ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى:ئەلانۇر ئەتتار
دۇنيا سىياسىي سەھنىسىدە ئەڭ كۈچلۈك تەسىرگە ئىگە ئاقىللار ئامبىرىنىڭ بىرى بولغان ئەنگلىيەدىكى «Chatham House» (خان جەمەتى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئىنستىتۇتى) تەرىپىدىن 2025-يىلى 12-دېكابىردا ئېلان قىلىنغان «2025-يىلى يەر شارى بىخەتەرلىك تەھدىتكە تەرتىپى مەغلۇب بولدى: 2026-يىلى ھەل قىلغۇچ سىناقلار كېلىدۇ» ناملىق بۇ ماقالە، ھازىرقى زامان خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر تارىخىدىكى ئەڭ كەسكىن ۋە مۇرەككەپ بىر دەۋرنىڭ سۈرىتىنى سىزىپ بەردى. ماقالە دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى توقۇنۇشلار، يادرو قوراللىرىنى تىزگىنلەش مېخانىزمىنىڭ ئىناۋەتسىزلىشىشى ۋە يېڭى تېخنىكىۋى تەھدىتلەرنىڭ كۈچىيىشى قاتارلىق كۆپ تەرەپلىمىلىك كىرىزىسلارنى مەركەز قىلىپ تۇرۇپ، 2025-يىلىنىڭ خەلقئارا بىخەتەرلىك تەرتىپى ئۈچۈن «مەغلۇبىيەتلىك بىر يىل» بولغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. بولۇپمۇ يادرو قوراللىرىنىڭ كېڭىيىپ كېتىشى، ئالەم بوشلۇقى بىخەتەرلىكى ۋە ئارىلاشما ئۇرۇش (Hybrid Warfare) تۈرىدىكى تەھدىتلەرنىڭ دۇنياۋى تەرتىپنى قانداق ۋەيران قىلىۋاتقانلىقى ماقالىنىڭ ئاساسىي تېمىسىنى تەشكىل قىلىدۇ.
بۇ تەتقىقاتنىڭ ئەھمىيىتى شۇ يەردىكى، ئۇ پەقەتلا ئۆتۈپ كەتكەن ۋەقەلەرنى تىزىپ چىقىش بىلەن چەكلەنمەستىن، بەلكى 2026-يىلىنىڭ دۇنيا تارىخىدا قانداق قىلىپ بىر «ھەل قىلغۇچ بۇرۇلۇش نۇقتىسى» بولۇپ قالىدىغانلىقىنى ئىلمىي دەلىللەر بىلەن ئوتتۇرىغا قويىدۇ. خەلقئارالىق مۇتەخەسسىسلەرنىڭ قارىشىچە، بۇ ماقالە غەرب دۇنياسىنىڭ، بولۇپمۇ ياۋروپا ۋە شىمالىي ئامېرىكىنىڭ نۆۋەتتىكى گېئو-سىياسىي رېئاللىققا بولغان ئەندىشىلىرىنى ۋە تەييارلىق دەرىجىسىنى ئەكىس ئەتتۈرىدىغان مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك ھۆججەت ھېسابلىنىدۇ. ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان كۆز قاراشلار، دۇنيانىڭ قايتىدىن «كۈچلەر رىقابىتى» دەۋرىگە قەدەم قويغانلىقىنى، خەلقئارا قانۇن ۋە نورمىلارنىڭ ئاجىزلىشىپ، ئۇنىڭ ئورنىنى «مىللىي مەنپەئەت» ۋە «ھەربىي كۈچ» ئىگىلەشكە باشلىغانلىقىنى ئىسپاتلاپ بەرمەكتە.
