ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە يەر شارى خاراكتېرلىك ئىستراتېگىيەلىك رىقابەت كۈنسېرى كەسكىنلىشىۋاتقان بۈگۈنكى كۈندە، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ كەلگۈسىدىكى مۇۋەپپەقىيەت ئۆلچىمى ۋە ئۇنىڭ دۇنيا تەرتىپىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى ئەڭ مۇھىم مۇنازىرە تېمىلىرىنىڭ بىرىگە ئايلاندى. بۇ ماقالە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىكى داڭلىق ئاقىللار ئامبىرى ئاتلانتىك كېڭىشىنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك دىرېكتورى، جورجتوۋن ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پىروفېسسورى ۋە «تاشقى سىياسەت» (Foreign Policy) ژۇرنىلىنىڭ ئوبزورچىسى مەتتېۋ كروئېنىگ (Matthew Kroenig) تەرىپىدىن 2026-يىلى 22-ئاپرېل ئېلان قىلىنغان «ئەگەر خىتاي غەلىبە قىلسا قانداق بولار؟ بېيجىڭنىڭ مۇۋەپپەقىيىتى نېمە ئۈچۈن باشقا ھەممە ئادەم ئۈچۈن بالايىئاپەت بولىدۇ؟» ناملىق ئەسەرنى ئاساسلىق مەنبە قىلىپ تۇرۇپ تەييارلاندى[1]. بۇ مەنبە خىتاينىڭ گۈللىنىشىنى بىر «تەڭ پايدا ئېلىش» پۇرسىتى دەپ قارايدىغان ئۈمىدۋار قاراشلارغا جەڭ ئېلان قىلىپ، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ئۆز نىشانلىرىغا يەتكەن تەقدىردە، دۇنيادىكى بىخەتەرلىك، باياشاتلىق ۋە ئەركىنلىككە قانداق تەھدىتلەرنى ئېلىپ كېلىدىغانلىقىنى سىستېمىلىق تەھلىل قىلىپ بېرىدۇ.
مەتتېۋ كروئېنىگنىڭ قارىشىچە، خىتاينىڭ كەلگۈسىدىكى مۇۋەپپەقىيىتىنى باھالاشتا ئالدى بىلەن بېيجىڭ دائىرىلىرىنىڭ «مۇۋەپپەقىيەت»نى قانداق ئېنىقلايدىغانلىقىغا قاراش لازىم. نۇرغۇنلىغان غەربلىك سىياسەتچىلەر خىتاينىڭ گۈللىنىشىنى غەربنىڭ مەنپەئەتىگە ماسلاشتۇرغىلى بولىدۇ دەپ قارىسىمۇ، ئەمما خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ تۈپ نىشانى غەرب تەرىپىدىن بەرپا قىلىنغان لىبېرال خەلقئارا تەرتىپنى ئۆزگەرتىش، ھەتتا ئۇنى غۇلىتىپ چۈشۈرۈشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ خىل سىياسىي لوگىكا بويىچە ئېيتقاندا، خىتاينىڭ غەلىبىسى باشقا بارلىق دۆلەتلەر ئۈچۈن تېخىمۇ خەتەرلىك، نامراتلاشقان ۋە زۇلۇمغا تولغان بىر دۇنيادىن بېشارەت بېرىدۇ.
بۇ تەھلىل بىزنى شۇنى چۈشىنىشكە يېتەكلەيدۇكى، خىتاينىڭ كەلگۈسى ھەرىكەتلىرىنى مۆلچەرلەشتە ئۇنى ئۆتمۈشتىكى ۋە ھازىرقى سىياسەتلىرىدىن ئايرىپ قاراش مۇمكىن ئەمەس. بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستاندا يولغا قويۇلغان سىستېمىلىق باستۇرۇش سىياسەتلىرى، خوڭكوڭنىڭ ئاپتونومىيەسىنىڭ دەپسەندە قىلىنىشى ۋە قوشنا دۆلەتلەرگە قىلىنىۋاتقان ھەربىي بېسىملار خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى «غەلىبە» قىلغاندىن كېيىنكى دۇنيا مەنزىرىسىنى ئالدىن كۆرسىتىپ بەرمەكتە. شۇڭا مەتتېۋ كروئېنىگنىڭ بۇ سىگنالى دۇنيا سىياسىي سەرخىللىرى ئۈچۈن بىر ئاگاھلاندۇرۇش ماھىيىتىگە ئىگە.
