ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
مەزكۇر تەھلىل ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى تەتقىقات ساھەسىدىكى نوپۇزلۇق ئورگانلارنىڭ بىرى بولغان ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى-خىتاي ئىقتىساد ۋە بىخەتەرلىك تەكشۈرۈش كومىتېتى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان «خىتاي-ئىران پاكىتلار جەدۋىلى: مۇناسىۋەتكە ئائىت قىسقىچە قوللانما» ناملىق مەخسۇس تېمىلىق دوكلاتنى ئاساس قىلغان بولۇپ، مەزمۇن جەھەتتىن يۇقىرى ئىلمىي قىممەتكە ئىگە [1-بەت]. بۇ تەتقىقات ماقالىسىنىڭ ئاساسىي ئاپتورلىرى سىياسەت ئانالىزچىلىرىدىن گراھام ئايرېس، نىكول مورگېت، لىندى تسېرىڭ ۋە بىخەتەرلىك ھەمدە تاشقى ئىشلار تەتقىقات يېتەكچىسى راچېل بۇرتون شۇنداقلا ئالىي سىياسەت ئانالىزچىسى جوسېف فېدېرىچى قاتارلىق كۆپلىگەن كەسپىي خادىملاردىن تەركىب تاپقان كۈچلۈك بىر تەتقىقات گۇرۇپپىسىدۇر [1-بەت]. مەزكۇر ئەسەر 2026-يىلى 16-مارتتا رەسمىي ئېلان قىلىنغان بولۇپ، خىتاي بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدىكى مۇرەككەپ ۋە كۆپ تەرەپلىمىلىك ھەمكارلىق تورىنى يېشىپ بېرىشتە ھالقىلىق يېتەكچى رول ئوينايدۇ [1-بەت].
بۇ ماقالىنىڭ ئىلمىي ئەھمىيىتى پەقەتلا ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى ئاددىي دىپلوماتىك ئالاقىنى تەسۋىرلەش بىلەن چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى يەرشارىۋى كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقىدا يۈز بېرىۋاتقان قۇرۇلمىلىق ئۆزگىرىشلەرنى ماكرو ۋە مىكرو نۇقتىدىن يورۇتۇپ بەرگەنلىكىدە گەۋدىلىنىدۇ [2-بەت]. خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر نەزەرىيەسى نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، بۇ دوكلات خىتاي ۋە ئىراننىڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى يېتەكچىلىكىدىكى دۇنياۋى تەرتىپكە قانداق خىرىس قىلىۋاتقانلىقىنى، شۇنداقلا ئۇلارنىڭ ئىقتىساد، ھەربىي تېخنىكا ۋە ئېمبارگودىن قېچىش مېخانىزملىرى ئارقىلىق قانداق قىلىپ بىر-بىرىگە تايىنىدىغان سىستېما بەرپا قىلغانلىقىنى سىستېمىلىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ [1-بەت]. شۇڭلاشقا، بۇ ماتېرىيالنى تەھلىل قىلىش ھازىرقى زامان خەلقئارا سىياسىي ۋەزىيىتىنىڭ تومۇرىنى تۇتۇشتا ئىنتايىن مۇھىم تەتقىقات قىممىتىگە ئىگە بولۇپ، بىز بۇ ئارقىلىق ئىككى ھاكىممۇتلەق تۈزۈلمىنىڭ ئىتتىپاقلىشىش جەريانىنى چوڭقۇر چۈشىنىپ يېتەلەيمىز [2-بەت].
شۇنى ئالاھىدە تەكىتلەش كېرەككى، خىتاي (شەرقىي تۈركىستاننى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھالدا ئۆز ھۆكۈمرانلىقىدىكى جايلاردا قاتتىق كونتروللۇق يۈرگۈزۈۋاتقان تۈزۈلمە) ئۆزىنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى سىياسىي مۇقىملىق ئەندىزىسىنى خەلقئارالىق سەھنىگە كېڭەيتىش ئۈچۈن ئىرانغا ئوخشاش تۈزۈلمىلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى ئىستراتېگىيەلىك قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىپ كەلمەكتە [2-بەت]. بۇ دوكلاتتا كۆرسىتىلگەندەك، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت پەقەتلا ئېنېرگىيە ئېھتىياجى ياكى ئىقتىسادىي مەنپەئەتلا ئەمەس، بەلكى غەربنىڭ دېموكراتىك قىممەت قارىشىغا يۈزتۇرانە قارشى تۇرىدىغان بىر خىل سىستېمىلىق ئىدىيەۋى بىرلىشىش يۆنىلىشىگە قاراپ تەرەققىي قىلماقتا [2-بەت]. بۇ خىل بىرلىشىش خەلقئارادىكى كىشىلىك ھوقۇق ۋە دېموكراتىيە كىرىزىسىنى تېخىمۇ ئېغىرلاشتۇرۇپلا قالماي، بەلكى يەرشارى خاراكتېرلىك سىياسىي قۇتۇپلىشىشنى سۈرئەت بىلەن تېزلەتمەكتە.
مەزكۇر چوڭقۇر ۋە سىستېمىلىق تەھلىل دوكلاتىدا ئوكسفورد ۋە خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتلىرىنىڭ سىياسىي پەنلەر تەتقىقاتىدىكى ئۇسلۇب ئۆلچەملىرىگە قاتتىق رىئايە قىلىنىپ، ماتېرىيالدىكى بارلىق مۇھىم نۇقتىلار كۆپ قاتلاملىق باھالاش مېتودىيەسى ئارقىلىق يېشىپ بېرىلىدۇ. تەھلىل جەريانىدا ھەر بىر پاكىت ۋە سانلىق مەلۇمات ئۆزىنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشىگە قويۇلۇپ، ئۇنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي ساھەدىكى مەنىلىرى ئېچىپ بېرىلىدۇ. شۇ ئارقىلىق، ئوقۇرمەنلەر خىتاي-ئىران مۇناسىۋىتىنىڭ يۈزەكى ھەمكارلىق رىشتىسىدىن ھالقىپ، ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە سىستېمىلاشقان بىر گېئوپولىتىكىلىق مېخانىزمغا ئايلانغانلىقىنى تولۇق ۋە ئەتراپلىق چۈشىنىپ يېتەلەيدۇ [2-بەت].
ئىستراتېگىيەلىك مۇناسىۋەتلەرنىڭ كۆپ قاتلاملىق ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى
خىتاي بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك مۇناسىۋەتلەر ئۆتكەن نەچچە ئون يىل جەريانىدا ئىنتايىن چەكلىك ۋە ئاددىي بولغان ھەمكارلىق نۇقتىسىدىن بۈگۈنكى كۈندىكى ئىقتىسادىي، دىپلوماتىك ۋە بىخەتەرلىك تەرەپلىرىنى ئومۇميۈزلۈك ئۆز ئىچىگە ئالغان كەڭ دائىرىلىك ئىستراتېگىيەلىك شېرىكلىك مۇناسىۋىتىگە قاراپ تەرەققىي قىلدى [2-بەت]. ئاكادېمىك نۇقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، بۇ تەدرىجىي ئۆزگىرىش جەريانى تاسادىپىي بولماستىن، بەلكى ھەر ئىككى دۆلەتنىڭ نۆۋەتتىكى خەلقئارا سىستېمىدىكى ئورنى ۋە گېئوپولىتىكىلىق ئېھتىياجى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىكتۇر. خىتاي ئىراننى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئوتتۇرا شەرق رايونىدىكى تەسىر كۈچىگە تاقابىل تۇرۇش، ھەمدە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى باشچىلىقىدىكى دۇنياۋى تەرتىپنى تەدرىجىي ئاجىزلاشتۇرۇشتىكى ھالقىلىق ۋە قىممەتلىك شېرىك سۈپىتىدە تونۇپ يەتتى [2-بەت]. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئىران غەربنىڭ قاتتىق ئېمبارگوسى ئاستىدا ئۆزىنىڭ ھاياتىي كۈچىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن خىتايدەك غايەت زور ئىقتىسادىي گەۋدىنىڭ يۆلىشىگە ئىنتايىن موھتاج بولدى [1-بەت].
