ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
ياۋروپا تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشىنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك تەتقىقاتچىسى توبىياس گېركى [Tobias Gehrke] بىلەن تەتقىقات ياردەمچىسى نىنا شىملزېر [Nina Schmelzer] نىڭ 2026-يىلى 31-مارت كۈنى ئېلان قىلىنغان «بېيجىڭ قىمارى: خىتاينىڭ مەجبۇرلاش سىياسىتىگە قارشى ياۋروپانىڭ كوزىرلىرى» ناملىق دوكلاتى، ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي رىقابەتنىڭ يېڭى باسقۇچىنى يورۇتۇپ بەرگەن بولۇپ، خەلقئارا سىياسىي ئىقتىسادشۇناسلىق ساھەسىدە مۇھىم ئىلمىي قىممەتكە ئىگە. مەزكۇر ئەسەردە، خىتاينىڭ دۇنياۋى تەمىنلەش زەنجىرىدىكى مونوپوللۇق ئورنىدىن پايدىلىنىپ ياۋروپاغا كۆرسىتىۋاتقان ئىقتىسادىي مەجبۇرلاش سىياسەتلىرى ۋە بۇ خىل بېسىملارغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن ياۋروپانىڭ قولىدىكى يوشۇرۇن ئىستراتېگىيەلىك كوزىرلار چوڭقۇر تەھلىل قىلىنغان.
دوكلات نوقۇل سودا سۈركىلىشى دائىرىسىدىن ھالقىپ، ياۋروپانىڭ كەلگۈسى رىقابەت كۈچى ۋە بىخەتەرلىك مەنپەئەتىنى قوغداشتا، تەسلىم بولۇش ياكى ئاكتىپ مۇداپىئە كۆرۈشتىن ئىبارەت ئىككى خىل ئىستراتېگىيەلىك تاللىشىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ئاپتورلارنىڭ قارىشىچە، ياۋروپا پەقەت يوشۇرۇن خەتەرنى ئازايتىشقىلا تايىنىپ قالماي، بەلكى كۈچلۈك بولغان «ئىقتىسادىي چەكلەش تەلىماتى»نى تۇرغۇزۇشى كېرەك. مەزكۇر تەقرىزدە، يۇقىرىقى دوكلاتنىڭ مۇھىم نۇقتىلىرى، ئىلمىي يەكۈنلىرى ۋە ئاكادېمىك باھالىرى سىستېمىلىق ئانالىز قىلىنىدۇ.
دوكلاتنىڭ قىسقىچە مەزمۇن قىسمىدا ئاساسلىق توقۇنۇش نۇقتىسى ئوتتۇرىغا قويۇلغان بولۇپ، خىتاينىڭ قېزىلما بايلىقلار جەھەتتىكى مونوپولى ۋە ھەددىدىن زىيادە ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنىڭ ياۋروپانىڭ سانائەت يادروسىغا تەھدىت سېلىۋاتقانلىقى كۆرسىتىلگەن. ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ بۇنىڭغا قايتۇرغان ئىنكاسى ئىزچىل تۈردە پاسسىپ بولغان بولۇپ، ئاساسلىقى دىپلوماتىيە ۋە پەقەتلا يوشۇرۇن خەتەرنى ئازايتىشقىلا تايانغان، ئەمما ۋاقتىدا ۋە ئىشەنچلىك چەكلەش كۈچىنى ئىشلىتەلمىگەن.
ئاپتورلار ياۋروپانىڭ سودا، تېخنىكا ۋە ئۇل ئەسلىھە جەھەتتە كۈچلۈك كوزىرلىرى بارلىقىنى، لېكىن پەقەت كەمچىل بولۇۋاتقىنى بۇ كوزىرلارنى قاچان ۋە قانداق ئويناش توغرىسىدىكى ئىستراتېگىيە ئىكەنلىكىنى تەكىتلىگەن. شۇڭا، ياۋروپا چوقۇم «مەجبۇرلاپ سۆھبەتلىشىش» ئاساسىدىكى ئىقتىسادىي چەكلەش تەلىماتىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشى زۆرۈر.
كۈرەش قىلىش ياكى تەسلىم بولۇش
دوكلات «بېقىندىلىق ئاجىزلىقتۇر» دېگەن ئىدىيە بىلەن باشلىنىپ، 2025-يىلى باھار ۋە كۈز پەسىللىرىدە ياۋروپا سانائىتىنىڭ ئۇچرىغان ئېغىر زەربىلىرىنى قايتا ئەسلىتىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتى سىيرەك توپا مونوپولىنى بىر خىل جۇغراپىيەلىك ئىقتىسادىي قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىپ، ماشىنا، شامال ئېلېكتىر، دۆلەت مۇداپىئەسى ۋە ئىلغار ماشىنىسازلىق شىركەتلىرىنى خىتاي سودا مىنىستىرلىقىدىن ئېكسپورت ئىجازەتنامىسى ئېلىشقا مەجبۇرلىغان.
