ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
خان جەمەتى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئىنستىتۇتى (Chatham House) تەرىپىدىن 2026-يىلى 11-ئىيۇن كۈنى ئېلان قىلىنغان «ئىران ۋە پارس قولتۇقىنىڭ يېڭى تەڭپۇڭلۇقى» («Iran and the new Persian Gulf equilibrium») ناملىق تەتقىقات ماقالىسى يېقىنقى يىللاردىن بۇيانقى ئوتتۇرا شەرق گېئوپولىتىكىسىدىكى چوڭقۇر ئىستراتېگىيەلىك بۇرۇلۇشلارنى سىستېمىلىق تەھلىل قىلغان مۇھىم ئىلمىي ئەسەرلەرنىڭ بىرىدۇر. مەزكۇر ماقالە ئوتتاۋا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پىروفېسسورى دوكتور توماس جۇنو تەرىپىدىن يېزىلغان بولۇپ، ئاپتور پارس قولتۇقى رايونىدا شەكىللەنگەن يېڭى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى ۋە ئىراننىڭ دۆلەت مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسىدىكى كەڭ دائىرىلىك يۆنىلىش ئۆزگىرىشلىرىنى ئۆتكۈر ئاكادېمىك كۆزىتىش بىلەن ئوتتۇرىغا قويغان. ماقالە ئوتتۇرا شەرق بىخەتەرلىك يۆنىلىشىنىڭ كەلگۈسىگە قىزىقىدىغان تەتقىقاتچىلار ئۈچۈن قىممەتلىك نەزەرىيەۋى ۋە ئەمەلىي مەنبە ھېسابلىنىدۇ.
مەزكۇر تەتقىقات يېزىلغان ئارقا كۆرۈنۈش ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن ئىران ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى ئۇزۇن مەزگىللىك جىددىي ۋەزىيەت ۋە توقۇنۇشلارنىڭ ئۈزلۈكسىز داۋاملىشىۋاتقان بىر پەيتكە توغرا كەلگەن. بولۇپمۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدا ئورنىتىلغان مۇقىم بولمىغان ئۇرۇش توختىتىش كېلىشىمىنىڭ ئەمەلىيلىشىش جەريانى، ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتىنىڭ سىستېمىلىق كىرىزىس پاتقىقىدىن قۇتۇلالمايۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە. بۇ خىل چوڭ تېمىنىڭ ئەھمىيىتى شۇ يەردىكى، ئۇ پەقەتلا ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتى بىلەنلا چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى يەر شارى خاراكتېرلىك ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى، دېڭىز قاتنىشى لىنىيەلىرىنىڭ مۇقىملىقى ۋە ئوتتۇرا شەرقتىكى ئۆزئارا گىرەلىشىپ كەتكەن سىياسىي گۇرۇھلارنىڭ تەقدىرىگە بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ.
ئاپتور تەتقىقاتىدا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن ئىراننىڭ ئومۇميۈزلۈك ئۇرۇشتىن قېچىش پوزىتسىيەسىنى ساقلاپ قالغانلىقىنى تەھلىل قىلىش بىلەن بىرگە، بۇرۇنقى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ سۇنغانلىقىنى ئالاھىدە تەكىتلەيدۇ. بولۇپمۇ يېقىنقى ۋەقەلەر، جۈملىدىن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ تىك ئۇچار ئايروپىلانىنىڭ ئېتىپ چۈشۈرۈلۈشى ۋە ئۇنىڭغا ئەگىشىپ يۈز بەرگەن ئۆزئارا زەربە بېرىش ھەرىكەتلىرى، شۇنداقلا خارگ ئارىلىغا قارىتىلغان ھەربىي تەھدىتلەر ۋەزىيەتنىڭ ئىنتايىن نازۇكلۇقىنى كۆرسىتىپ بەردى. ئىككى تەرەپ گەرچە قوشۇمچە قاناللار، مەسىلەن، قاتارنىڭ ۋاسىتىچىلىك رولى ئارقىلىق ئۇرۇشنىڭ كېڭىيىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا تىرىشقان بولسىمۇ، بىراق پارس قولتۇقىدىكى ئىلگىرىكى يۆنىلىشكە قايتىش پۇرسىتى پۈتۈنلەي قولدىن كەتكەن.