تەتقىقات دوكلاتىدا ئالاھىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغاندەك، بۇ ئىككى دۆلەت رۇسىيە ۋە شىمالىي كورېيە بىلەن بىرلىشىپ، شەكىلسىز ۋە بىر قەدەر بوش تۈزۈلگەن «ھاكىممۇتلەق ئىتتىپاقى»نى بارلىققا كەلتۈردى [2-بەت]. گەرچە بۇ ئىتتىپاق ناتوغا ئوخشاش رەسمىي ۋە مۇكەممەل بىر يازما شەرتنامىگە تايانمىسىمۇ، ئەمما ئۇلارنىڭ ئورتاق نىشانى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ يەرشارىۋى رەھبەرلىك ئورنىغا جەڭ ئېلان قىلىش ۋە خەلقئارا سىستېمىنىڭ ئاساسىي ئېلېمېنتلىرىنى ئوتوكراتىك ۋە مۇستەبىت ھاكىمىيەت شەكىللىرىگە تېخىمۇ ماس كېلىدىغان ۋە پايدىلىق بولغان يۆنىلىشكە بۇراپ ئۆزگەرتىشتىن ئىبارەتتۇر [2-بەت]. بۇ خىل ئىدىيەۋى ۋە ئىستراتېگىيەلىك ماسلىشىش بۇ دۆلەتلەرنىڭ خەلقئارا سەھنىدە تېخىمۇ ئىغۋاگەرچىلىك خاراكتېرىگە ئىگە بولغان ھەرىكەتلەرنى قوللىنىشىغا جۈرئەت بېرىدۇ، چۈنكى ئۇلار ئۆز-ئارا قىلىنغان ياردەم ۋە بىر-بىرىگە تايىنىش ئارقىلىق غەربنىڭ قاتتىق ئېمبارگولىرى ۋە سىياسىي جازالىرىنىڭ يامان ئاقىۋەتلىرىگە بىرلىكتە بەرداشلىق بېرەلەيدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ [2-بەت].
يادرو مەسىلىسىگە كەلگەندە، خىتاينىڭ مەيدانى ئىنتايىن تاكتىكىلىق ۋە كۆپ تەرەپلىمىلىك ئەۋرىشىملىككە ئىگە بولۇپ، گەرچە بېيجىڭ تەرەپ ئىراننىڭ يادرو قوراللىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشىغا ئاشكارا قارشى تۇرىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن بولسىمۇ، ئەمما ئۇ بىرلەشمە ئومۇميۈزلۈك ھەرىكەت پىلانىغا ئوخشاش دىپلوماتىك رامكىلارنى ئىزچىل قوللاپ كەلدى [2-بەت]. بۇ قوللاش ئەمەلىيەتتە خىتاينىڭ ئىراننىڭ پۇقرالار ئىشلىتىدىغان تىنچ مەقسەتتىكى يادرو ئېنېرگىيەسى پىروگراممىسىغا بولغان ئېتىراپ قىلىشىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، ئەمما خەلقئارالىق ئاشكارا مەنبەلەردىن كەلگەن دوكلاتلاردا خىتاينىڭ ئىراننىڭ يادرو قوراللىرى پىروگراممىسىغا بىۋاسىتە ۋە ئوچۇق-ئاشكارا ياردەم بەرگەنلىكى توغرىسىدا ھېچقانداق كۈچلۈك ئىسپات تېپىلمىغان [2-بەت]. شۇنداقتىمۇ، خىتايغا قارىتىلغان خەلقئارالىق ئەيىبلەشلەر ئاساسلىقى بىۋاسىتە يادرو قوراللىرى ياردىمى ئەمەس، بەلكى قوش مەقسەتتە ئىشلىتىلىدىغان مۇرەككەپ تېخنىكىلارنى يۆتكەش، باشقۇرۇلىدىغان بومبا ماتېرىياللىرى بىلەن تەمىنلەش ۋە ئېمبارگولاردىن يوشۇرۇنچە قېچىپ قۇتۇلۇش مېخانىزملىرىغا ياردەملىشىش قاتارلىق سەزگۈر مەسىلىلەرگە مەركەزلەشكەن [2-بەت].
دىپلوماتىك بوشلۇقنى كېڭەيتىش جەھەتتە، خىتاي ئىراننىڭ خەلقئارادىكى يالغۇز قېلىش ۋەزىيىتىنى يەڭگىللىتىش ئۈچۈن ئاكتىپ تەدبىرلەرنى قوللاندى ۋە ئۇنى غەربكە قارشى يۆنىلىشتىكى كۆپ تەرەپلىك ئورگانلارغا باشلاپ كىردى [2-بەت]. مەسىلەن، ئىران 2023-يىلى شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىغا، 2024-يىلى بولسا كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى تەشكىلاتىغا رەسمىي ئەزا بولۇپ كىرىپ، بۇ ئورگانلارنىڭ يەرشارىۋى سىياسىي تەرتىپتىكى ئورنىنى تېخىمۇ مۇرەككەپلەشتۈرۈۋەتتى [2-بەت]. ئىراننىڭ بۇ خەلقئارالىق تەشكىلاتلارغا قوبۇل قىلىنىشى ئۇنى خىتاي ۋە رۇسىيە بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك ماسلىشىشتا تېخىمۇ يېقىنلاشتۇرۇپلا قالماي، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا خىتاينىڭ بۇ تۈزۈلمىلەردىن پايدىلىنىپ غەربنىڭ دېموكراتىك نورمىلىرىغا قارشى تۇرىدىغان ئىللىبېرال (ئەركىنلىككە قارشى) قىممەت قاراشلىرىنى تەرغىب قىلىشىغا مەدەت بەردى [2-بەت]. بۇ ئورگانلار يەنە ئىقتىسادىي جازالارنىڭ تەسىرىنى يېنىكلىتىش ۋە بىخەتەرلىك مەسىلىلىرىدە بىۋاسىتە ماسلىشىش جەھەتتە قولايلىق سۇپا يارىتىپ بەردى [2-بەت].
گەرچە ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋىتى كۆرۈنۈشتە ئىنتايىن قويۇق ۋە بۈيۈك بىر كۈچتەك تەسىر بەرسىمۇ، ئەمما 2025-يىلى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ ئىرانغا قىلغان ھەربىي ھۇجۇملىرى سەۋەبىدىن مەيدانغا كەلگەن كىرىزىس مەزگىلىدە، بۇ مۇناسىۋەتنىڭ ئىچكى چەكلىمىلىرى روشەن نامايان بولدى [2-بەت]. ھۇجۇمدىن كېيىن، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى گۇرۇھى گەرچە «قاتتىق دىققەت قىلىۋاتقانلىقىنى» بىلدۈرۈپ بىر يازما بايانات ئېلان قىلغان بولسىمۇ، ئەمما بۇ ھۇجۇملارغا قارىتا كونكرېت بىر مەيداننى ئېنىق ئىپادىلەپ بېرەلمىدى، بۇ ھالەت مەزكۇر تەشكىلاتنىڭ ئىچكى ئۇيۇشۇش كۈچىنىڭ تولىمۇ ئاجىزلىقىنى ۋە ئەمەلىي كىرىزىس ئالدىدا تەدبىرسىزلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ [2-بەت]. دېمەك، خىتاينىڭ كۆپ تەرەپلىك ئورگانلار ئارقىلىق شەكىللەندۈرمەكچى بولغان ھەمكارلىق تېمى ئەمەلىي ھەربىي توقۇنۇش ئالدىدا پەقەت سىياسىي شوئار سەۋىيەسىدىلا توختاپ قالدى.
بۇ جەرياندا، بېيجىڭ ھۆكۈمىتىمۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ ھۇجۇملىرىدىن كېيىن ئىرانغا بەرگەن رەسمىي دۆلەت قوللىشىنى پەقەتلا ئادەتتىكى دىپلوماتىك باياناتلار بىلەن چەكلەپ قويدى [2-بەت]. خىتاينىڭ تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى ۋە ئۇنىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىدا تۇرۇشلۇق دائىمىي ۋەكىلى ئىرانغا قىلىنغان ھەربىي زەربىلەرنىڭ خەلقئارا قانۇنغا خىلاپ ئىكەنلىكىنى تىلغا ئېلىپ، ئايەتۇللاھ ئەلى خامەنېينىڭ ئۆلتۈرۈلۈشىنى ئەيىبلىگەن شۇنداقلا ھەربىي ھەرىكەتلەرنى دەرھال توختىتىپ، دىيالوگنى قايتىدىن باشلاشقا چاقىرىق قىلغان بولسىمۇ، ھېچقانداق ئەمەلىي ياردەم كۆرسەتمىدى [2- ۋە 3-بەتلەر]. بۇ ئەھۋال، خىتاينىڭ خەلقئارا سىياسەتتىكى پىرىنسىپىنىڭ ھەر دائىم ئۆز مەنپەئەتىنى بىرىنچى ئورۇنغا قويىدىغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ[2-بەت].