شىركەتلەر بۇ جەرياندا ئۆزلىرىنىڭ سەزگۈر سودا ئۇچۇرلىرىنى ئاشكارىلاشقا مەجبۇر بولغانلىقى سەۋەبلىك، ياۋروپا سانائەت بازىسى زور كىرىزىسقا دۇچ كەلگەن. 2025-يىلى 30-ئۆكتەبىردە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى پىرېزىدېنتى دونالد ترامپ بىلەن خىتاي رەھبىرى شى جىنپىڭ ئوتتۇرىسىدا ئۆتكۈزۈلگەن ئالىي دەرىجىلىكلەر ئۇچرىشىشىدا، خىتاي ئۆزىنىڭ كېڭەيتىلگەن چەكلىمە تەدبىرلىرىنى بىر يىل توختىتىپ تۇرۇشنى ئېلان قىلغان. گەرچە بۇ توختاپ تۇرۇش ياۋروپاغا ئازراق نەپەس ئېلىش پۇرسىتى بەرگەن بولسىمۇ، بۇ نەتىجىنى قولغا كەلتۈرگۈچى بېرلىن، بىريۇسسېل ياكى پارىژدىكى دىپلوماتلار ئەمەس، بەلكى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ كۈچلۈك سودا ۋە تېخنىكا سىياسىتى ئىدى. بۇ رېئاللىق ياۋروپانىڭ دۆلەت مۇداپىئەسى ۋە سانائەت ساھەسىدىكى بېقىندىلىقىنى، شۇنداقلا ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ئىقتىدارىنىڭ ئاجىزلىقىنى ئاشكارىلاپ قويدى.
ئاپتورلار 2026-يىلى نويابىردا بۇ نازۇك كېلىشىم ئاخىرلاشقاندا ياۋروپانىڭ قانداق قىلىدىغانلىقىنى سوئال قىلىپ قويىدۇ. 2026-يىلى يانۋاردا خىتاينىڭ ياپونىيەگە قاراتقان ئومۇميۈزلۈك قېزىلما بايلىق ۋە ماتېرىيال ئېكسپورت چەكلىمىسى بۇنىڭ تىپىك بىر ئاگاھلاندۇرۇش سىگنالىدۇر. ئەگەر ياۋروپا داۋاملىق تۈردە باشقىلارنىڭ كېلىشىمىگە تايىنىپ قالسا، ياۋروپانىڭ سانائىتى خەتەر ئاستىدا قالىدۇ. شۇڭا، ياۋروپا ئىتتىپاقى ئالدىمىزدىكى ئىقتىسادىي جەڭلەردە ئۆزى ئۈچۈن جەڭ قىلىشنى ئۆگىنىشى كېرەك. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ بېسىمىغا تاقابىل تۇرغاندەك، خىتاينىڭ مەجبۇرلىشىغا قارشىمۇ ئوينايدىغان كوزىرلارنى تونۇپ يېتىشى ھەم ئىشلىتىشى زۆرۈر.
چەكلەش كۈچى بولمىغان يوشۇرۇن خەتەرنى ئازايتىش سىياسىتى
دوكلاتتا، يېقىنقى يىللاردىن بۇيان كۆپ تىلغا ئېلىنىۋاتقان يوشۇرۇن خەتەرنى ئازايتىش سىياسىتىنىڭ مەنتىقىسىنىڭ توغرا بولسىمۇ، ئەمما نۆۋەتتىكى جۇغراپىيەلىك ئىقتىسادىي رىقابەت دەۋرىدە مۇكەممەل ئەمەسلىكى شەرھلەنگەن. بىرىنچىدىن، بۇ ئىستراتېگىيەدە ۋاقىت مەسىلىسى بار. يېڭى، بىخەتەر تەمىنلەش زەنجىرىنى قۇرۇپ چىقىش بىر نەچچە يىلنى تەلەپ قىلىدۇ، ئەمما خىتاينىڭ ئىقتىسادىي چەكلىمىلىرى دەرھال تەسىر كۆرسىتىدۇ. كارخانىلار ئىشلەپچىقىرىشتىن توختاپ قالغاندا، خەتەرنى ئازايتىشقا پۇرسەت قالمايدۇ.
ئىككىنچىدىن، قارشى ئىستراتېگىيە مەسىلىسى ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. ياۋروپا خەتەرنى ئازايتىشقا ئۇرۇنۇۋاتقاندا، خىتاي ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى تېخىمۇ قاتتىق رەۋىشتە ياۋروپانى ئۆزلىرىنىڭ تېخنىكا ۋە سانائەت ئېكولوگىيە سىستېمىسىغا باغلاپ قويۇشقا تىرىشىۋاتىدۇ. بۇ تىركىشىش ياۋروپانىڭ مۇستەقىل خەتەرنى ئازايتىش پىلانىنى يەنىمۇ قىيىنلاشتۇرۇۋاتىدۇ.
ئۈچىنچىدىن، ئاخبارات ۋە ئۇچۇر قىيىنچىلىقىدۇر. كارخانىلارنىڭ قايسى بىر يەردە كىرىزىسقا ئۇچرايدىغانلىقىنى ئالدىن پەرەز قىلىش ئىنتايىن قىيىن ، مەسىلەن، خىتايغا تەۋە گوللاندىيە شىركىتىنىڭ بىر زاۋۇتىنىڭ تاقىلىپ قېلىشى دۇنيا ماشىنا سانائىتىگە ئېغىر زەربە بەرگەن. شۇڭا، نوقۇل مۇداپىئەلىنىش ۋە توسۇۋېلىش ئارقىلىق چەكلەش يېتەرلىك ئەمەس، ياۋروپا چوقۇم ئۆز مىلتىقىنى چىقىرىپ كۆرسىتىشى، يەنى جازالاش ئارقىلىق چەكلەشنى كۈچەيتىشى شەرت.