ئىراننىڭ يىللاردىن بۇيان يولغا قويۇپ كەلگەن «ئالدىن قوغدىنىش» ئىستراتېگىيەسى دۆلەت چېگراسى سىرتىدىكى قوراللىق كۈچلەرگە تايىنىپ دۆلەت خەۋپسىزلىكىنى قوغداشنى نىشان قىلغان ئىدى. ئاپتور بۇ سىستېمىنى «قارشىلىق كۆرسىتىش ئوقى» دەپ ئاتايدۇ ۋە ئۇنىڭ نۆۋەتتىكى يېڭى ۋەزىيەتتە ئۆزىنىڭ ئەسلىدىكى توسۇش ۋە ھۈركۈتۈش ئىقتىدارىنى جارى قىلدۇرالمىغانلىقىنى كۆرسىتىپ ئۆتىدۇ. گەرچە خاماس ۋە ھىزبۇللاھ قاتارلىق گۇرۇپپىلار پۈتۈنلەي يوقىتىلمىغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇلارنىڭ كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئاجىزلىغانلىقى ۋە ئەڭ مۇھىمى، ئىراننىڭ ئىچكى قىسمىغا قىلىنغان بىۋاسىتە ھۇجۇملارنىڭ ئالدىنى ئالالمىغانلىقى بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ ئۈنۈمسىزلىكىنى كۆرسىتىپ بەردى.
مۇشۇنداق شارائىتتا، تېھران دائىرىلىرىنىڭ ئۆز ئىستراتېگىيەلىك ئېغىرلىق مەركىزىنى پارس قولتۇقى رايونىغا يۆتكەشتىن باشقا چارىسى قالمىدى. ئانالىزچىلار ئۇزۇندىن بۇيان پەرەز قىلىپ كەلگەن ھورمۇز بوغۇزىنى تاقاش تەھدىتى ئەمدىلىكتە نەزەرىيەدىن ئەمەلىيەتكە ئايلىنىش ئالدىدا تۇرماقتا. ئاپتورنىڭ قارىشىچە، گەرچە بوغۇز كەلگۈسىدە سودا پاراخوتلىرى ئۈچۈن قايتىدىن ئېچىلسىمۇ، ئەمما ئىران ئۈچۈن بۇ بوغۇزنى خالىغان ۋاقىتتا توسۇش ياكى ئۇنىڭدىن كوزىر سۈپىتىدە پايدىلىنىش قارارى بىر قېتىم سىناپ كۆرۈلگەن سىياسىي رېئاللىققا ئايلىنىپ قالدى. بۇ ئەھۋال رايون گېئوپولىتىكىسىنى مەڭگۈلۈك ئۆزگەرتىۋەتكەن تۈپ ئامىللارنىڭ بىرىدۇر.
ئىران ھۆكۈمىتى ئۆزىنىڭ ۋەيران بولغان ھەربىي ئۇل ئەسلىھەلىرىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشتە ھورمۇز بوغۇزىنى كونترول قىلىش نىشانىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدۇ. دۆلەتنىڭ باشقۇرۇلىدىغان بومبا ۋە ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان ئىشلەپچىقىرىش زاۋۇتلىرىنى قايتا قۇرۇش، تەمىنلەش زەنجىرىنى كۆپ خىللاشتۇرۇش سىياسىتى، يادرو پىلانى ياكى ئەنئەنىۋى دېڭىز ئارمىيەسىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشتىن بەكرەك ئالدىن ھەل قىلىنىدىغان مەسىلىگە ئايلانغان. بۇ بولسا دۇنيا ئىقتىسادى ۋە پارس قولتۇقىدىكى دېڭىز قاتنىشى لىنىيەسى ئۈستىدە مەڭگۈلۈك تەھدىت سايىسىنىڭ لەيلەپ يۈرۈشىدىن دېرەك بېرىدۇ.
بۇ خىل مۇرەككەپ ۋەزىيەت يەمەندىكى خۇسىي قوراللىق گۇرۇپپىسىنىڭ قىزىل دېڭىزدىكى ئىستراتېگىيەلىك ھەرىكەتلىرى بىلەن تېخىمۇ مۇرەككەپلىشىپ كەتمەكتە. ئاپتور خۇسىيلارنى ئىراننىڭ تولۇق بويسۇندۇرۇشىدىكى قورچاق گۇرۇپپا ئەمەس، دەپ قارايدۇ. شۇنداقتىمۇ، ئۇلارنىڭ بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىش ۋە ماسلىشىش ئىقتىدارى يۇقىرى بولۇپ، بابىلمەندەب بوغۇزىنى توسۇش تەھدىتى يەر شارى خاراكتېرلىك تەمىنلەش زەنجىرىگە ئىنتايىن ئېغىر زەربە بېرىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە. ئىككى بوغۇزنىڭ بىرلا ۋاقىتتا خەتەرگە دۇچ كېلىشى خەلقئارا سودىنى مىسلىسىز كىرىزىسقا سۆرىشى مۇمكىن.