خەلقئارا تەرتىپنىڭ كىرىزىسى ۋە ئىككى خىل مۇۋەپپەقىيەت ئەندىزىسى
ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى تەرىپىدىن قۇرۇپ چىقىلغان خەلقئارا سىستېما كۈچلۈك ھەربىي ئىتتىپاقلار، ئەركىن بازار ئىقتىسادى ۋە دېموكراتىك قىممەت قاراشلارنى ئىلگىرى سۈرۈشنى ئاساس قىلغان ئىدى. گەرچە بۇ سىستېمىنىڭ مەلۇم كەمچىلىكلىرى بولسىمۇ، ئەمما ئۇ ئۆتكەن 80 يىل مابەينىدە چوڭ دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى تىنچلىقنى ساقلاش، يەر شارى خاراكتېرلىك تۇرمۇش سەۋىيەسىنى بەش ھەسسە ئاشۇرۇش ۋە دېموكراتىك دۆلەتلەرنىڭ سانىنى سەككىز ھەسسە كۆپەيتىش قاتارلىق مىسلىسىز نەتىجىلەرنى ياراتتى.
ئەمما خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى تەرىپىدىن لايىھەلەنگەن يېڭى دۇنيا تەرتىپى تۈپتىن باشقىچە خاراكتېردە بولۇپ، ئۇ ئامېرىكا يېتەكچىلىكىدىكى سىستېمىنىڭ ئورنىنى ئېلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. خىتاي رەئىسى شى جىنپىڭ ئاسىيادىكى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى باشچىلىقىدىكى ئىتتىپاقلارنى «سوغۇق ئۇرۇش قالدۇقى» دەپ ئەيىبلەپ، «ئاسىيالىقلارنىڭ ئاسىياسى» دېگەن ئۇقۇمنى تەرغىب قىلماقتا. بۇ ئەمەلىيەتتە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ رايوندىكى ھەربىي مەۋجۇتلۇقىنى چىقىرىپ تاشلاش ۋە رايون دۆلەتلىرىنى خىتاينىڭ خاھىشىغا بېقىنىدىغان قىلىپ قويۇش دېمەكتۇر.
خىتاينىڭ بۇ خىل رايون خاراكتېرلىك غەلىبىسى ئاۋسترالىيە، ياپونىيە، فىلىپپىن ۋە كورېيە قاتارلىق دۆلەتلەرنى خىتاينىڭ ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي بېسىمى ئالدىدا مۇداپىئەسى قالدۇرىدۇ. بۇ دۆلەتلەر ئۆز مەنپەئەتىنى قوغداش ئۈچۈن بېيجىڭنىڭ سىياسىي ئىرادىسىگە بوي سۇنۇشقا مەجبۇر بولىدۇ، بۇ بولسا رايوندىكى ئەركىنلىك ۋە دېموكراتىيەنىڭ ئاخىرلىشىشىدىن دېرەك بېرىدۇ. بۇنداق بىر شارائىتتا، خەلقئارا قانۇننىڭ ئورنىنى «كۈچلۈكلەرنىڭ ھوقۇقى» ئىگىلەيدۇ. خىتاي ئۆز مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن كەلمەيدىغان ھەرقانداق خەلقئارالىق كېلىشىمنى رەت قىلىش ياكى ئۆزگەرتىش قۇدرىتىگە ئىگە بولىدۇ. بۇ سىستېمىدا كىچىك دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى پەقەت بېيجىڭنىڭ رۇخسىتى بىلەنلا مەۋجۇت بولۇپ تۇرالايدۇ.