خىتاينىڭ مەجبۇرلاش تاكتىكىسى
خىتاي ئىلگىرى ياپونىيەدىن نورۋېگىيەگىچە بولغان دۆلەتلەرگە ئۆزىنىڭ كۈچىنى كۆرسەتكەن بولسا، ھازىر ئۇنىڭ مەجبۇرلاش تاكتىكىسى تۈپتىن ئۆزگەرگەن ۋە رەسمىيلەشكەن. ئىلگىرى يوشۇرۇن ۋە غەيرىي رەسمىي بايقۇت قىلىشقا تايانغان خىتاي، ھازىر ئېكسپورت كونترول قانۇنلىرى، قارا تىزىملىك، چەتئەلنىڭ جازاسىغا قارشى تۇرۇش قانۇنى قاتارلىق مۇكەممەل بىر جازالاش مېخانىزمىنى بەرپا قىلدى. بۇ قوراللارنىڭ دائىرىسى سانائەت مەھسۇلاتلىرىدىن تارتىپ سىيرەك توپا مونوپولىغىچە كېڭەيدى.
مۇھىم بىر بۇرۇلۇش شۇكى، خىتاي رەھبەرلىكى ئۆزلىرىنىڭ ئىقتىسادىي كوزىرىنىڭ ئىنتايىن قۇدرەت تاپقانلىقىغا، ھەتتا غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ھەربىي قوراللىرىنىڭمۇ خىتاينىڭ ماتېرىياللىرىغا بېقىندى ئىكەنلىكىگە قەتئىي ئىشىنىدۇ. بۇ ئىشەنچ خىتاينىڭ ھەرقانداق قارشىلىق قىلغۇچى دۆلەتكە ئېغىر ئىقتىسادىي زەربە بېرىشتىن يانمايدىغانلىقىنى، مەجبۇرلاش ۋاسىتىلىرىنىڭ خەلقئارا ئىقتىسادتىكى سىرتقى ھادىسە ئەمەس، بەلكى ئاساسىي مۇناسىۋەت پىرىنسىپىغا ئايلىنىپ قېلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
ئەگەر ياۋروپا چېكىنسە
ئەگەر ياۋروپا ئىتتىپاقى چەكلەش كۈچىنى بەرپا قىلالمىسا نېمە بولىدۇ؟ ئۆتكەن بىر يىلدا ياۋروپانىڭ دۇچ كەلگەن ئوڭۇشسىزلىقلىرى بۇنىڭ ئاقىۋىتىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ياۋروپانىڭ بىخەتەرلىكى ۋە دۆلەت مۇداپىئە سىستېمىسى سىيرەك توپا ۋە گىرافت قاتارلىق خىتاي كونترول قىلىۋاتقان مىنېراللارغا تايىنىپ قالغانلىقتىن، قورال-ياراغ ئىشلەپچىقىرىشى ئېغىر دەرىجىدە چەكلەنگەن.
خىتاي ئېكسپورتنى توختاتقاندا، ياۋروپانىڭ دۆلەت مۇداپىئە كېڭىيىشى ئەمەلىيەتتە خىتاينىڭ رەت قىلىش ھوقۇقىنىڭ ئاستىدا قالغان بىلەن باراۋەر بولۇپ قالدى. ئىككىنچىدىن، ياۋروپانىڭ سانائەتتە يېشىل ئېنېرگىيەگە ئۆتۈش پىلانى پۈتۈنلەي خىتاينىڭ مىنېرال بايلىقلىرىنىڭ گۆرۈسىدە تۇرماقتا. توكلۇق ماشىنا، باتارېيە ۋە شامال ئېلېكتىرى قاتارلىقلار دەل بۇنىڭ مىسالىدۇر. ھەتتا سودا چېگراسى ئېچىپ بېرىلگەن تەقدىردىمۇ، خىتاي ئاللىبۇرۇن ئۆزىنىڭ تەمىنلەش زەنجىرىدىكى قۇدرىتىنى كۆرسىتىپ بولدى. بۇ خىل ئېنىقسىزلىق ياۋروپاغا كېلىدىغان مەبلەغنى توسۇپ قويىدۇ، ياۋروپانىڭ سانائەت سېپى ئاستا-ئاستا يوقىلىش خەۋپىگە دۇچ كېلىدۇ.
بۇ ئەھۋالدا ياۋروپا ھۆكۈمەتلىرى يەنىلا ئارىسىدىكى بىرلىكنىڭ كەمچىل بولۇشى، دۇنيا سودا تەشكىلاتى قېلىپىغا بەك بېقىنىشى ۋە كۆپ دۆلەتلىك كارخانىلىرىنىڭ زىيان تارتىشىدىن ئەنسىرىشى سەۋەبىدىن، كۈچلۈك ئىنكاس قايتۇرالمىدى. بۇ چېكىنىش ياۋروپانىڭ ئىقتىدار، ئېنىقلىق ۋە ئىشەنچلىكلىكتىن ئىبارەت ئۈچ جەھەتتە كەمچىلىكى بارلىقىنى دەلىللىدى. ئەمما بۇ تۈزىتىش مۇمكىن بولمايدىغان ئەھۋال ئەمەس، ياۋروپا ئۆز كوزىرلىرىنى ئويناشنى ئۆگەنگەندىلا ئاندىن قەددىنى كۆتۈرەلەيدۇ.