يېڭى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ يەنە بىر تەرىپى پارس قولتۇقى ئەرەب دۆلەتلىرى ھەمكارلىق كېڭىشىگە ئەزا ئەللەردۇر. سەئۇدى ئەرەبىستانى، ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى، قاتار، بەھرەين، ئومان ۋە كۇۋەيت قاتارلىق دۆلەتلەر ئۆزلىرىنىڭ رايوندىكى مۇقىملىق ۋە پاراۋانلىق سىيماسىنى قوغداشقا ئىنتايىن ئەھمىيەت بېرىدۇ. بىراق ئىراننىڭ بۇ ئەللەرنىڭ ئۇل ئەسلىھەلىرىگە زەربە بېرىش سىياسىتى رېئال خەتەرگە ئايلىنىپ قالغان بولغاچقا، بۇ ئەللەرنىڭ كەلگۈسى تەرەققىياتى ۋە خەلقئارالىق مەبلەغ جەلپ قىلىش ئىقتىدارى ئېغىر دەرىجىدە زەربىگە ئۇچراش ئالدىدا تۇرماقتا.
نۆۋەتتە ئىران دۆلەت ئىچىدە ئېغىر ئىقتىسادىي كىرىزىس، خەلقئارالىق جازالار ۋە يېقىنقى ئۇرۇش تۈپەيلىدىن كېلىپ چىققان غايەت زور زەرەرلەرگە دۇچ كەلمەكتە. ئۇنىڭ ئۈستىگە دۆلەت ئىچىدىكى سىياسىي قۇرۇلمىنىڭ ئاجىزلىقى خەلقنىڭ نارازىلىق نامايىشلىرىنىڭ قايتا باش كۆتۈرۈشىنى مۇقەررەر قىلماقتا. ئاپتور يوشۇرۇن كىرىزىسلارنىڭ قاچان يۈز بېرىشىنىڭ پەقەت ۋاقىت مەسىلىسى ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ. بىراق تېھران ھۆكۈمىتىنىڭ دۆلەت ئىچىدە يالغۇز قېلىشى ۋە ئاجىزلىشىشى ئۇلارنىڭ تاشقى سىياسەتتە تېخىمۇ كەسكىن ۋە تاجاۋۇزكار ۋاسىتىلەرگە، جۈملىدىن دېڭىز بوغۇزلىرىنى تاقاش ۋە ئەرەب دۆلەتلىرىگە زەربە بېرىش تەھدىتلىرىگە تايىنىشىنى تېزلىتىۋېتىشى مۇمكىن.
بۇ ۋەزىيەتكە قارىتا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئۇنىڭ غەربتىكى شۇنداقلا رايوندىكى ئىتتىپاقداشلىرى تاقابىل تۇرۇش ئىستراتېگىيەلىرىنى پۈتۈنلەي يېڭىلىشى كېرەك. تەمىنلەش زەنجىرىنى كۆپ خىللاشتۇرۇش، بوغۇزلارنى ئايلىنىپ ئۆتىدىغان نېفىت تۇرۇبا لىنىيەلىرىنى قۇرۇش ۋە پارس قولتۇقى ئەرەب دۆلەتلىرى ھەمكارلىق كېڭىشى ئەزالىرىنىڭ ھاۋا مۇداپىئە سىستېمىسىنى كۈچەيتىش ئەڭ تەخىرسىز ۋەزىپىلەردۇر. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئىران بىلەن خۇسىيلارغا غەربنىڭ كەسكىن پوزىتسىيەسىنى يەتكۈزۈش ۋە ھەربىي جەھەتتىن چەكلەش تەدبىرلىرىنى سىستېمىلىق ئېلىپ بېرىش تەلەپ قىلىنىدۇ.