يەنە بىر تەرەپتىن قارىغاندا، خىتاي ھۆكۈمىتى ئىراننىڭ ئەرەب پارس قولتۇقىدىكى دۆلەتلەرگە قاراتقان ھۇجۇملىرى توغرىسىدا قەستەن سۈكۈت قىلىپ، رەسمىي بىر باھا بېرىشتىن ئۆزىنى قاچۇردى، پەقەتلا «پۇقرالار ۋە غەيرىي ھەربىي نىشانلارغا قارىتىلغان قالايمىقان ھۇجۇملارنى» ئومۇميۈزلۈك ئەيىبلەش بىلەنلا كۇپايىلەندى [3-بەت]. خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋاڭ يى ئۆزىنىڭ ئىرانلىق كەسىپدىشى بىلەن ئۆتكۈزگەن تېلېفون سۆھبىتىدە خىتاينىڭ ئىراننىڭ دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقىنى قوللايدىغانلىقىنى قايتا تەكىتلەش بىلەن بىرگە، ئىراننىڭمۇ «ئۆز قوشنىلىرىنىڭ كۆڭۈل بۆلۈۋاتقان قانۇنلۇق مەسىلىلىرىگە ئەھمىيەت بېرىدىغانلىقىغا» ئىشىنىدىغانلىقىنى ئىپادىلىدى [3-بەت]. بۇ سۆزلەردىن خىتاينىڭ ئوتتۇرا شەرق رايونىدا تەرەپ تۇتۇشتىن قېچىپ، كۆپ تەرەپلىمىلىك تەڭپۇڭلۇق سىياسىتى يۈرگۈزۈۋاتقانلىقى، شۇنىڭدەك رۇسىيە ۋە ۋېنېزۇئېلاغا ئوخشاش شېرىكلىرى چېتىلغان باشقا خەلقئارالىق كىرىزىسلەردىمۇ قوللىنىپ كەلگەن ئېھتىياتچان تاكتىكىسىنى بۇ يەردىمۇ ئەينەن تەكرارلاپ، ئىراننى ئوچۇق-ئاشكارا قوراللىق ياكى بىۋاسىتە ھەربىي ياردەم بىلەن تەمىنلەشتىن ئۆزىنى تارتىۋاتقانلىقى ئېنىق مەلۇم بولىدۇ [3-بەت].
دېمەك، مەزكۇر ماقالىنىڭ بۇ قىسمىدىن چىقىرىشقا بولىدىغان يەنە بىر چوڭقۇر ئىلمىي يەكۈن شۇكى، گەرچە تەرەپلەر بىر-بىرىنى «ئىستراتېگىيەلىك شېرىك» دەپ ئاتىسىمۇ، بۇ ھەمكارلىق رىشتىسى تۈپتىن سىممېتىرىك بولمىغان، يەنى تەڭپۇڭسىز ۋە سۈنئىي بىر ئاساسقا قۇرۇلغاندۇر [2-بەت]. ئىران ئېنېرگىيە ئېكسپورتىدىن كېلىدىغان كىرىم ۋە خەلقئارا سەھنىدىكى دىپلوماتىك ئارقا تىرەك ئۈچۈن خىتايغا ئىنتايىن يۇقىرى دەرىجىدە بېقىنىپ قالغان بولسا، بېيجىڭ تەرەپ سەئۇدى ئەرەبىستان ۋە ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىگە ئوخشاش ئوتتۇرا شەرقتىكى باشقا مۇھىم شېرىكلىرى بىلەن بولغان گەۋدىلىك ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي مۇناسىۋەتلىرىنى خەتەرگە تەۋەككۈل قىلىپ قويماسلىق ئۈچۈن، ئىران بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىدە ئىزچىل ئېھتىياتچانلىق بىلەن تەدبىر بەلگىلەپ كەلمەكتە [2-بەت]. بۇ نۇقتا ھاكىممۇتلەق ھاكىمىيەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئىتتىپاقنىڭ غايىۋى پىرىنسىپلارغا ئەمەس، پەقەت سوغۇققانلىق بىلەن ھېسابلانغان رېئال مەنپەئەتلەرگىلا تايىنىدىغانلىقىنى كۈچلۈك ئىسپاتلاپ بېرىدۇ.
بىخەتەرلىك ۋە ھەربىي تېخنىكا ھەمكارلىقىدىكى يېڭى يۈزلىنىشلەر
بىخەتەرلىك ساھەسىدىكى ھەمكارلىقلارنى ئاكادېمىك نۇقتىدىن باھالىغىنىمىزدا، ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتىنىڭ خاراكتېر جەھەتتىن قانچىلىك مۇرەككەپ بىر باسقۇچقا كىرگەنلىكىنى كۆرەلەيمىز. تارىخقا نەزەر سالساق، ئۆتكەن ئەسىرنىڭ 80-يىللىرىدا خىتاي ئىراننىڭ ئەنئەنىۋى قورال-ياراغلىرىنى تەمىنلەيدىغان ئاساسلىق تەمىنلىگۈچىلەردىن بىرى ئىدى، ئەمما 2015-يىلى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى خەۋپسىزلىك كېڭىشىنىڭ 2231-نومۇرلۇق قارارى ئېلان قىلىنىپ، خەلقئارانىڭ بۇ خىل قورال يۆتكەش ھەرىكەتلىرىگە بولغان كۆزىتىشى قاتتىق كۈچەيگەندىن كېيىن، خىتاي بۇ ئاشكارا قورال سودىسىنى ئاساسەن توختىتىشقا مەجبۇر بولغان [3-بەت]. بىراق، بۇ توختىتىش ئەمەلىيەتتە ھەمكارلىقنىڭ ئاخىرلىشىشى ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ تېخىمۇ يوشۇرۇن ۋە تېخىمۇ مۇرەككەپ بولغان قوش مەقسەتتە ئىشلىتىلىدىغان تېخنىكا سېتىش سېپىگە بۇرۇلغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ [3-بەت].
يېقىنقى يىللاردىن بۇيان كۆرۈلۈۋاتقان بۇ بۇرۇلۇش، خىتاينىڭ بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنى مۇداپىئەگە ئالاقىدار تېخنىكىلارنى، جۈملىدىن ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان (ئۇچقۇ) ۋە باشقۇرۇلىدىغان بومبا تەرەققىياتىغا مۇناسىۋەتلىك بولغان ئىنتايىن سەزگۈر ئېلېمېنتلارنى يۆتكەشكە مەركەزلەشتۈرگەنلىكىدە ئېنىق ئىپادىلىنىۋاتىدۇ [3-بەت]. تەتقىقاتلار ۋە تەكشۈرۈشلەر شۇنى ئىسپاتلىدىكى، خىتايدا ئىشلەپچىقىرىلغان ئاچقۇچلۇق زاپچاسلار، يەنى سەزگۈچ (سېنسور)لار، توك بېسىمىنى ئۆزگەرتكۈچىلەر ۋە يېرىم ئۆتكۈزگۈچ (يەنى ئىلغار ئۆزەك)لەر ئىران ياسىغان ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلارنىڭ ئىچىدىن ئارقا-ئارقىدىن تېپىلدى [3-بەت]. بۇ ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلار پەقەتلا ئىراننىڭ رايوندىكى ۋاكالەتچى قوراللىق كۈچلىرى تەرىپىدىن قوللىنىلىپلا قالماي، بەلكى ئۇكرائىنا ئۇرۇش مەيدانىدا ئىشلىتىش ئۈچۈن رۇسىيەگە ئېكسپورت قىلىنىپ، يەرشارىۋى بىخەتەرلىككە غايەت زور تەھدىت ئېلىپ كەلمەكتە [3-بەت].
بۇنىڭدىن سىرت، ۋەزىيەت تېخىمۇ جىددىيلەشكەن 2026-يىلى 2-ئايدا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ ھۇجۇملىرى يۈز بېرىشنىڭ ئالدىدىكى كۈنلەردە، نامى ئاشكارىلانمىغان مەنبەلەرگە تايانغان بىر قانچە دوكلاتلار خىتاينىڭ ئىران بىلەن بىۋاسىتە ھالدا ھۇجۇمچى ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلارنى سېتىش، ھەمدە ئاۋازدىن تېز ئۇچىدىغان، كېمىگە قارشى باشقۇرۇلىدىغان بومبىلارنى تەمىنلەش توغرىسىدا ئاساسەن پۈتۈشۈپ بولغان بىر سودىغا قاتناشقانلىقىنى كۆرسىتىپ بەردى [3-بەت]. گەرچە ئىككى تەرەپ قوراللارنى تاپشۇرۇپ بېرىشنىڭ كونكرېت ۋاقتىنى بېكىتىپ بولالمىغان بولسىمۇ، ئەگەر بۇ دوكلاتلار ئەمەلىيەتتە دەلىللەنگىنىدەك بولسا، بۇ يۈزلىنىش خىتاينىڭ ئىراننى كىنېتىك قورال ۋە ھەربىي ئىقتىدار جەھەتتە تەمىنلەشتە ئىلگىرىكى تەمكىن ۋە كەڭ دائىرىلىك تاكتىكىسىدىن ۋاز كېچىپ، تېخىمۇ ئاشكارا ۋە خەتەرلىك بىر پوزىتسىيەگە يۈزلەنگەنلىكىدىن بېشارەت بېرىدۇ [3-بەت]. بۇ خىل ئىلگىرىلەش خەلقئارا جەمئىيەت ئۈچۈن ئىنتايىن دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك ئاگاھلاندۇرۇش سىگنالىدۇر.