ياۋروپانىڭ كوزىرلىرى
دوكلاتنىڭ ئەڭ يادرولۇق قىسمى دەل ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ قولىدىكى كوزىرلارنى ئوتتۇرىغا قويۇشقا بېغىشلانغان. بۇ كوزىرلار ئېكسپورت ۋە ئىمپورت چەكلىمىسى، ئۇل ئەسلىھە ۋە تور بىخەتەرلىكى، شۇنداقلا بىر قىسىم كۈتۈلمىگەن كوزىرلار قاتارلىق تۆت تۈرگە بۆلۈنگەن بولۇپ، ھەربىر تۈردە ياۋروپانىڭ قوللىنالايدىغان ھەرىكەتلىرى، خىتاينىڭ بۇنىڭغا قايتۇرۇشى مۇمكىن بولغان تەدبىرلىرى ۋە ئىقتىسادىي بەدەللىرى تەپسىلىي باھالانغان.
ئېكسپورت چەكلىمىلىرى
ئېكسپورت چەكلىمىلىرى خىتاينىڭ سانائەت ئىشلەپچىقىرىشىنى توختىتىش ياكى ئاستىلىتىش ئارقىلىق ئەڭ كۈچلۈك چەكلەش رولىنى ئوينايدۇ. گەرچە قوش كاپالەتلىك بۇيۇملارنى كونترول قىلىش ئەزا دۆلەتلەرنىڭ مەخسۇس ھوقۇقى بولسىمۇ، لېكىن ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ مەجبۇرلاشقا قارشى تۇرۇش قورالى ئارقىلىق كۆپ يۈزلۈك كونترول مېخانىزمىنى قۇرغىلى بولىدۇ.
يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ئىشلەپچىقىرىش ئۈسكۈنىلىرىگە چەكلىمە قويۇش جەھەتتە، خىتاينىڭ ئاساسىي يېرىم ئۆتكۈزگۈچ قۇرۇلۇشى گوللاندىيە ۋە گېرمانىيەنىڭ ئالاھىدە ماتېرىياللىرىغا كۈچلۈك تايىنىدۇ. ياۋروپا شىركەتلىرى خىتايغا ئېكسپورت قىلىنىۋاتقان ماشىنىلارنىڭ پىروگرامما يېڭىلىنىشى، رېمونت قىلىنىشى ۋە زاپچاس تەمىناتى قاتارلىق جەھەتلەردىمۇ تولىمۇ مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ. بۇ ساھەدە ياۋروپا ئىجازەت تەرتىپىنى چىڭىتىش، ئاسراش ۋە رېمونت قىلىش خىزمەتلىرىنى توختىتىش، ھەتتا تولۇق ئېكسپورت ئېمبارگوسى قويۇش ئارقىلىق خىتاينى چەكلىيەلەيدۇ. بۇنىڭ خىتاي ئۈچۈن زەربىسى ئېغىر بولىدۇ، چۈنكى خىتايمۇ بۇنىڭغا قارشى گاللىي ۋە گېرمانىي قاتارلىق مىنېراللارنىڭ ئېكسپورتىنى كونترول قىلغانلىق تارىخى بار.
خىتاينىڭ سانائەت يادروسىنى چەكلەش يەنە بىر مۇھىم ۋاسىتە بولۇپ، خىتاي دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ماشىنىسازلىق دۆلىتى بولسىمۇ، ئەمما يۇقىرى تېخنىكىلىق رەقەملىك كونترول قىلىنىدىغان ماشىنىلىرى، يۇقىرى سۈپەتلىك پودشىپنىك قاتارلىق ھالقىلىق قىسىملاردا پۈتۈنلەي ياۋروپانىڭ تېخنىكىسىغا موھتاج. شۇنىڭ بىلەن بىرگە خىتاينىڭ خىمىيە سانائىتى ۋە پاراخوت ماتورلىرىمۇ ياۋروپا تەمىنلىگۈچىلىرىگە بېقىندىدۇر. ياۋروپا بۇ ئېكسپورت ساھەلىرىگە قوش ئىشلىتىلىدىغان مەھسۇلات چەكلىمىسى قويالايدۇ ۋە ئىجازەتنامە يېڭىلاشنى رەت قىلالايدۇ. گەرچە خىتاي سانائىتى كۆپەيتىش ۋە تەقلىد قىلىشتا كۈچلۈك بولسىمۇ، قىسقا ۋە ئوتتۇرا مەزگىلدە ياۋروپا ئۈچۈن كۈچلۈك چەكلەش كۈچى ھاسىل قىلغىلى بولىدۇ.