يىغىنچاقلىغاندا، خىتاينىڭ مۇۋەپپەقىيىتى دۇنياۋى تىنچلىقنىڭ كاپالىتى بولغان تەڭپۇڭلۇقنىڭ يوقىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. غەرب ئەللىرى قۇرۇپ چىققان كۆپ قۇتۇپلۇق ۋە قائىدىگە ئاساسلانغان تەرتىپ خىتاي مەركەز قىلىنغان بىر قۇتۇپلۇق ۋە مۇستەبىت خاراكتېرلىك تەرتىپكە ئورۇن بوشىتىپ بېرىدۇ.
ھەربىي جەھەتتىكى غەلىبە: تەيۋەننىڭ تەقدىرى ۋە ئامېرىكا ئىناۋىتىنىڭ سۇنۇشى
خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ «غەلىبە» ئىستراتېگىيەسىنىڭ مەركىزىدە تەيۋەن مەسىلىسى تۇرىدۇ. بېيجىڭ تەيۋەننىڭ خىتاي بىلەن بىرلىشىشىنى «تارىخىي ۋەزىپە» ۋە «مۇقەررەرلىك» دەپ تەسۋىرلەيدۇ. ئەگەر خىتاي بۇ مەقسىتىگە يەتسە، بىرلا ۋاقىتتا جۇغراپىيەلىك سىياسىي ۋە ئىدېئولوگىيەلىك جەھەتتە غايەت زور بۇرۇلۇش ھاسىل قىلىدۇ. تەيۋەننىڭ يىقىلىشى غەربنىڭ ئاسىيادىكى دېموكراتىيە قورغىنىنىڭ غۇلىشىدۇر.
خىتاي ئۇرۇش قىلماي تۇرۇپ غەلىبە قىلىشنى ئەۋزەل كۆرسىمۇ، ئەمما زۆرۈر تېپىلغاندا قوراللىق كۈچ ئىشلىتىدىغانلىقىنى ئوچۇق جاكارلىغان. تەيۋەن خەلقىنىڭ ئۆز ئىختىيارلىقى بىلەن خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ مۇستەبىت باشقۇرۇشىنى قوبۇل قىلىشى مۇمكىن بولمىغانلىقتىن، بىرلىشىش پەقەت ھەربىي كۈچ بىلەنلا ئەمەلگە ئېشىشى مۇمكىن. بۇ بولسا رايوندا ئېغىر تالاپەتلىك بىر ئۇرۇشنىڭ پارتلىشىدىن دېرەك بېرىدۇ.
تەيۋەننىڭ خىتاي تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنىشى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئون يىلدىن بۇيانقى سىياسىي ۋە ھەربىي توسۇش ئىستراتېگىيەسىنىڭ مەغلۇبىيىتى ھېسابلىنىدۇ. بۇنداق بىر ۋەزىيەت ئامېرىكا پىرېزىدېنتىنىڭ ھەربىي جەھەتتىن ئارىلىشىشقا جۈرئەت قىلالمىغانلىقىنى ياكى ئارىلىشىپ تۇرۇپمۇ خىتايغا يېڭىلىپ قالغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ھەر ئىككى خىل ئەھۋالدا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ دۇنياۋى ھەربىي ئىناۋىتىگە ئەجەللىك زەربە بېرىلىدۇ.
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ھەربىي ئىناۋىتى سۇنغاندا، ئۇنىڭ دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئىتتىپاقداشلىرى ئۆزلىرىنى خەتەر ئاستىدا ھېس قىلىشقا باشلايدۇ. «ئەگەر ئامېرىكا تەيۋەننى قوغدىيالمىسا، بىزنى قانداق قوغدايدۇ؟» دېگەن سوئال شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەتلەرنىمۇ جىددىيلەشتۈرىدۇ. بۇ ئەھۋال خەلقئارالىق بىخەتەرلىك سىستېمىسىنىڭ ئومۇمىي يۈزلۈك غۇلىشىنى تېزلىتىدۇ.
ئاخىرىدا، تەيۋەننىڭ خىتاينىڭ بىر قىسمىغا ئايلىنىشى بىلەن، بىر زامانلاردا جانلىق ئەركىن بازار ئىقتىسادى ۋە دېموكراتىيەسى بىلەن تونۇلغان بۇ ئارال خۇددى خوڭكوڭغا ئوخشاش بېيجىڭنىڭ سىياسىي سېنزور ۋە مۇستەبىت كونتروللۇقى ئاستىدىكى بىر رايونغا ئايلىنىدۇ. بۇ پەقەت بىر زېمىننىڭ يوقىلىشى ئەمەس، بەلكى بىر ياشاش ئەندىزىسىنىڭ ۋەيران بولۇشىدۇر.