ئاچقۇچلۇق ھەربىي خام ئەشيا سودىسى مۇشۇ مەسىلىنىڭ يەنە بىر قاراڭغۇ يۈزىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ. مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، خىتاي يېقىنقى مەزگىللەردە راكېتا يېقىلغۇسىنىڭ ھالقىلىق تەركىبلىرىنى ئىرانغا سېتىشقا يېشىل چىراغ يېقىپ بەرگەن بولۇپ، 2026-يىلى 2-مارت ھەپتىسىدە، ئىرانغا قاراشلىق ئىككى دانە پاراخوت خىتاينىڭ گاۋلەن پورتىدىن ئايرىلىپ ئىرانغا قاراپ يولغا چىققان [3-بەت]. ئاكادېمىك تەكشۈرۈشلەر بۇ كېمىلەرنىڭ قاتتىق ھالەتتىكى باشقۇرۇلىدىغان بومبا راكېتا يېقىلغۇسى ياساشتا كەم بولسا بولمايدىغان پرېكۇرسور – يەنى ناترىي پېرخلورات (Sodium perchlorate) نى توشۇۋاتقانلىقىغا ئىشىنىدۇ [3-بەت]. بۇ ۋەقە يەككە ھادىسە بولماستىن، 2025-يىلى 1-ئايدىمۇ دەل شۇنىڭغا ئوخشاپ كېتىدىغان بىر ۋەقە يۈز بەرگەن بولۇپ، ئۇ چاغدا ئىرانغا تەۋە باشقا ئىككى كېمە خىتاي پورتىغا توختاپ، تەخمىنەن 1000 توننا ئەتراپىدا ناترىي پېرخىلورات قاچىلاپ كەتكەن ئىدى [3-بەت].
بۇ جىسمانىي ۋە ماتېرىيال خاراكتېرلىك ياردەملەردىن تاشقىرى، تېخنىكىلىق ئۇچۇر تەمىنلەش جەھەتتىمۇ ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى بوشلۇق كىچىكلىتىلدى. 2021-يىلى خىتاي ئىرانغا ئۆزىنىڭ يەرشارىۋى يول باشلاش ۋە سۈنئىي ھەمراھ ئورۇن بەلگىلەش سىستېمىسى بولغان «شىمالىي قۇتۇپ» (BeiDou) قا تولۇق ھەربىي جەھەتتىن كىرىش ۋە پايدىلىنىش ھوقۇقىنى ئېچىپ بەردى [3-بەت]. گەرچە نۆۋەتتە ئىران ھەربىي قىسىملىرىنىڭ ئۆز ھەرىكەتلىرىدە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى تەرىپىدىن كونترول قىلىنىدىغان يەرشارى ئورۇن بەلگىلەش سىستېمىسى (GPS) غا كۆپرەك تايىنىدىغانلىقى ياكى «شىمالىي قۇتۇپ»نى تولۇق ئىشلىتىۋاتقانلىقى ئېنىق كېسىپ ئېيتىلالمىسىمۇ، ئوتتۇرا شەرق مىقياسىدىكى ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان ۋە باشقۇرۇلىدىغان بومبا ھۇجۇملىرىدا ئىراننىڭ مۇشۇ تېخنىكىغا تايىنىۋاتقانلىق ئېھتىماللىقى ئىنتايىن يۇقىرى دەپ قارالماقتا [3-بەت]. ئەل جەزىرە قانىلى تەرىپىدىن زىيارەت قىلىنغان مۇتەخەسسىسلەرمۇ بۇ نۇقتىنى ئىلگىرى سۈرگەن بولسىمۇ، نۆۋەتتىكى ئوچۇق مەنبەلىك ئىسپاتلار بۇ توغرىسىدا قەتئىي بىر باھا بېرىشكە تېخى يېتەرلىك ئەمەس [3-بەت].
مۇشۇنداق چوڭقۇرلىشىۋاتقان ھەمكارلىقلارغا قارىماي، ماقالىدە تەكىتلەنگەن ئەڭ مۇھىم نۇقتىلارنىڭ بىرى شۇكى، خىتاي ھۆكۈمىتى ئىران بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە رەسمىي، قانۇنىي ۋە يازما شەكىلدىكى مۇداپىئە ۋەدىلىرىنى بېرىشتىن ئۆزىنى ئېلىپ قاچتى، بۇ يەنىلا شۇ سىممېتىرىك بولمىغان مۇناسىۋەتنىڭ ئىسپاتىدۇر [3-بەت]. تېھران ھۆكۈمىتى خىتاي بىلەن تېخىمۇ چوڭقۇر ۋە باغلىنىشلىق بولغان ئىستراتېگىيەلىك ماسلىشىشنى تەلەپ قىلىۋاتقان بولسا، بېيجىڭ ھۆكۈمىتى ئوتتۇرا شەرقتىكى باشقا شېرىكلىرى بىلەن بولغان دىپلوماتىك تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاشقا، ھەمدە ئۆزىنى ئىراننىڭ قاراڭغۇ بىخەتەرلىك مەسىلىلىرىگە ۋە مۇرەككەپ توقۇنۇشلىرىغا تىقىۋالماسلىققا ئەھمىيەت بەرمەكتە [3-بەت]. شۇڭلاشقا خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدىكى ساپ ئىككى تەرەپلىك بىۋاسىتە ھەربىي ئالاقىلەر ئىنتايىن ئاز كۆرۈلىدىغان بولۇپ، ئەڭ ئاخىرقى قېتىملىق ئىككى تەرەپلىك يۈزتۇرانە يىغىنمۇ 2022-يىلى ئۆتكۈزۈلگەن ئىدى [3-بەت].
بۇنىڭغا قارشى ھالدا، خىتاينىڭ بىخەتەرلىك ۋە ھەربىي جەھەتتىكى ئارىلىشىشلىرى ئاساسلىقى كۆپ تەرەپلىك ۋە ئۈچ تەرەپلىك رامكىلار ئىچىدە، مەسىلەن رۇسىيە بىلەن بىرلىشىپ ھەرىكەت قىلىش شەكلىدە ئېلىپ بېرىلماقتا [3-بەت]. بۇنىڭ ئىچىدە، خىتاي، ئىران ۋە رۇسىيە ئوتتۇرىسىدا 2019-يىلىدىن باشلاپ قەرەللىك ئۆتكۈزۈلۈپ كېلىۋاتقان يىللىق بىرلەشمە دېڭىز ئارمىيە مانېۋىرى بار بولۇپ، 2026-يىلى 17-فېۋرالدىكى دوكلاتلاردا بۇ يىلقى مانېۋىرنىڭ سەزگۈر بولغان ھورمۇز بوغۇزىدا ئۆتكۈزۈلىدىغانلىقى مەلۇم قىلىنغان بولسىمۇ، ئىستراتېگىيەلىك ئېھتىياتچانلىقنى كۆزلىگەن خىتاي تەرەپنىڭ بۇ يىل رۇسىيە ۋە ئىران بىلەن بىرگە بۇ مانېۋىرغا قاتناشمىغانلىقى كۆرۈلدى [3-بەت]. بۇ، خىتاينىڭ ئۇرۇش گىرۋىكىدىكى خەتەرلىك رايونلاردا ئۆزىنى ئاشكارىلاشتىن قاچىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئىككى دۆلەت شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى ۋە كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى سۇپىسىدىن پايدىلىنىپ، يوشۇرۇنچە ھەربىي ھەمكارلىقنى كېڭەيتمەكتە[3- ۋە 4-بەتلەر]. مەسىلەن، 2025-يىلى 12-ئايدا، ئىران شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ تارىختىكى تۇنجى ھەربىي مانېۋىرىغا ساھىبخانلىق قىلىپ خىتاي قاتارلىق ئەزالارنى كۈتۈۋالغان[3- ۋە 4-بەتلەر]. بىراق، 2026-يىلى 1-ئايدا، خىتاي يېتەكچىلىكىدىكى «كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى قوشۇلغان» (BRICS Plus) دېڭىز ئارمىيە مانېۋىرى ئۆتكۈزۈلمەكچى بولغاندا، ساھىبخان دۆلەت جەنۇبىي ئافرىقا ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى قاتارلىق باشقا دۆلەتلەرنىڭ نارازىلىقىنى كۆزدە تۇتۇپ، ئىراننىڭ بۇ پائالىيەتتىن چېكىنىپ چىقىشىنى تەلەپ قىلغان، نەتىجىدە ئىران ھەقىقەتەنمۇ بۇ مانېۋىردىن چېكىنىپ چىققان[3- ۋە 4-بەتلەر]. بۇ ۋەقە يەنە بىر قېتىم خىتاينىڭ ۋە ئۇ قۇرماقچى بولغان تەشكىلاتلارنىڭ خەلقئارالىق بېسىملار ئالدىدىكى ئاجىزلىقىنى ۋە ئىراننىڭ بۇ سىستېمىلاردىكى ئاۋارىچىلىك يارىتىش خاراكتېرىنى ئىسپاتلايدۇ.