ئاكادېمىك نۇقتىدىن باھالىغاندا، دوكتور توماس جۇنونىڭ بۇ ماقالىسى بىر قاتار گەۋدىلىك ئارتۇقچىلىقلارغا ئىگە. ماقالىدە رايون گېئوپولىتىكىسىدىكى يېڭى ئۆزگىرىشلەر ئادەتتىكى يۈزەكى بايانلاردىن ھالقىپ، چوڭقۇر ئىستراتېگىيەلىك نەزەرىيەۋى كۆزنەكلەر ئارقىلىق يورۇتۇپ بېرىلگەن. ئاپتورنىڭ «قارشىلىق كۆرسىتىش ئوقى»نىڭ ئۈنۈمسىزلىكىنى تەنقىدىي نۇقتىدىن باھالىشى ۋە ئىراننىڭ مۇداپىئە سىستېمىسىنىڭ ئېغىرلىق مەركىزىنى يۆتكىگەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويۇشى ئىنتايىن ئەستايىدىللىق بىلەن ئېلىپ بېرىلغان تەھلىلنىڭ مەھسۇلىدۇر.
شۇنداقتىمۇ، ئاكادېمىك ئوبيېكتىپلىق پىرىنسىپى بويىچە قارىغاندا، ماقالىنىڭ بەزى تەرەپلىرىدە تېخىمۇ چوڭقۇرلاپ تەھلىل قىلىشقا بولىدىغان بوشلۇقلار كۆزگە تاشلىنىدۇ. مەسىلەن، ماقالىدە رايون ۋەزىيىتىگە تەسىر كۆرسىتىۋاتقان باشقا يەر شارى خاراكتېرلىك كۈچلەر، جۈملىدىن خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ۋە رۇسىيە فېدېراتسىيەسىنىڭ پارس قولتۇقىدىكى كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان رولى ۋە ئۇلارنىڭ ئىران بىلەن بولغان ئىقتىسادىي، ھەربىي ھەمكارلىق مۇناسىۋەتلىرى يېتەرلىك دەرىجىدە مۇلاھىزە قىلىنمىغان. خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئېنېرگىيە ئىمپورتىدا ھورمۇز بوغۇزىغا بولغان يۇقىرى تايىنىشچانلىقى كۆزدە تۇتۇلسا، بېيجىڭ دائىرىلىرىنىڭ ئىراننىڭ بوغۇزنى تاقاش ئىستراتېگىيەسىگە تۇتقان پوزىتسىيەسىنى ئانالىز قىلىشقا توغرا كېلەتتى، بۇ بولسا تەتقىقاتنىڭ قىممىتىنى تېخىمۇ ئاشۇرغان بولاتتى.
ئۇنىڭدىن باشقا، ئاپتور خۇسىيلارنىڭ قارار چىقىرىش يۆنىلىشىدىكى مۇستەقىللىقىنى تىلغا ئالغان بولسىمۇ، ئەمما ئىران بىلەن بولغان تېخنىكىلىق ۋە لوگىستىكىلىق يۆلەش مۇناسىۋەتلىرىنىڭ كەلگۈسى تەرەققىياتى ھەققىدە توختالمىغان. شۇنداقلا، رايون خاراكتېرلىك چوڭ دۆلەت بولغان تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ ياكى باشقا ئىتتىپاقداشلارنىڭ بۇ يېڭى تەڭپۇڭلۇقتىكى رولى تېخىمۇ تەپسىلىي باھالىنىشى كېرەك ئىدى. شۇنداق بولۇشىغا قارىماي، بۇ ئەسەر ھازىرقى ۋە كەلگۈسىدىكى پارس قولتۇقى بىخەتەرلىك مەسىلىسىگە قىزىقىدىغانلار ئۈچۈن مۇھىم يول كۆرسەتكۈچ بولۇپ خىزمەت قىلىدۇ.
يىغىپ ئېيتقاندا، پارس قولتۇقىدا شەكىللىنىۋاتقان يېڭى تەڭپۇڭلۇق خەلقئارا جەمئىيەتتىن، بولۇپمۇ غەرب ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىن ئۆتكۈر ئىستراتېگىيەلىك ماسلىشىشنى تەلەپ قىلىدۇ. كونا ئۇسۇللار بىلەن رايون خەۋپسىزلىكىنى ساقلاش ئەمدى مۇمكىن ئەمەس. دوكتور توماس جۇنونىڭ تەھلىللىرى بىزنى رايوندىكى دۆلەتلەرنىڭ ۋە قوراللىق گۇرۇپپىلارنىڭ ھەرىكەت ئەندىزىسىنى تېخىمۇ ئەمەلىيەتچىل نۇقتىدىن چۈشىنىشكە دەۋەت قىلىدۇ.
مۇھاكىمە قىلىنغان ماقالە مەنبەسى:
Juneau, Thomas. 2026. «Iran and the new Persian Gulf equilibrium.» Chatham House, June 11, 2026.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