تېببىي تېخنىكا چەكلىمىسىگە كەلسەك، تېببىي ساھە سىياسىي جەھەتتە نازۇك بولسىمۇ، خىتاينىڭ دورا مونوپولىغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن ياۋروپا داۋالاش ئۈسكۈنىلىرىدىكى يېتەكچى ئورنىنى كوزىر قىلالايدۇ. ياۋروپانىڭ ماگنىتلىق رېزونانس تەسۋىر ھاسىل قىلىش ئۈسكۈنىلىرى يەرشارىدا ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدۇ. بۇ ساھەدە قاتتىق بولغان ئاخىرقى ئىشلەتكۈچى كاپالەتلىكىنى تەلەپ قىلىش ئارقىلىق، خىتاي تېببىي ئاپپاراتلىرىغا كىرىدىغان زاپچاسلارنى كونترول قىلىش تەۋسىيە قىلىنغان. بۇنىڭدا غەربكە يۈزلىنىدىغان ئەخلاقىي ئەيىبلەش خەۋپى مەۋجۇت بولسىمۇ، جىددىي ۋەزىيەتتە بۇمۇ بىر مۇھىم كوزىر بولالايدۇ.
ئاۋىئاتسىيە ۋە ئايروپىلان قىسقۇچى مەسىلىسىدە، خىتاينىڭ ئىپتىخارى بولغان ئۆز لايىھەسىدىكى ئايروپىلانىنىڭ موتور ۋە ئاۋىئاتسىيە زاپچاسلىرى يەنىلا ياۋروپا ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىغا تولۇق بېقىنىدۇ. ياۋروپا ئاۋىئاتسىيە بىخەتەرلىك ئىدارىسىنىڭ بۇ ئايروپىلاننى ياۋروپا بوشلۇقىغا كىرىشىنى تەكشۈرۈش جەريانىمۇ كۈچلۈك كوزىر ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، خىتاينىڭ ئىككى مىڭدىن ئارتۇق ياۋروپا ھاۋا ئاپتوبۇسى (Airbus) ئايروپىلانلىرى ياۋروپانىڭ زاپچاس ۋە ئاسراش تەمىناتىسىز ئۇچالمايدۇ. ياۋروپا ئاۋىئاتسىيە بىخەتەرلىكى كېلىشىملىرىنى توختىتىش، ئېكسپورت چەكلىمىسى قويۇش ۋە ئاسراش مۇلازىمىتىنى رەت قىلىش ئارقىلىق قارشى تەرەپكە ئەجەللىك زەربە بېرەلەيدۇ.
ئىمپورت چەكلىمىلىرى
خىتاينىڭ ئىقتىسادىي مودېلى ھەددىدىن زىيادە ئېكسپورت قىلىش ۋە ياۋروپا بازىرىغا قاتتىق تايىنىشتىن ئىبارەت. شۇڭا، كەڭ كۆلەمدە بازارغا كىرىشنى چەكلەش ياۋروپانىڭ قولىدىكى يەنە بىر قۇدرەتلىك قورالدۇر. ئارتۇقچە ئىشلەپچىقىرىشقا زەربە بېرىش تىزىملىكى ئارقىلىق، خىتاي ئۆزىنىڭ ئارتۇق ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنى ياۋروپا قاتارلىق تاشقى بازارلارغا قويۇپ بېرىش بىلەن ئىچكى قىسىمدىكى قەرز كىرىزىسلىرىنى يوشۇرماقتا. خىتاينىڭ دۆلەت پۇلىنىڭ سۈنئىي چۈشۈرۈلۈشى ۋە يوشۇرۇن ياردەم پۇللىرى ئادىل رىقابەتنى مۇمكىنسىز ھالەتكە كەلتۈرۈۋاتىدۇ. بۇنىڭغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، ياۋروپا ئىتتىپاقى پولات، خىمىيەلىك ماددىلار، سۇلياۋ قاتارلىق ياۋروپا سانائىتىگە بىۋاسىتە خەۋپ يەتكۈزۈۋاتقان مەھسۇلاتلارنىڭ ئىمپورت بېجىنى ئۆستۈرەلەيدۇ. ھەتتا ياۋروپا بارلىق سانائەت مەھسۇلاتلىرىغا نىسبەتەن ئوتتۇز پىرسەنتلىك تەكشى باج ئېلىش ياكى خىتاينىڭ دۇنيا سودا تەشكىلاتىدىكى ئەڭ ئېتىبار بېرىلىدىغان دۆلەت مەرتىۋىسىنى ئەمەلدىن قالدۇرۇشتەك يۇقىرى دەرىجىلىك زەربە ئېلىپ بارالايدۇ.
ئىستراتېگىيەلىك تەرەققىيات ساھەلىرىگە زەربە بېرىش جەريانىدا، خىتاي ئۆزىنىڭ قۇرۇلۇش پىلانى قاتارلىقلار ئارقىلىق توكلۇق ماشىنا، باتارېيە ۋە قايتا ھاسىل بولىدىغان ئېنېرگىيە جەھەتتە يېتەكچى ئورۇنغا چىقتى. خىتاينىڭ بۇ يۇقىرى تېخنىكىلىق كەسىپلىرىنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك ئېكسپورت ئارقىلىق ھايات كەچۈرىدۇ. ياۋروپا ھۆكۈمەت سېتىۋېلىشى جەريانىدا يەرلىكتە ئىشلەپچىقىرىلغان بولۇش شەرتىنى قويۇش، توكلۇق ماشىنىلارغا قويۇلىدىغان ياردەم پۇلىغا قارشى باج نىسبىتىنى تېخىمۇ زور دەرىجىدە ئۆستۈرۈش ئارقىلىق خىتاينىڭ سانائەت كېڭەيمىچىلىكىنى توسۇپ قالالايدۇ.