ئىقتىسادىي مەنپەئەت ۋە ئېنېرگىيە تاكتىكىسى
ئىقتىسادىي مەنپەئەت خىتاي ۋە ئىران مۇناسىۋىتىنىڭ ئەڭ ئاساسىي تۈۋرۈكى بولۇپ، سودا ۋە مەبلەغ سېلىش ساھەسىدىكى سانلىق مەلۇماتلار بۇ باغلىنىشنىڭ ماھىيىتىنى ئېچىپ بېرىدۇ. مەزكۇر تەھلىل دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي نۆۋەتتە ئىراننىڭ ئەڭ چوڭ سودا ھەمراھى بولۇپ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە خەلقئارانىڭ قاتتىق ئىقتىسادىي ئېمبارگولىرىغا قارىماي، تېھران بىلەن ئىنتايىن قويۇق ۋە ماھىيەتلىك سودا ئالاقىسىنى ساقلاپ كەلمەكتە [4-بەت]. 2025-يىلىغا كەلگەندە، خىتاي ئۆزىنىڭ ئىران بىلەن بولغان ئىككى تەرەپلىك رەسمىي ئومۇمىي سودا سوممىسىنى ئاران 9.96 مىليارد دوللار دەپ مەلۇم قىلغان بولسىمۇ، بۇ سانلىق مەلۇمات ئەمەلىيەتتە ئىنتايىن ئالدامچىلىق خاراكتېرگە ئىگە [4-بەت]. چۈنكى، بۇ ھېساباتنىڭ ئىچىگە خىتاي تەرىپىدىن مەلۇم قىلىنمىغان ۋە يوشۇرۇن يوللار بىلەن ئېلىنغان قىممىتى تەخمىنەن 31.2 مىليارد دوللارلىق ئىران خام نېفىتى كىرگۈزۈلمىگەن؛ ئەگەر بۇ غايەت زور يوشۇرۇن نېفىت سودىسى قوشۇلسا، نېفىتنىڭ ئۆزىلا ئىككى دۆلەت ئومۇمىي سودىسىنىڭ 75 پىرسەنتىدىن كۆپرەكىنى ئىگىلەيدۇ [4-بەت]. بۇ رەقەملەر، خىتاي بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدىكى سودىنىڭ قانچىلىك دەرىجىدە سۈزۈكلۈكتىن خالىي ھالەتتە ۋە خەلقئارا نازارەتتىن يىراق جايدا ئېلىپ بېرىلىۋاتقانلىقىنى ئاشكارىلايدۇ.
ئۇزۇن مۇددەتلىك پىلان نۇقتىسىدىن ئالغاندا، 2021-يىلى بېيجىڭ بىلەن تېھران 25 يىللىق ئومۇميۈزلۈك ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق كېلىشىمى ئىمزالاپ، خىتاي تەرەپ بۇ مۇددەت ئىچىدە ئىرانغا 400 مىليارد دوللارغىچە غايەت زور مەبلەغ سېلىشقا ۋەدە بەرگەن ئىدى [4-بەت]. ئەمما، بۇ ۋەدىلەر گەرچە قەغەز يۈزىدە ئىنتايىن جەلپ قىلارلىق كۆرۈنسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۆتكەن يىللار ئىچىدە ناھايىتى ئاز بىر قىسمىلا رېئاللىققا ئايلاندى [4-بەت]. بۇنىڭدىكى ئاساسىي سەۋەب، خىتاي شىركەتلىرىنىڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ كۈچلۈك ئېمبارگولىرىغا ئۇچراپ قېلىشىدىن قورقۇشى ۋە خەلقئارا بازاردىكى مەنپەئەتلىرىنى يوقىتىپ قويۇشتىن ئەنسىرەپ، ئىرانغا مەبلەغ سېلىشتا ئىزچىل ئىككىلىنىپ ۋە تارتىنىپ مېڭىشىدۇر [4-بەت]. بۇ ئەھۋال، ھاكىممۇتلەق ئىتتىپاقنىڭ غايىۋى شېرىكلىكى ئالدىدا ئىقتىسادىي رېئاللىقنىڭ قايسى دەرىجىدە تىزگىنلەش رولى ئوينايدىغانلىقىنى گەۋدىلەندۈرىدۇ.
شۇنداق بولۇشىغا قارىماي، بۇ ئىككى دۆلەت پۈتۈنلەي قول قوشتۇرۇپ تۇرمىدى، بەلكى قاراڭغۇ يوللار ئارقىلىق مەنپەئەت ئالماشتۇرۇشنى داۋاملاشتۇردى. مەسىلەن، ۋال كوچىسى ژۇرنىلىنىڭ 2025-يىلى 10-ئايدىكى بىر پارچە دوكلاتىدا ئاشكارىلىنىشىچە، خىتاي ھۆكۈمىتىگە قاراشلىق دۆلەت كارخانىسى بولغان سىنوسۇرې (Sinosure) شىركىتى يوشۇرۇن ھالدا مۇرەككەپ بىر ئۇسۇلنى، يەنى «ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشى بەدىلىگە نېفىت ئېلىش» ئورۇنلاشتۇرۇشىنى ۋاسىتە قىلىپ، پەقەت 2024-يىلىنىڭ ئۆزىدىلا مەخپىي ھالدا 8.4 مىليارد دوللارلىق مەبلەغ سېلىشنى ئىلگىرى سۈرگەن بولۇشى مۇمكىن [4-بەت]. بۇ خىل ئالماشتۇرۇش مودېلى ئارقىلىق خىتاي ئۆزىنىڭ نېفىت ئېھتىياجىنى قاندۇرۇپلا قالماي، ئېمبارگولارغا چاتماي تۇرۇپ ئىراننىڭ ئۇل ئەسلىھە بازىرىغا سىڭىپ كىرىپ، ئۇ يەردىكى تەسىر كۈچىنى ئۈن-تىنسىز كېڭەيتمەكتە [4-بەت].
بىراق يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان كۆپ قاتلاملىق تەڭپۇڭلۇق مەسىلىسى بۇ يەردە يەنە بىر قېتىم سىناققا دۇچ كېلىدۇ. خىتاينىڭ پۈتكۈل ئوتتۇرا شەرق رايونىدا ئىنتايىن كەڭ ۋە چوڭقۇر ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرى بار بولۇپ، بېيجىڭ ئۆزىنىڭ ئىراننى قوللىشى بىلەن رايوندىكى باشقا ھالقىلىق سودا ۋە مەبلەغ سېلىش شېرىكلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ئىنتايىن ئېھتىيات بىلەن تەڭپۇڭلاشتۇرۇشقا توغرا كېلىدۇ [4-بەت]. سېلىشتۇرۇشقا ئاساسلانغاندا، 2025-يىلى خىتاينىڭ سەئۇدى ئەرەبىستان بىلەن بولغان قوش يۆنىلىشلىك سودا سوممىسى 108 مىليارد دوللارغا يەتكەن بولسا، ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى بىلەن بولغان سودا سوممىسىمۇ ئوخشاشلا 108 مىليارد دوللارغا يەتكەن [4-بەت]. بۇ رەقەملەر، ئىران بىلەن بولغان يوشۇرۇن نېفىت سودىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 41.2 مىليارد دوللارلىق ئومۇمىي سودا سوممىسىدىن نەچچە ھەسسە يۇقىرىدۇر [4-بەت]. شۇنداقلا، ئەرەب پارس قولتۇقىدىكى دۆلەتلەر خىتاي شىركەتلىرىگە نىسبەتەن ئىرانغا قارىغاندا تېخىمۇ چوڭ مەبلەغ سېلىش يوشۇرۇن كۈچى، يۇقىرى تېخنىكا ۋە كەڭ بازار پۇرسەتلىرى تەمىنلەيدىغان بولغاچقا، خىتاي رېئاللىقتا ئۆزىنىڭ مەركىزىي نۇقتىسىنى ئىرانغا قۇربان قىلىۋەتمەيدۇ [4-بەت].
ئېنېرگىيە، يەنى نېفىت ۋە تەبىئىي گاز مەسىلىسى ماقالىدە تەپسىلىي توختالغان ئەڭ ھالقىلىق تېمىلارنىڭ بىرى. ئىران دۇنيا بويىچە ئۈچىنچى چوڭ ئىسپاتلانغان خام نېفىت زاپىسىغا ئىگە دۆلەت بولۇپ، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا قاتار بىلەن ئورتاق بەھرىلىنىدىغان دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ تەبىئىي گاز كېنىنىڭ ئۈستىدە ئولتۇرىدۇ [5-بەت]. گەرچە غەربنىڭ قاتتىق ئېمبارگولىرى ئىراننىڭ سۇيۇقلاندۇرۇلغان تەبىئىي گاز ئېكسپورت قىلىش ئۇل ئەسلىھەلىرىنى قۇرۇپ چىقىشىنى ئېغىر دەرىجىدە چەكلەپ قويغان بولسىمۇ، لېكىن ئىران يەنىلا كۈنىگە 3.8 مىليون ۋارىل خام نېفىت ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىغا ئىگە بولۇپ، دۇنيادىكى ئاساسلىق خام نېفىت ئېكسپورت قىلغۇچى دۆلەتلەر قاتارىدىكى ئورنىنى ساقلاپ كەلمەكتە [5-بەت].
