنى ئاشۇرۇۋېتىدۇ ۋە ئۇلارنىڭ تەشۋىقات ماشىنىسىنىڭ ئۈنۈمىنى تۆۋەنلىتىدۇ.
تۆتىنچىدىن، «مىللىي تىل مودېلى» (Uyghur LLM) قۇرۇلۇشى ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە. ئۇيغۇر تىلى ۋە مەدەنىيىتىنى قوغداش ئۈچۈن، خىتاينىڭ تەشۋىقاتىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىمىغان، مۇستەقىل ۋە ئىشەنچلىك سانلىق مەلۇمات ئامبىرىغا تايانغان چوڭ تىل مودېللىرىنى تەربىيەلەش (Fine-tuning) لازىم. بۇ مودېللار ئۇيغۇر بالىلىرىغا ئانا تىلدا مائارىپ تەمىنلەش، مەدەنىيەت مىراسلىرىنى تەرجىمە قىلىش ۋە دۇنياغا تونۇشتۇرۇشتا «رەقەملىك ۋەكىل» بولىدۇ. بۇخىزمەت، رەقەملىك دۇنيادا ئۇيغۇر كىملىكىنىڭ «سانلىق مەلۇمات ئىگىلىك ھوقۇقى» (Data Sovereignty) نى قوغداش خىزمىتى دېمەكتۇر.
بەشىنچىدىن، «سانلىق مەلۇمات ئارقىلىق لوبىچىلىق» (Data-Driven Advocacy) ئۇسۇلىغا ئۆتۈش كېرەك. ھازىرقى غەرب سىياسىي چەمبىرىكى تەسىرلىك نۇتۇقلاردىن كۆرە، پاكىتلىق دوكلاتلارغا ۋە سانلىق ئانالىزلارغا بەكرەك ئىشىنىدۇ. قايسى دۆلەتتە، قايسى شىركەتنىڭ تەمىنات زەنجىرىدە ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئىزلىرى بارلىقىنى AI ئارقىلىق ئىز قوغلاپ تېپىپ چىقىپ، بۇ شىركەتلەرگە قانۇنىي ۋە ئىقتىسادىي بېسىم ئىشلىتىش، نامايىش قىلىشتىنمۇ ئۈنۈملۈك نەتىجە بېرىشى مۇمكىن.
ئالتىنچىدىن، «تېخنىكا دىپلوماتىيەسى» نى كۈچەيتىش لازىم. Google, Microsoft, OpenAI قاتارلىق تېخنىكا گىگانتلىرىدا ئىشلەيدىغان ئۇيغۇر مۇتەخەسسىسلىرى ۋە ئىتتىپاقداشلار ئارقىلىق، بۇ شىركەتلەرنىڭ خىتاي بىلەن بولغان ھەمكارلىقىغا ئەخلاقىي چەكلىمىلەرنى قويۇشقا، ۋە ئۇيغۇرغا ئائىت مەزمۇنلارنىڭ شاللىنىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا ھەرىكەت قىلىش كېرەك. تېخنىكا شىركەتلىرى بەزىدە دۆلەتلەردىنمۇ كۈچلۈك تەسىرگە ئىگە بولۇپ، ئۇلارنىڭ سىياسىتىنى ئۆزگەرتىش زور غەلىبە ھېسابلىنىدۇ.
يەتتىنچىدىن، ئۇيغۇر ياشلىرىنى تېخنىكا ساھەسىگە كەڭ كۆلەمدە سەپەرۋەر قىلىش بىر مىللىي ھەرىكەتكە ئايلىنىشى كېرەك. پەقەت سىياسەتچىلا ئەمەس، بەلكى «رەقەملىك جەڭچى» لەرنى يېتىشتۈرۈش — كود يازالايدىغان، سانلىق مەلۇمات ئانالىز قىلالايدىغان ۋە تور بىخەتەرلىكىنى قوغدىيالايدىغان بىر ئەۋلادنى تەربىيەلەش، بۇ ئاسىممېترىك ئۇرۇشنىڭ ئادەم كۈچى مەنبەسىدۇر.
خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، ئاسىممېترىك قارشى تۇرۇش — دۈشمەن كۈچلۈك بولغان ساھەدە (مەسىلەن، قاتتىق دېتال ۋە مەبلەغ) ئەمەس، بەلكى ئۇلار ئويلىمىغان ساھەدە (ھەقىقەتنى ئاشكارىلاش، تەمىنات زەنجىرىنى ئۈزۈش، ئالگورىزملىق قارشىلىق كۆرسىتىش) زەربە بېرىشتۇر. بۇ ئىستراتېگىيە، ئۇيغۇر دەۋاسىنى ئاجىز بىر «قۇربانلىق قوي» (Victim) ئوبرازىدىن، تېخنىكىلىق ئىقتىدارغا ئىگە «ئاكتىپ كۈرەشچى» (Active Actor) ئوبرازىغا ئۆزگەرتىدۇ.
خۇلاسە
بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى تەرەققىيات پىروگراممىسىنىڭ «كېيىنكى چوڭ ئايرىلىش» دوكلاتى، شۇنداقلا OHCHR ۋە ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسىنىڭ تارىخىي ھۆججەتلىرى، ئۇيغۇر مىللىتىگە ئىنتايىن ئېنىق ۋە كەسكىن بىر رېئاللىقنى كۆرسەتمەكتە: دۇنيا قايتىدىن شەكىللىنىۋاتىدۇ، كۈچ قۇرۇلمىسى ئۆزگىرىۋاتىدۇ، بىزنىڭ دۈشمىنىمىز بولسا تارىختىكى ھەرقانداق مۇستەبىت كۈچتىنمۇ ئىلغاربولغان «تېخنو-مۇستەبىت» (Techno-authoritarian) بىر ماشىنىغا ئايلاندى. بۇ ماشىنا ھېسسىياتقا ئەمەس، سانلىق مەلۇماتقا؛ ئىنسانىيلىققا ئەمەس، ئالگورىزمغا تايىنىدۇ.