رەقەملىك ئىزنالارنى چەكلەشتە، خىتاي رەقەملىك سۇپىلىرى ياۋروپا بازىرىدا غايەت زور مەنپەئەتكە ئېرىشمەكتە. ياۋروپا ئىتتىپاقى ئۆزىنىڭ رەقەملىك بازار قانۇنى ۋە رەقەملىك مۇلازىمەت قانۇنى ئارقىلىق بۇ سۇپىلارنىڭ ھۆكۈمرانلىقىنى چەكلەپ، سانلىق مەلۇماتلارنىڭ بىخەتەرلىكىگە كاپالەتلىك قىلالايدۇ، ھەتتا بازارغا كىرىشىنى مەنئى قىلالايدۇ.
مۇھىم ئۇل ئەسلىھە ۋە تور بىخەتەرلىكى
ياۋروپانىڭ بىخەتەرلىكى دۆلەتنىڭ مەخسۇس ھوقۇقى دائىرىسىدە بولۇپ، زۆرۈر تېپىلغاندا ئۇل ئەسلىھە ۋە تور بىخەتەرلىكىمۇ ياۋروپانىڭ تەدبىرلىرى دائىرىسىدە كۈچلۈك بىر چەكلەش ۋاسىتىسى بولالايدۇ. خىتاينىڭ دېڭىز كۈچىنى چەكلەش بۇنىڭ بىر قىسمىدۇر. خىتاي پاراخوت ياساشتا پۈتۈن دۇنيانىڭ غايەت زور مىقدارىنى ئىگىلەيدۇ، شۇنداقلا ياۋروپادىكى مۇھىم پورتلارنىڭ كونترول ھوقۇقىنىمۇ ئالغان. ياۋروپا ئىتتىپاقى خىتاي تەمىنلىگۈچىلىرىنىڭ پورت ئۈسكۈنىلىرىنى تەمىنلىشىنى رەت قىلىش، چەتئەلنىڭ ئىگىدارلىق ھوقۇقىغا چەكلىمە قويۇش، ھەتتا ياۋروپا پورتلىرىغا كىرگەن خىتاي پاراخوتلىرىدىن ئالاھىدە پورت بېجى يىغىش ئارقىلىق كۈچلۈك ئىقتىسادىي بېسىم شەكىللەندۈرەلەيدۇ.
ئۇل ئەسلىھەگە كىرىشنى قىيىنلاشتۇرۇش مۇھىم بىر قەدەم. خىتاينىڭ تېلېگراف، كۆزىتىش سىستېمىسى، بېسىم كۆرسىتىش كامېرالىرى، قۇياش ئېنېرگىيەسى، ھەتتا سۇ ئاستى سىم كابېللىرى ياۋروپا ئۇل ئەسلىھەلىرىگە چوڭقۇر سىڭىپ كىرگەن. بۇ گەرچە خەتەر ئېلىپ كەلگەن بولسىمۇ، ياۋروپا ئىتتىپاقى ئۈچۈن خىتاي شىركەتلىرىنى مەبلەغ سېلىشتىن چېكىنىشكە مەجبۇرلاش ۋە بازاردىن سىقىپ چىقىرىش پۇرسىتىنى تەمىنلەيدۇ. بۇ خىل كونتروللار ياۋروپانىڭ بىخەتەرلىكىنى قوغداش بىلەن بىرگە خىتاي شىركەتلىرىگە زور ئىقتىسادىي زىيان سالىدۇ.
ئويلانمىغان بەزى كوزىرلار
ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ قولىدا ئادەتتىكى سودا دائىرىسىدىن سىرت ئاممىۋى كۈچ، تەتقىقات ۋە مالىيە جەھەتتە كوزىرلارمۇ مەۋجۇت. خىتايدا غەرب ماللىرىنى ئاممىۋى تۈردە بايقۇت قىلىش تاكتىكىسى خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن دائىم قوللىنىلىپ كەلمەكتە. ياۋروپا ئىتتىپاقىمۇ كۆزگە كۆرۈنگەن خىتاي ماركىلىرىغا قاراتقان مىللىي ياكى رايونلۇق يەرلىك مەھسۇلاتنى قوللاش ھەرىكىتىنى قانات يايدۇرۇش ئارقىلىق ئوخشاش بېسىم شەكىللەندۈرەلەيدۇ.