بۇ جەرياندا، خىتاي ئىران خام نېفىتىنىڭ دۇنيادىكى ئەڭ مۇتلەق ۋە ئەڭ چوڭ سېتىۋالغۇچىسىغا ئايلانغان بولۇپ، ئىران ئېكسپورت قىلغان ئومۇمىي خام نېفىتنىڭ 90 پىرسەنتىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان غايەت زور قىسمى دەل خىتايغا ئېقىپ كىرمەكتە [5-بەت]. ئىراننىڭ خەلقئارا بازارغا كىرىش پۇرسىتى بولمىغاچقا، خىتاي بۇ نېفىتلەرنى ھەر بىر ۋارىلى ئۈچۈن دۇنيا بازىرىدىكى باھادىن 8 دوللاردىن 10 دوللارغىچە تېخىمۇ تۆۋەن بولغان غايەت زور ئېتىبار باھادا سېتىۋالىدۇ [5-بەت]. ئىستاتىستىكىغا ئاساسلانغاندا، پەقەت 2025-يىلىنىڭ ئۆزىدىلا خىتاي ئىران تەرەپتىن كۈنىگە تەخمىنەن 1.4 مىليون ۋارىل نېفىت ئىمپورت قىلغان بولۇپ، بۇ خىتاينىڭ شۇ يىللىق جەمئىي خام نېفىت ئىمپورت مىقدارىنىڭ تەخمىنەن 12 پىرسەنتىنى تەشكىل قىلغان [5-بەت]. بۇ رەقەملەر ئىراننىڭ خىتاينىڭ ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكىدىكى ئورنىنىڭ قانچىلىك مەركىزىي رول ئوينايدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
ئۇنىڭدىن باشقا، گەرچە خىتاي بۇ نېفىتلەرنى ئىنتايىن ئەرزان باھادا سېتىۋېلىۋاتقان بولسىمۇ، لېكىن مىقدارنىڭ ھەددىدىن زىيادە كۆپ بولۇشى سەۋەبلىك، بۇ سودا تېھران ھۆكۈمىتىگە ھەر يىلى نەچچە ئون مىليارد دوللارلىق (يەنى 2025-يىلى تەخمىنەن 31.2 مىليارد دوللار) نەق پۇل كىرىمى ئېلىپ كېلىدۇ [5-بەت]. ئەڭ دىققەت تارتىدىغان يېرى شۇكى، خىتايدىن كەلگەن بۇ زور مىقداردىكى نېفىت كىرىمى ئىران ھۆكۈمىتىنىڭ دۆلەت خامچوتىنىڭ تەخمىنەن 45 پىرسەنتىنى جانلاندۇرۇپلا قالماي، بەلكى ئىراننىڭ پۈتكۈل ئوتتۇرا شەرق رايونىنى داۋالغۇتۇپ تۇرىدىغان تەھدىت سېلىش ۋە مۇقىمسىزلاشتۇرۇش ھەرىكەتلىرىنى مالىيە جەھەتتىن بىۋاسىتە تەمىنلەيدىغان قان تومۇر رولىنى ئوينىماقتا [5-بەت]. باشقىچە ئېيتقاندا، خىتاينىڭ نېفىت سېتىۋېلىش ھەرىكىتى ئەمەلىيەتتە ئىراننىڭ قوراللىق ۋاكالەتچىلىرىنى تەمىنلەش تورىنى جانلاندۇرۇپ تۇرىدىغان ئىقتىسادىي موتور ھېسابلىنىدۇ.
لېكىن، ئاكادېمىك نۇقتىدىن قارىغاندا، خىتاينىڭ ئېنېرگىيە تەمىناتى زەنجىرىمۇ ئىنتايىن زور خەتەرگە دۇچ كەلمەكتە. خىتاي ئۆزىنىڭ ئومۇمىي نېفىت ئېھتىياجىنىڭ 63 پىرسەنتىدىن كۆپرەكىدە دېڭىز ئارقىلىق كېلىدىغان ئىمپورت يوللىرىغا تايىنىدىغان بولۇپ، ئۇنىڭ جەمئىي ئىمپورت مىقدارىنىڭ يېرىمى مۇرەككەپ ۋە خەتەرلىك ھورمۇز بوغۇزى ئارقىلىق ئۆتىدۇ [5-بەت]. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى باشچىلىقىدىكى زەربە بېرىش ھەرىكەتلىرى كۈچەيگەندە مەيدانغا كېلىشى مۇمكىن بولغان تاسادىپىي تەمىنات ئۈزۈلۈپ قېلىش زەربىلىرىگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، خىتاي ئىزچىل تەييارلىق كۆرۈپ كەلدى [5-بەت]. خىتاي ئۆزىنىڭ تايىنىپ قېلىشىنى ئازايتىش ئۈچۈن، ئىران، رۇسىيە ۋە ۋېنېزۇئېلادىن ئىمپورت قىلىدىغان جەمئىي 22 پىرسەنت نېفىتتىن باشقا يەنە كۆپ مەنبەلىك ۋە جانلىق تەمىنلەش تورىنى بەرپا قىلىپ، نېفىت زاپىسىنى جىددىي كېڭەيتكەن [5-بەت]. بەزى مۆلچەرلەرگە قارىغاندا، ئەگەر خىتاي دېڭىز تىرانسپورتىدىن پۈتۈنلەي ئۈزۈلۈپ قالغان تەقدىردىمۇ، قاتتىق چەكلىمىلىك تەقسىملەش ۋە قۇرۇقلۇق تۇرۇبا يوللىرىنى تولۇق ئىشقا سېلىش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ يادرولۇق نېفىت ئېھتىياجىنى 2 يىلدىن 4 يىلغىچە قاندۇرالايدىغان ھالەتكە يەتكەن [5-بەت]. بولۇپمۇ يېقىنقى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ھەربىي ھەرىكەتلىرى ھارپىسىدا، خىتاينىڭ دېڭىز بويىدىكى لەڭگەر تاشلاپ تۇرغان ماي پاراخوتلىرىدا ئىران ۋە ۋېنېزۇئېلادىن كەلگەن نېفىتنىڭ مىقدارى كۆرۈنەرلىك ئېشىپ، قىياسەن 40 مىليون تۇڭلۇق «لەيلىمە زاپاس» شەكىللەندۈرگەن بولۇپ، بۇ ھورمۇز بوغۇزىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك تاقىلىپ قېلىشىغا تاقابىل تۇرۇشتىكى بىخەتەرلىك ياستۇقى بولۇپ قالدى [5-بەت].
ۋەزىيەتنىڭ يەنىمۇ جىددىيلىشىشىگە ئەگىشىپ، 2026-يىلى 12-مارتتا، خىتاي دائىرىلىرى تېخى تاموژنىدىن ئۆتۈپ بولالمىغان پىششىقلانغان تەييار نېفىت مەھسۇلاتلىرىنى ئېكسپورت قىلىشنى جىددىي توختىتىپ، پارس قولتۇقىدا يۈز بېرىش ئېھتىمالى بولغان بۇزغۇنچىلىقلاردىن ئۆزلىرىنىڭ قايسى دەرىجىدە ئەنسىرەۋاتقانلىقىنى ئاشكارىلاپ قويدى [5-بەت]. قىزىقارلىق يېرى شۇكى، 2026-يىلى 10-مارتتىكى ئىستاتىستىكىغا قارىغاندا، ھورمۇز بوغۇزىدىن ئۆتكەن 15 پاراخوتنىڭ كۆپىنچىسى دەل ئىران نېفىتىنى توشۇۋاتقان ئاشۇ «قاراڭغۇ ئەترەت»كە تەۋە پاراخوتلار بولۇپ، ئىراننىڭ نېفىت ئېكسپورتىدا ھېچقانداق كېمىيىش كۆرۈلمىگەن [5-بەت]. ھەتتا بەزى پاراخوتلار ئىراننىڭ ۋە ئۇنىڭ ۋاكالەتچىلىرىنىڭ تاسادىپىي ھۇجۇملىرىغا ئۇچراشتىن ساقلىنىش ئۈچۈن، ئۆزلىرىدە خىتاي پاراخوت خادىملىرى بارلىقىنى دەۋا قىلىپ بوغۇزدىن ئۆتۈشكە ئۇرۇنغان [5-بەت].