يادرولۇق قوراللارنىڭ كېڭىيىشى ۋە رايون خاراكتېرلىك بىخەتەرلىك يىرىكچىلىكى
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ھەربىي كۈچىگە بولغان ئىشەنچ يوقالغاندا، ئىلگىرى ئامېرىكىنىڭ «يادرو كۈنلۈكى» ئاستىدا ياشاۋاتقان دۆلەتلەر ئۆز بىخەتەرلىكى ئۈچۈن يېڭى چارىلەرنى ئىزدەشكە مەجبۇر بولىدۇ. ياپونىيە، كورېيە ۋە ئاۋسترالىيە قاتارلىق دۆلەتلەر خىتاينىڭ يادرو تەھدىتىگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن ئۆزلىرىنىڭ يادرو قورال زاپاسلىرىنى تەييارلاش يولىنى تاللىشى مۇمكىن. بۇ ئەھۋال يەر شارى خاراكتېرلىك يادرو قوراللارنى كېڭەيتىۋەتمەسلىك شەرتنامىسىنىڭ پۈتۈنلەي بىكار قىلىنىشىغا يول ئاچىدۇ. دۇنيا تېخىمۇ كۆپ يادرو قورالغا ئىگە دۆلەتلەر بىلەن تولۇپ كېتىدۇ، بۇ بولسا يادرو ئۇرۇشى پارتلاش ئېھتىماللىقىنى كۆپ ھەسسە ئاشۇرىدۇ. بېيجىڭنىڭ غەلىبىسى شۇڭلاشقا دۇنيانى تېخىمۇ بىخەتەر قىلماستىن، بەلكى ھەممە ئادەم ئۆز-ئۆزىنى قورال بىلەن قوغداشقا مەجبۇر بولىدىغان بىر قالايمىقانچىلىق دەۋرىگە باشلايدۇ.
شى جىنپىڭ 2049-يىلىغىچە «دۇنيادا بىرىنچى دەرىجىلىك ئارمىيە» قۇرۇپ چىقىشنى نىشان قىلغان. نۆۋەتتە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىلا دۇنيانىڭ ھەرقانداق يېرىدە ئۇرۇش قىلىش ئىقتىدارىغا ئىگە بىردىنبىر ھەربىي كۈچ ھېسابلىنىدۇ. خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ دۇنياۋى ھەربىي كۈچكە ئايلىنىشى بېيجىڭنىڭ غەربىي يېرىم شارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بارلىق رايونلاردا ئۆز ئىرادىسىنى مەجبۇرىي تاڭالايدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.
خىتاي ئۆزىنىڭ يېڭىدىن ئېرىشكەن ھەربىي قۇدرىتىنى قانداق ئىشلىتىدۇ؟ بۇنى بىلىش ئۈچۈن تەسەۋۋۇر يۈرگۈزۈش ھاجەتسىز. بېيجىڭنىڭ نۆۋەتتە تەيۋەن ۋە فىلىپپىنغا قىلىۋاتقان كۈندىلىك ھەربىي بېسىمى، ئۇنىڭ كەلگۈسىدە پۈتۈن دۇنيانى قانداق قورقۇتۇش ۋە كونترول قىلىش ئوبيېكتى قىلىدىغانلىقىنىڭ ئېنىق دەلىلىدۇر. خىتاينىڭ ھەربىي تەسىر دائىرىسى كېڭەيگەنسېرى، بۇ خىل بوزەك قىلىشقا دۇچ كېلىدىغان دۆلەتلەرنىڭ سانىمۇ كۆپىيىدۇ.