تەتقىقات ۋە كۆچۈش ھوقۇقىنى چەكلەشمۇ تىلغا ئېلىنىدۇ. خىتاي ئوقۇغۇچىلىرى ۋە تەتقىقاتچىلىرى ئۈچۈن ياۋروپا ئىزچىل ئاساسلىق مەنزىلگاھ بولۇپ كەلدى. ياۋروپا ئىتتىپاقى سەزگۈر تېخنىكا ساھەسىدىكى ئىلمىي تەتقىقات ھەمكارلىقلىرىنى چەكلەيدىغان پىروگراممىلارنى كېڭەيتىش ۋە ۋىزا چەكلىمىسى قويۇش ئارقىلىق خىتاينىڭ تېخنىكا ۋە بىلىم كۆچۈرۈۋېلىشىغا قاتتىق زەربە بېرەلەيدۇ.
مالىيە چەكلىمىسىدە، خىتاينىڭ چوڭ تىپتىكى سودا بانكىلىرى ياۋروپادا كۆپلىگەن تارماق ئاپپاراتلارنى تەسىس قىلغان. ياۋروپا ئىتتىپاقى خىتاي سىياسەت بانكىلىرىنى يۇقىرى خەتەرلىك ئورگانلار دەپ ئېلان قىلىش، ئۇلارنىڭ ياۋرو شەكلىدە زايوم تارقىتىشىنى چەكلەش، ھەتتا خەلقئارا بانكا پۇل يەتكۈزۈش سىستېمىسىدىن چىقىرىۋېتىش تەدبىرلىرىنى قوللىنىش كۈچىگە ئىگە.
ئىقتىسادىي چەكلەش دوكتىرىنى بەرپا قىلىش
ئاپتورلار ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ يۇقىرىدا كۆرسىتىلگەن كوزىرلارنى بىلىپ قويۇشىنىڭلا كۇپايە قىلمايدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. قارشى تەرەپنى تىز پۈكتۈرۈش ئۈچۈن مەجبۇرلاپ سۆھبەتلىشىش ئويۇنىنى ئۇستىلىق بىلەن ئوينايدىغان مۇكەممەل بىر ئىقتىسادىي چەكلەش دوكتىرىنى قۇرۇپ چىقىش شەرت. بۇ تەلىمات چوقۇم ئىقتىدار، ئېنىقلىق ۋە ئىشەنچلىكلىكتىن ئىبارەت ئۈچ تۈرلۈك يادرولۇق شەرتنى ھازىرلىشى كېرەك.
ئىقتىدار قۇرۇلۇشى ئۈچۈن، ياۋروپا ئىتتىپاقى كېڭىشى ئىقتىسادىي دۆلەتچىلىك بۆلۈمى قۇرۇپ، پۈتكۈل سىستېمىدىكى كوزىر ۋە ۋاسىتىلەرنى سىستېمىلىق خەرىتىلەپ چىقىشى لازىم. ئۇنىڭدىن سىرت، مەجبۇرلاشقا قارشى تۇرۇش قوراللىرىنىڭ دەرىجىسىنى ئۆستۈرۈپ، پەقەت ئىمپورت ۋە تاموژنا بىلەن چەكلەنمەي، ئېكسپورت، رەقەملىك ساھە ۋە مالىيە ئىشلىرىنىمۇ ئىچىگە ئېلىشى كېرەك. شۇنداقلا ۋاقىتلىق ئەمەلىيلەشتۈرۈش مېخانىزمى يارىتىشى زۆرۈر بولۇپ، ئېغىر زىيان تارتقان ئەزا دۆلەتلەر ياكى كارخانىلارغا تاقابىل تۇرۇش كۈچى بېرىش ئۈچۈن، ياردەم ۋە يۈكنى ئورتاق كۆتۈرۈش مەبلەغلىرى قۇرۇلۇشى لازىم. خەتەرگە تاقابىل تۇرۇش قوراللىرى بىلەن يادرو تەلىماتلىرىنىڭ ئالاقىسىنى باغلاشمۇ مەجبۇرىيەتتۇر.
ئېنىقلىق نۇقتىسىدىن، مەجبۇرلاش قىلمىشىنىڭ نېمە ئىكەنلىكى قەتئىي ئېنىق بەلگىلىنىشى كېرەك. يەنى پەقەتلا ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلا ئەمەس، بەلكى رەقەملىك بۇزغۇنچىلىق، سىياسىي قارارسىزلىق پەيدا قىلىش ۋە دېموكراتىك جەريانلارغا ئارىلىشىش قىلمىشلىرىنىڭ ھەممىسى تەھدىت سۈپىتىدە كۆرسىتىلىشى لازىم. بۇنىڭ بىلەن بىللە، مەلۇم كىرىزىس يۈز بەرگەندە قانداق دەرىجىدە زەربە بېرىش ياكى پەسەيتىش پەللىلىرىنىڭ ئېنىق سىزىلىشى تەلەپ قىلىنىدۇ. خىتايغا ۋە خەلقئارا جەمئىيەتكە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ قىزىل سىزىقى ئېنىق سىگنال قىلىپ بېرىلىشى، دۈشمەننىڭ ئۆزى دۇچ كېلىدىغان ئاقىۋەتنى بۇرۇنلا چۈشىنىشى كاپالەتلەندۈرۈلۈشى كېرەك. دائىملىق ھالدا ئىقتىسادىي ئۇرۇش ئويۇنلىرى تەقلىد قىلىنىشى ھەم يەنە بىر مۇھىم قەدەمدۇر.