ئېمبارگودىن قېچىش مېخانىزمى ۋە قاراڭغۇ ئىقتىساد تورى
ئىران يادرولۇق ۋە باشقۇرۇلىدىغان بومبا پىروگراممىلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش، شۇنداقلا خەلقئارالىق تېررورلۇق، رايون خاراكتېرلىك تاجاۋۇزچىلىق ۋە ئېغىر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىدىكى رولىنى جازالاش مەقسىتىدە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە دۇنيادىكى باشقا خەلقئارالىق كۈچلەرنىڭ ئىنتايىن كەڭ ۋە قاتتىق ئېمبارگولىرىغا دۇچ كەلمەكتە [5-بەت]. تارىخقا باھا بەرسەك، 2015-يىلىدىكى بىرلەشمە ئومۇميۈزلۈك ھەرىكەت پىلانىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە بىكار قىلىنغان بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئېمبارگولىرى، فىرانسىيە، گېرمانىيە ۋە ئەنگلىيەنىڭ ئەرزى بىلەن 2025-يىلى 9-ئايدا قايتىدىن كۈچكە ئىگە قىلىنغان ئىدى [5-بەت]. بۇنىڭغا ئىراننىڭ كېلىشىمدىكى مەجبۇرىيەتلىرىگە نىسبەتەن تۇتقان «ئېغىر دەرىجىدىكى ئىجرا قىلماسلىق» قىلمىشلىرى سەۋەب بولغانلىقى كۆرسىتىلگەن، ئەمما خىتاي گەرچە كېلىشىمنىڭ دەسلەپكى ئىشتىراكچىسى بولسىمۇ، بۇ قايتۇرۇپ كېلىش (snapback) بەلگىلىمىسىگە قاتتىق قارشى تۇرۇپ چىققان [5-بەت]. بۇ ۋەقە خىتاينىڭ خەلقئارالىق نازارەت ئورگانلىرىدىكى ئىراننى قوغداش رولىنى تېخىمۇ ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
ئېمبارگولارغا قارىماي ئىران بىلەن بولغان سودىنى داۋاملاشتۇرۇشتا، خىتاي شىركەتلىرى ئىران نېفىتىنى ئىمپورت قىلىش ۋە پۇل تۆلەشنى ئاسانلاشتۇرۇش مەقسىتىدە قۇرۇلغان ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە قاراڭغۇ بىر سىستېمىنىڭ ھەر بىر ھالقىسىغا چوڭقۇر سىڭىپ كىرگەن [5-بەت]. بۇ سىستېما سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ئالدامچىلىق بىلەن تولغان بولۇپ، خىتاينىڭ تاموژنا تارماقلىرى ئىران نېفىتىنىڭ ئىمپورت قىلىنىشىنى قەستەن رەسمىي دوكلات قىلمايدۇ ۋە نېفىتنىڭ ئەسلى مەنبەسىنى ساختا ھالدا باشقا دۆلەتلەرگە، كۆپىنچە ھاللاردا مالايشىيا، ئومان ۋە ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىگە دۆڭگەپ قويىدۇ [5-بەت]. ئاكادېمىك تەتقىقاتتا بۇ خىل مېخانىزم «خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ كۆزىنى بويامچىلىق قىلىش تېخنىكىسى» دەپ تەرىپلىنىدۇ، ھەمدە خىتاينىڭ خەلقئارا قانۇن-نىزاملارنى قانداق قىلىپ تېخنىكىلىق جەھەتتىن ئايلىنىپ ئۆتۈۋاتقانلىقىنى پاش قىلىدۇ.
ئىران نېفىتىنى توشۇيدىغان پاراخوتلارمۇ خاس بىر «قاراڭغۇ ئەترەت» ياكى «سايە ئەترىتى» تەشكىل قىلغان بولۇپ، بۇ ئەترەتتىكى قېرى ۋە كونا پاراخوتلار چەت ئەل بايراقلىرىنى ساختا ئىشلىتىش، ئاپتوماتىك پەرقلەندۈرۈش سىستېمىسىنى (AIS) تاقىۋېلىش، جۇغراپىيەلىك ئورۇن كوئوردېناتىنى ساختا ئۆزگەرتىپ كۆرسىتىش (geo-spoofing) ۋە ئوچۇق دېڭىزدا پاراخوتتىن پاراخوتقا مال يۆتكەش قاتارلىق مۇرەككەپ كۆز بويامچىلىق ئۇسۇللىرىنى قوللىنىپ، ئۆزلىرىنىڭ پائالىيەتلىرىنى يوشۇرىدۇ [5-بەت]. بۇ ئارقىلىق خىتايغا ئېلىپ كېلىنگەن نېفىتلەر ئاساسەن يەر شارىۋى پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىدىن چەتلەشتۈرۈلگەن، خەلقئارالىق ئېمبارگوغا ئۇچراش خەتىرى ئەڭ تۆۋەن بولغان، مۇستەقىل تىجارەت قىلىدىغان يەرلىك «چەينەك» (teapot) ئايرىش زاۋۇتلىرى تەرىپىدىن پىششىقلاپ ئىشلىنىپ ئىستېمال قىلىنىدۇ [5-بەت].
لېكىن ئېمبارگودىن قېچىش ھەرىكىتى پەقەت نېفىت بىلەنلا چەكلىنىپ قالمايدۇ، تېخنىكا ۋە قورال-ياراغ زاپچاسلىرى سودىسىدىمۇ ئوخشاشلا ئىنتايىن مۇرەككەپ تىزىلمىلار مەۋجۇت. مەسىلەن، خىتاي ئىراننىڭ ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان ۋە باشقۇرۇلىدىغان بومبا پىروگراممىلىرى ئۈچۈن ئىنتايىن زۆرۈر بولغان، ئەمما ئېكسپورتى قاتتىق كونترول قىلىنىدىغان «قوش مەقسەتلىك» ئىلغار تېخنىكىلارغا ئېرىشىشىگە بىۋاسىتە يول ئېچىپ بېرىدۇ[5-بەت]. خىتاي خوڭكوڭدىكى، خىتاي چوڭ قۇرۇقلۇقىدىكى ۋە ئۈچىنچى دۆلەتلەردىكى يالغان ئادرېس بىلەن قۇرۇلغان قاسراق (shell) شىركەتلەر ۋە يۆتكەپ قاچىلاش تورلىرى ئارقىلىق، ئىرانغا ئېكسپورت چەكلىمىلىرىدىن قېچىپ قۇتۇلۇشى ئۈچۈن قولايلىق يارىتىپ بېرىدۇ 5-بەت 22. بۇ خىل مۇرەككەپ يوشۇرۇش تاكتىكىلىرى ئىراننى ھەل قىلغۇچ ئۇچقۇ زاپچاسلىرى بىلەن تەمىنلەشتە ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ [6-بەت].
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بۇ تورنى ئۈزۈپ تاشلاش ئۈچۈن داۋاملىق بېسىمنى ئاشۇرغان بولۇپ، 2025-يىلى 13-نويابىرغىچە بولغان ئىستاتىستىكىغا كۆز سالساق، خىتاي ۋە خوڭكوڭدا تۇرۇشلۇق جەمئىي 366 تەشكىلات ياكى شىركەت ئىرانغا ئالاقىدار جازالاش پىروگراممىلىرى رامكىسىدىكى «ئالاھىدە بېكىتىلگەن دۆلەت تەۋەلىكىدىكىلەر تىزىملىكى» (SDN) گە كىرگۈزۈلگەن[6-بەت]. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، يېقىنقى سەككىز يىل ئىچىدە يۈزدىن ئارتۇق خىتاي ۋە خوڭكوڭ شىركەتلىرى ئىراننىڭ ئېكسپورت كونتروللۇقىدىن قېچىش تىرىشچانلىقىغا ياردەملەشكەنلىكى ئۈچۈن قارا تىزىملىككە، يەنى «ئورگانلار تىزىملىكى»گە ئېلىندى[6-بەت]. بۇ سانلىق مەلۇماتلار شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، خىتاينىڭ بۇ قاراڭغۇ تورلاردىكى رولى يەككە ھادىسە ئەمەس، بەلكى سىستېمىلاشقان دۆلەت قوللىشىدىكى تاكتىكا.
مۇشۇ يوشۇرۇن سودىلارنىڭ پۇل-مۇئامىلە يۈزىدە بولسا، خىتاي ۋە خوڭكوڭ جازا يۈرگۈزۈلگەن ئىران پائالىيەتلىرىگە پۇل تۆلەشكە قولايلىق يارىتىشتا ئەڭ ھالقىلىق ۋە ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ [6-بەت]. يالغان كىملىككە ئىگە شىركەتلەر ۋە بىر تۈركۈم كىچىك تىپتىكى رايونلۇق بانكىلار، دائىم دېگۈدەك خوڭكوڭ ئارقىلىق ساختا ئادرېسلار ۋە ساختا ھېسابات تالونلىرى (تەكشۈرۈشتىن ساقلىنىش ئۈچۈن ياسالغان ساختا ھۆججەتلەر) نى قوللىنىپ، قارا پۇللارنىڭ ئايلىنىشىغا ياردەم بېرىدۇ[6-بەت]. ئىران ئۆزىنىڭ غايەت زور نېفىت سېتىش كىرىمىنىڭ كۆپىنچىسىنى، يەنى خەلق پۇلى بىلەن تۆلەنگەن مەبلەغلەرنى يەرشارىۋى پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىغا يۇيۇپ كىرگۈزۈش ئۈچۈن، دەل مۇشۇ مۇرەككەپ پۇل-مۇئامىلە ئاپپاراتلىرىغا تايىنىدۇ[6-بەت].