ئىقتىسادىي زومىگەرلىك: «قوش ئايلىنىش» ۋە يەر شارى سودىسىنىڭ پارچىلىنىشى
ئىقتىسادىي جەھەتتىن ئېيتقاندا، مۇۋەپپەقىيەت قازانغان خىتاي ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي كۈچىنى سىرتقا يېپىق، بىر تەرەپلىمە مەنپەئەتنى كۆزلەيدىغان سودا سىستېمىسى بەرپا قىلىشقا ئىشلىتىدۇ. خىتاي باشچىلىقىدىكى يېڭى تەرتىپ باشقا دۆلەتلەرنى بېيجىڭغا ئىقتىسادىي جەھەتتىن بېقىنىدىغان قىلىپ قويۇشنى نىشان قىلىدۇ.
بېيجىڭ دائىرىلىرى يولغا قويۇۋاتقان «قوش ئايلىنىش» ئىستراتېگىيەسى باشقا دۆلەتلەرنى خىتايغا تايىنىشقا مەجبۇرلاش بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاينىڭ ئۆزىنى مۇستەقىل قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. خىتاي ئاللىقاچان ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي كۈچىنى باشقا دۆلەتلەرنى جازالاش قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىشكە باشلىدى. مەسىلەن، 2017-يىلى كورېيەگە ساياھەت چەكلىمىسى قويۇش ئارقىلىق ئۆز سىياسىي ئىرادىسىنى تېڭىشقا ئۇرۇنغانلىقى بۇنىڭ تىپىك مىسالىدۇر.
تېخنىكا ساھەسىدە، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى «خىتايدا ياسالغان 2025» پىلانى ئارقىلىق سۈنئىي ئەقىل، يېشىل ئېنېرگىيە ۋە كىۋانت ھېسابلاش تېخنىكىسىدا ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلەپ، دۇنياۋى ئەۋزەللىكنى ئۆزىگە تارتىۋالماقچى. خىتاينىڭ تېخنىكا جەھەتتىكى ئۈستۈنلۈكى دۇنيادىكى بارلىق ئۇچۇرلارنىڭ بېيجىڭنىڭ جاسۇسلۇق ئاپپاراتلىرى تەرىپىدىن كونترول قىلىنىشىغا يول ئاچىدۇ. پۈتۈن دۇنيانىڭ سانلىق مەلۇماتلىرى خىتاي تورلىرى ئارقىلىق بىۋاسىتە بېيجىڭغا ئېقىپ كىرىدۇ، بۇ بولسا شەخسىي مەخپىيەتلىك ۋە ئۇچۇر بىخەتەرلىكى ئۈچۈن زور بىر ئاپەتتۇر.
سۈنئىي ئەقىل ۋە تېخنىكىلىق مۇستەبىتلىك: شەرقىي تۈركىستان مودېلىنىڭ دۇنياۋىلىشىشى
خىتاي ئۆزىنىڭ مۇستەبىت قىممەت قاراشلىرىنى تېخنىكا بىلەن بىر گەۋدە قىلىپ، ئۆز پۇقرالىرىنى نازارەت قىلىشتا سۈنئىي ئەقىلدىن كەڭ كۆلەمدە پايدىلانماقتا. بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستاندا يولغا قويۇلغان يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت سىستېمىسى، چىراي تونۇش تېخنىكىسى ۋە گېنتىكىلىق ئۇچۇرلارنى يىغىش مەشغۇلاتى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ كەلگۈسىدە پۈتۈن دۇنيانى قانداق باشقۇرماقچى بولغانلىقىنىڭ سىناق مەيدانى بولدى.
خىتاي بۇ خىل تېخنىكىلىق مۇستەبىتلىك قوراللىرىنى دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى باشقا دىكتاتورلارغا ئېكسپورت قىلماقتا. بۇ دېگەنلىك، خىتاينىڭ مۇۋەپپەقىيىتى دۇنيانىڭ ھەرقانداق يېرىدىكى ئىنسانلارنىڭ پەقەت بىر مۇستەبىت ھاكىمىيەت تەرىپىدىن لايىھەلەنگەن ۋە كونترول قىلىنغان «ئورۋېلچە» (Orwellian) تور مۇھىتىدا ياشاشقا مەجبۇر بولىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. تېخنىكا ئەركىنلىككە خىزمەت قىلىشنىڭ ئورنىغا زۇلۇمنىڭ قورالىغا ئايلىنىدۇ.