ئىشەنچلىكلىك مۇھىتى يارىتىش ئۈچۈن، مەجبۇرلاشقا قارشى تۇرۇش قورالىنى پەقەت ئەڭ ئاخىرقى چارە قىلىپ تۇتۇپ تۇرۇش خاتا بولىدۇ. ھەرقېتىم زەربە بەرمەي كېچىكتۈرگەندە بۇ ياۋروپانىڭ ئاجىزلىقىدەك كۆرۈنىدۇ، شۇڭا چەكلەش قوراللىرىنىڭ سىياسىي چەك تېمىنى تۆۋەنلىتىش لازىم. مۇكەممەل تەييارلانغان ئىنكاس بولاقلىرىنى ئالدىن تەستىقلاپ، كىرىزىس يۈز بېرىپ بىر نەچچە سائەت ئىچىدىلا قايتۇرما ھۇجۇمغا ئۆتەلەيدىغان سەۋىيە يارىتىلىشى ھەممىدىن مۇھىم. ئىتتىپاقداشلار بىلەن بولغان ماسلىشىش تېخىمۇ يۇقىرى چەكلەش قۇۋۋىتى ھاسىل قىلىدۇ. شۇنداقلا، ھەرىكەت قىلماسلىقنىڭ بەدىلىنىڭ تېخىمۇ ئېغىر ئىكەنلىكى توغرىسىدا ئاممىۋى مەلۇماتلاندۇرۇش كېڭەيتىلىشى كېرەك.
خىتاينىڭ قۇرۇق ھەيۋىسىنى پاش قىلىش
ياۋروپادىكى كۆپ قىسىم ھۆكۈمەتلەرنىڭ نەزىرىدە، خىتاي بىلەن قارشىلىشىشقا كېتىدىغان ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي بەدەل بەكلا يۇقىرى دەپ قارىلىدىغان بولغاچقا، قارشى تۇرۇشتىن ئۆزىنى قاچۇرىدۇ. ئەمما بۇ دوكلات دەل مۇشۇ خىل ئوي-پىكىرنىڭ ئېغىر بىر ئىستراتېگىيەلىك خاتا ھۆكۈم ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ ۋە ھەرىكەت قىلماسلىق ئەرزانغا توختايدۇ دېگەن قاراشنىڭ تامامەن پۇت تىرەپ تۇرالمايدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
خىتاينىڭ ئېكسپورت چەكلىمىلىرىنى، زىيادە ئىشلەپچىقىرىش مودېلىنى ۋە مىنېرال ماددا مونوپولىنى سۈكۈت ئىچىدە قوبۇل قىلىش پەقەت ۋاقىتلىق قالايمىقانچىلىقتىن قۇتۇلۇشلا بولۇپ، ئەمەلىيەتتە ياۋروپا قىتئەسىنىڭ پۈتكۈل سانائەت كەلگۈسىنى ۋە تېخنىكىلىق قۇدرىتىنى سېتىۋەتكەنلىككە باراۋەردۇر. خىتاي ئېكسپورت مودېلىنىڭ ھاياتلىق يولى، دەل ياۋروپانىڭ ئېچىۋېتىلگەن ۋە تەلەپچان بازىرىدۇر. شۇڭا، خىتاينىڭ ئېغىر زەربىسى ئۆز نۆۋىتىدە خىتاينىڭ ئۆزىگىمۇ تىغ ئۇچى سۈپىتىدە قايتىدۇ.
خۇلاسىلىگەندە، ئاكتىپ ۋە كۈچلۈك بولغان ئىقتىسادىي چەكلەش، ياۋروپانىڭ رىقابەت كۈچىنى ئاجىزلىتىدىغان توسالغۇ ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ بىۋاسىتە ئالدىنقى شەرتىدۇر. ياۋروپا ئىتتىپاقى خىتاينىڭ ھۇجۇمىغا قارشى پوزىتسىيەدە بولغاندا ۋە زەربە بەرگەندە قىسقا مەزگىللىك جاپا-مۇشەققەتلەرنى يەڭگىلى بولىدۇ، ئەمما بۇ ئارقىلىق خىتاي كېيىنكى قېتىم خېيىم-خەتەرگە تەۋەككۈل قىلىشتىن بۇرۇن قايتا ئويلىنىدىغان بولىدۇ.
مەجبۇرلاش ۋە ئۇنىڭغا قايتۇرۇلغان مەجبۇرلاش ئويۇنى ھەقىقەتەن خەتەرلىك قىمار ئويۇنىدۇر. لېكىن ياۋروپا ئۈچۈن قىمارغا بالدۇرلا قول كۆتۈرۈپ تەسلىم بولۇشنىڭ ئاقىۋىتى ئويۇننى ئاخىرىغىچە ئويناشتىنمۇ ۋەيران قىلغۇچ بولىدۇ. شۇڭلاشقا، ياۋروپا دۇنيا سىياسىي سەھنىسىدە ئۆز قولىدىكى كوزىرلارغا ئىشىنىشى ۋە كۈچلۈك ئىستراتېگىيە بىلەن بۇ رىقابەتتە جەڭ ئېلان قىلىشى شەرت.
مەنبە دوكلات:
Gehrke, T., & Schmelzer, N. (2026, March 31). Beijing hold’em: European cards against Chinese coercion. European Council on Foreign Relations.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