بۇ ۋەزىيەتتە، بىزنىڭ كۈرەش ئۇسۇلىمىزنىڭمۇ تۈپتىن ئۆزگىرىشى بىر تاللاش ئەمەس، بەلكى شەرتتۇر. پەقەت ئەنئەنىۋى شەكىلدىكى نارازىلىق نامايىشى، مەيداندىكى شوئارلار ۋە قەغەز يۈزىدىكى باياناتلار بىلەن چەكلىنىپ قېلىش — مىلتىققا قارشى قىلىچ كۆتۈرۈپ چىققان بىلەن باراۋەر بىر ئىستراتېگىيەلىك خاتالىق بولىدۇ. بۈگۈنكى كۈرەش — كودلار،مۇلازېمېتىرلار، سۈنئىي ئەقىل مودېللىرى ۋە سانلىق مەلۇمات ئېقىملىرى ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلىدىغان زامانىۋى بىر ئۇرۇشتۇر.
ئۇيغۇر سەرخىللىرى، زىيالىيلىرى ۋە ياشلىرى بۇ يېڭى «سۈنئىي ئەقىل دەۋرى» دە تېخنىكىلىق ئىقتىدارنى مىللىي كۈرەشنىڭ يادرو كۈچىگە ئايلاندۇرۇشىمىز كېرەك. بىز تېخنىكىدىن قورقماسلىقىمىز، ئۇنى «دۈشمەننىڭ قورالى» دەپ يىراق تۇرماسلىقىمىز لازىم. ئەكسىچە، ئۇنى قولىمىزدىكى ئەركىنلىك مەشئىلىگە، زۇلۇمنى ئاشكارىلايدىغان ئەينەككە ۋە مىللەتنىڭ ئاۋازىنى دۇنيانىڭ ھەر بىر بۇلۇڭىغا يەتكۈزىدىغان ياڭراتقۇغا ئايلاندۇرۇشىمىز شەرت.
بۇ ، ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ پاراسىتى، ماسلىشىشچانلىقى ۋە كەلگۈسىنى كۆرۈش قابىلىيىتىنىڭ ئىمتىھان قىلىنىدىغان مەيدانىدۇر. خىتاي «رەقەملىك سېپىل» لەرنى قۇرۇپ بىزنى قامال قىلماقچى بولۇۋاتىدۇ، ئەمما رەقەملىك دۇنيانىڭ تەبىئىيىتى شۇكى، ھەر قانداق سېپىلدە بىر يوچۇق بولىدۇ. ئەگەر بىز يېتەرلىك تېخنىكىلىق بىلىمگە ئىگە بولساق، شۇ يوچۇقنى تېپىپ، سېپىلنى ئىچىدىن يىقىتالايمىز.
«كېيىنكى چوڭ ئايرىلىش» بىر ئاپەتنىڭ بېشارىتى بولۇشى مۇمكىن، ئەمما توغرا ئىستراتېگىيە قوللىنىلسا، ئۇنى مۇستەقىللىققا ۋە ئەركىنلىككە بارىدىغان يېڭى بىر يولنىڭ باشلىنىش نۇقتىسىغا ئايلاندۇرۇش تامامەن مۇمكىن. تارىخ تېخنىكىغا ئىگە بولغانلار تەرىپىدىن يېزىلىدۇ. بىز ئۇيغۇرلار ئۆز تارىخىمىزنى قايتىدىن ئۆز قولىمىز بىلەن، زامانىۋى قوراللار بىلەن يېزىشقا جاسارەت كۆرسىتىشىمىز كېرەك.
ھازىر ھەرىكەتكە ئۆتىدىغان ۋاقىت. ھەر بىر ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىسى، ھەر بىر تەتقىقاتچى ۋە ھەر بىر تەشكىلات رەھبىرى ئۆزىدىن: «مەن بۇ يېڭى دەۋردە مىللىتىم ئۈچۈن تېخنىكىلىق جەھەتتىن نېمە قىلالايمەن؟» دەپ سورىشى ۋە جاۋابىنى ئەمەلىيەتتە كۆرسىتىشى لازىم. چۈنكى كەلگۈسى — ساقلاپ تۇرغانلارنىڭ ئەمەس، بەلكى ئۇنى يارىتىشقا ئاتلانغانلارنىڭدۇر.
پايدىلانمىلار:
- United Nations Development Programme (UNDP). (2025). The Next Great Divergence: Why AI may widen inequality between countries [Regional Human Development Report for Asia and the Pacific]. New York, NY: UNDP.
- UNDP Regional Bureau for Asia and the Pacific (RBAP). (2025). Background Papers to The Next Great Divergence Report.
- Uyghur Tribunal. (2021). Uyghur Tribunal Summary Judgment. (Retrieved from uyghurtribunal.com) – Used to contextualize the «intent» of genocide and the role of surveillance.
- OHCHR. (2022). OHCHR Assessment of human rights concerns in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region, People’s Republic of China. (Retrieved from ohchr.org) – Used to reference arbitrary detention and data privacy violations.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