ئىدېئولوگىيەلىك توقۇنۇش ۋە دېموكراتىيەنىڭ كەلگۈسى خىرىسلىرى
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەت پەقەت ئىقتىسادىي ياكى ھەربىي رىقابەتلا ئەمەس، بەلكى بىر پىرىنسىپال ئىدېئولوگىيەلىك توقۇنۇشتۇر. شى جىنپىڭ غەرب دېموكراتىيەسىنىڭ چېكىنىۋاتقانلىقىنى ۋە خىتاينىڭ ئىدارە قىلىش ئەندىزىسىنىڭ ئەۋزەللىكىنى تەرغىب قىلىپ كەلمەكتە. بۇنداق بىر دۇنيادا، ئىنسان ھوقۇقى، سۆز ئەركىنلىكى ۋە دىنىي ئېتىقاد ئەركىنلىكى سىستېمىلىق ھالدا بىر چەتكە قايرىپ قويۇلىدۇ. خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يولغا قويۇۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىق سىياسەتلىرىنىڭ خەلقئارا جەمئىيەت تەرىپىدىن يېتەرلىك جازالانماسلىقى، خىتاينىڭ ئىدېئولوگىيەلىك تەسىرىنىڭ ئاللىقاچان خەلقئارا تەشكىلاتلارغا سىڭىپ كىرگەنلىكىنىڭ ئىسپاتىدۇر.
خۇلاسە قىلغاندا، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ غەلىبىسى پەقەت بىر دۆلەتنىڭ باش كۆتۈرۈشى ئەمەس، بەلكى ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاق قىممەت قاراشلىرىنىڭ مەغلۇبىيىتىدۇر. ئەگەر غەرب ئەللىرى بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىپ بۇ يۆنىلىشنى ئۆزگەرتمىسە، كەلگۈسى ئەۋلادلار تېخىمۇ زۇلۇمغا تولغان بىر دۇنيادا ياشاشقا مەجبۇر بولىدۇ.
مەتتېۋ كروئېنىگنىڭ مەزكۇر تەھلىلى خىتاينىڭ كەلگۈسىدىكى سىياسىي يۆنىلىشى ۋە ئۇنىڭ خەلقئارا جەمئىيەتكە ئېلىپ كېلىدىغان زەربىسى ھەققىدە ئىنتايىن چوڭقۇر ۋە رېئالىستىك بىر مەنزىرىنى سىزىپ بەرگەن. ماقالىنىڭ كۈچلۈك تەرىپى شۇكى، ئۇ خىتاينىڭ گۈللىنىشىنى پەقەت بىر ئىقتىسادىي ھادىسە دەپ قارىماي، بەلكى ئۇنى بىر پۈتۈن سىستېمىلىق، ئىدېئولوگىيەلىك ۋە ھەربىي تەھدىت سۈپىتىدە باھالىغان. بېيجىڭنىڭ مۇۋەپپەقىيىتىنى باشقىلارنىڭ مەغلۇبىيىتىگە تەڭداش قىلىپ كۆرسىتىش جۇغراپىيەلىك سىياسەتنىڭ رېئاللىقىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.
ئومۇمىي جەھەتتىن ئېيتقاندا، بۇ ماقالە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر تەتقىقاتىدىكى رېئالىزم مەكتىپىنىڭ يارقىن ئەسىرى بولۇپ، دۇنيا سىياسىتىنىڭ كەلگۈسى يۆنىلىشىنى چۈشىنىشتە ئىنتايىن يۇقىرى ئىلمىي قىممەتكە ئىگە. مەتتېۋ كروئېنىگنىڭ بۇ ئاگاھلاندۇرۇشى غەرب سىياسەتچىلىرىنى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ غەلىبە قىلىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدىغان سىستېمىلىق ئىستراتېگىيەلەرنى تۈزۈپ چىقىشقا ئۈندەيدىغان مۇھىم بىر پايدىلىنىش مەنبەسىدۇر.
پايدىلانغان مەنبەلەر:
[1] Kroenig, Matthew. “What if China Succeeds?” Foreign Policy, April 22, 2026.ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