بۇ «كۆلەڭگە» (ياكى سايە) بانكا سىستېمىسىنىڭ ئاچقۇچلۇق تۈگۈنلىرى ئىران نېفىت شىركەتلىرىنىڭ پۇل-مۇئامىلە تارماقلىرىنى، ئىراننىڭ يەرلىك پۇل ئالماشتۇرۇش ئورۇنلىرىنى، ھەمدە كۆپىنچىسى خىتاي باشقۇرۇش تەۋەلىكىدە تۇرۇۋاتقان چەت ئەل بانكا ھېساباتلىرىغا كىرىش ئۈچۈن قۇرۇلغان «ئىران دۆلەت مۇداپىئەسى ۋە قوراللىق قىسىملار ئەشيا ئوبوروتى مىنىستىرلىقى» غا ئاشكارىلانماستىن باغلانغان چەت ئەلدىكى يالغان ۋەجى شىركەتلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ[6-بەت]. مۇشۇ خىل سىستېمىلىق پۇل يۇيۇش جەريانى تاماملىنىپ، دەرىجىدىن تاشقىرى مەخپىي چەت ئەل ھېساباتلىرى ۋە مۈلۈكلىرى شەكىللەنگەندىن كېيىن، بۇ بايلىقلار ئوتتۇرا شەرقتىكى ئەڭ خەتەرلىك ھەربىي كۈچلەرنى، جۈملىدىن ئىسلام ئىنقىلابى مۇھاپىزەتچىلىرى قىسمى، ھىزبۇللاھ، ھاماس، پەلەستىن ئىسلام جىھادى تەشكىلاتى، يەمەندىكى ھۇسىيلار ۋە باشقا ئىرانغا مايىل بولغان قوراللىق گۇرۇپپىلارنىڭ ھەرىكەتلىرىنى مالىيە جەھەتتىن تەمىنلەشكە سەرپ قىلىنىدۇ[6-بەت]. خىتاينىڭ بۇ يەردىكى رولى گەرچە كۆرۈنۈشتە پەقەت نېفىت سېتىۋالغۇچىدەك قىلسىمۇ، ماھىيەتتە پۈتكۈل يەرشارىۋى بىخەتەرلىككە بۇزغۇنچىلىق قىلىدىغان تېررورلۇق تورىنىڭ ئەڭ مۇھىم ئىقتىسادىي موتورىدۇر.
خۇلاسە
ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا، بۇ يۇقىرى قىممەتكە ئىگە دوكلات بىزگە خىتاي بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنىڭ پەقەت ئاددىي بىر سودا-سېتىق يۈزلىنىشى ئەمەس، بەلكى ئىنتايىن مۇرەككەپ، چوڭقۇر پىلانلانغان ۋە ئوخشىمىغان نىشانلارنى كۆزلىگەن يەرشارىۋى ئىستراتېگىيەلىك ھەرىكەت ئىكەنلىكىنى تولۇق ۋە سىستېمىلىق ئىسپاتلاپ بېرىدۇ. ئەڭ دىققەت تارتىدىغىنى، بۇ ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتىدىكى تۈپ سىممېترىكسىزلىك بولۇپ، بۇ ھالەت ئىككى ھاكىممۇتلەق تۈزۈلمىنىڭ ئۆز-ئارا مەنپەئەت توقۇنۇشىدا قايسى تەرەپنىڭ تېخىمۇ زور كونتروللۇق ھوقۇقىغا ئىگە ئىكەنلىكىنى روشەن كۆرسىتىدۇ. خىتاي ھەرقانداق رەسمىي، يازما ھەربىي مەجبۇرىيەتلەردىن يىراق تۇرۇش، خەلقئارا جامائەتچىلىككە ئۆزىنى سۈلھىپەرۋەردەك كۆرسىتىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، پەردە ئارقىسىدا ئىراننى ئېمبارگولاردىن قۇتقۇزۇپ قېلىش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ ئەرزان ئېنېرگىيە ئېھتىياجىنى قاندۇرۇپ، شۇ ئارقىلىق ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ بايلىقىنى ئوتتۇرا شەرققە چېچىپ ئاجىزلىتىش نىشانىغا يەتمەكتە.
خىتاينىڭ ئىراننى قوللىشى، مەلۇم مەنىدىن ئېيتقاندا، ئۆزىنىڭ دىكتاتورلۇق سىياسىي مودېلىنى قوغداش ۋە غەرب يېتەكچىلىكىدىكى قىممەت قاراش، قانۇن دۇنياسىنى تەدرىجىي ئاغدۇرۇش تىرىشچانلىقىنىڭ بىر قىسمىدۇر. كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى، شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى قاتارلىق ئورگانلار ئارقىلىق ئىراننىڭ خەلقئارالىق بېسىملارغا قارشى تۇرۇشىنى يېنىكلىتىش، ھەمدە تېخنىكا يۆتكەش ئارقىلىق ئۇچقۇ ۋە راكېتا قۇرۇلۇشلىرىغا كۈچ بېرىش خىتاينىڭ رايون خاراكتېرلىك توقۇنۇشلارنى ئۆز مەنپەئەتىگە پايدىلىق شەكىلدە تۇتاشتۇرۇۋاتقانلىقىنىڭ نامايەندىسى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، پۇل يۇيۇش ۋە نېفىت ئەتكەسچىلىكى ئۈچۈن قۇرۇلغان غايەت زور قاراڭغۇ تورلار ئەمەلىيەتتە خەلقئارا پۇل-مۇئامىلە قانۇنلىرىنىڭ قانچىلىك يوچۇقلۇق ئىكەنلىكىنى، ھەمدە يامان نىيەتلىك ھاكىمىيەتلەرنىڭ بۇ يوچۇقلاردىن پايدىلىنىپ پۈتكۈل بىر رايوننىڭ ۋەيران بولۇشىغا قانداق مەبلەغ سالالايدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
يەنە بىر تەرەپتىن، دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغان تەپسىلاتلاردىن شۇ نەرسە ئېنىقكى، خىتاينىڭ تاكتىكىسى ھەرقاچان ئەھۋالغا قاراپ ئۆزگىرىشچان ۋە تەمكىن بولۇپ، ئوتتۇرا شەرقتىكى ئۆز تەڭپۇڭلۇقىنى بۇزۇپ قويۇشنى قەتئىي خالىمايدۇ. سەئۇدى ئەرەبىستان ۋە ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىگە ئوخشاش مۇقىم ھەم تەرەققىي قىلغان كۈچلەر بىلەن بولغان غايەت زور سودا مەنپەئەتى، خىتاينى ئىراننىڭ ھەممە ھەرىكىتىنى ئاشكارا ۋە شەرتسىز قوللاشقا يول قويمايدۇ. شۇڭا يەرشارىۋى سىياسىي ۋەزىيەتنى تەھلىل قىلغۇچىلار چوقۇم بۇ ئىتتىپاقنىڭ زېمىن خاراب قىلىدىغان كۈچكە ئىگە ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىشى، لېكىن شۇ ھاكىممۇتلەق ئىتتىپاقداشلار ئارىسىدىكى مەنپەئەت پەرقى، قىزىل سىزىقلار ۋە ئىشەنچ كىرىزىسىنىڭمۇ مەۋجۇتلۇقىنى ھەرگىز نەزەردىن ساقىت قىلماسلىقى كېرەك.
ئاخىرىدا، مەزكۇر «ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن خىتاي ئىقتىساد ۋە بىخەتەرلىك تەكشۈرۈش كومىتېتى» ئېلان قىلغان تەتقىقات نەتىجىسى خەلقئارا جەمئىيەتكە شۇنداق كۈچلۈك بىر سىگنالنى بېرىدۇكى، يەرشارىۋى تەرتىپنىڭ كەلگۈسى غەرب دۇنياسىنىڭ خىتاي-ئىران ھەمكارلىق تورىنى قانچىلىك دەرىجىدە ئۈنۈملۈك پارچىلاپ، ئۇلارنىڭ تېخنىكا، نېفىت ۋە پۇل-مۇئامىلە يۆتكەش يوللىرىنى قانداق ئۈزۈپ تاشلىيالايدىغانلىقى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىكتۇر. ئىراننىڭ ھەربىي سانائىتى ۋە ئىقتىسادىي ھاياتىي كۈچىنىڭ خىتايغا ئاساسەن باغلىنىپ قېلىشى يېڭى بىر خەلقئارالىق گېئوپولىتىكىلىق رېئاللىقنى ياراتتى، بۇ رېئاللىق دۇنيا مىقياسىدا دېموكراتىيە، كىشىلىك ھوقۇق ۋە تىنچلىق قوغدىغۇچى دۆلەتلەرنىڭ بۇ كىرىزىسقا نىسبەتەن تېخىمۇ قاتتىق، تېخىمۇ ماسلاشقان ۋە سىستېمىلىق قارشى تەدبىرلەرنى ئىشلەپچىقىرىشىنى تەقەززا قىلماقتا.[6-بەت]
پايدىلانغان مەنبە:
Ayres, G., Burton, R., Federici, J., Morget, N., & Tsering, L. (2026, March 16). China-Iran Fact Sheet: A Short Primer on the Relationship. U.S.-China Economic and Security Review Commission.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