يادرو قوراللىرىنى تىزگىنلەش مېخانىزمىنىڭ ئىناۋەتسىزلىشىشى ۋە «ئۈچىنچى يادرو دەۋرى» نىڭ خەۋپى
2025-يىلى دۇنياۋى بىخەتەرلىك تەرتىپىدىكى ئەڭ چوڭ چېكىنىش، شۈبھىسىزكى، يادرو قوراللىرىنى تىزگىنلەش كېلىشىملىرىنىڭ كۈچىدىن قېلىشى ۋە يادرو كۈچلىرى ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەتنىڭ قايتىدىن كەسكىنلىشىشىدۇر. ماقالىدە تەكىتلەنگىنىدەك، 2026-يىلى 2-ئاي دۇنيا تارىخى ئۈچۈن ئىنتايىن ھالقىلىق بىر پەيت بولۇپ قالىدۇ؛ چۈنكى بۇ ۋاقىتتا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن رۇسىيە فېدېراتسىيەسى ئوتتۇرىسىدىكى «يېڭى ئىستراتېگىيەلىك قوراللارنى قىسقارتىش شەرتنامىسى» (New START) نىڭ مۇددىتى توشىدۇ. بۇ شەرتنامە دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئىككى يادرو كۈچى ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك مۇقىملىقنى ساقلاپ تۇرۇۋاتقان بىردىنبىر ۋە ئاخىرقى تۈۋرۈك ئىدى. بۇ كېلىشىمنىڭ مۇددىتىنىڭ توشۇشى، دۇنيانى يادرو قوراللىرىنى چەكلەيدىغان ھېچقانداق قانۇنىي رامكا يوق بىر ۋەزىيەتكە ئىتتىرىشى مۇمكىن.
رۇسىيە ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ يادرو سىناقلىرىنى قايتىدىن كۈنتەرتىپكە ئېلىپ كېلىشى، ئەسلىدىنلا نازۇك بولغان ئىستراتېگىيەلىك تەڭپۇڭلۇقنى تېخىمۇ بۇزۇپ تاشلىدى. بولۇپمۇ رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنا ئۇرۇشى جەريانىدا يادرو تەھدىتىنى بىر دىپلوماتىيە قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىشى، يادرو قوراللىرىنىڭ «مۇداپىئە» (Deterrence) رولىدىن «تەھدىت» (Coercion) رولىغا ئۆتۈشىنى تېزلىتىۋەتتى. بۇ ئەھۋال باشقا دۆلەتلەرنىڭمۇ ئۆز بىخەتەرلىكىنى قوغداش ئۈچۈن يادرو قوراللىرىغا ئىگە بولۇش ئىستىكىنى قوزغىدى. ماقالىدە ئالاھىدە تىلغا ئېلىنغان بىر نۇقتا شۇكى، ئامېرىكا پرېزىدېنتىنىڭ (تېكىستتە ترامپ تىلغا ئېلىنغان) جەنۇبىي كورېيەنىڭ يادرو يېقىلغۇلۇق سۇ ئاستى پاراخوتىغا ئىگە بولۇش پىلانىنى قوللىشى، رايوندىكى شىمالىي كورېيە قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ «يادرو دومىنو ئېففېكتى» (Nuclear Domino Effect) ھەققىدە ئاگاھلاندۇرۇش بېرىشىگە سەۋەب بولدى. بۇ، ئاسىيا-تىنچ ئوكيان رايونىدا يادرو قوراللىنىش مۇسابىقىسىنىڭ كونترولدىن چىقىپ كېتىش ئېھتىماللىقىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە.
خىتاينىڭ يادرو ئىستراتېگىيەسىدىكى ئۆزگىرىشلەر بولسا بۇ ۋەزىيەتنى تېخىمۇ مۇرەككەپلەشتۈرۈۋەتتى. خىتاي نۆۋەتتە ئۆزىنىڭ يادرو ئامبىرىنى مىسلى كۆرۈلمىگەن سۈرئەتتە كېڭەيتىۋاتقان بولۇپ، مۆلچەرلەرگە ئاساسلانغاندا، بۇ ئون يىلنىڭ ئاخىرىغىچە خىتاينىڭ قىتئەلەر ئارا باللىستىك باشقۇرۇلىدىغان بومبا (ICBM) سانى ئامېرىكا ياكى رۇسىيەنىڭ سەۋىيەسىگە يېتىشى مۇمكىن. بۇ ئەھۋال دۇنيانىڭ ئەنئەنىۋى «ئىككى قۇتۇپلۇق» يادرو تەڭپۇڭلۇقىدىن (ئامېرىكا-سوۋېت ئىتتىپاقى مودېلىدىن)، تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە خەتەرلىك بولغان «ئۈچ قۇتۇپلۇق» (ئامېرىكا-رۇسىيە-خىتاي) يادرو دەۋرىگە قەدەم قويغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. «Chatham House» نىڭ ئانالىزچىلىرى بۇنى «ئۈچىنچى يادرو دەۋرى» دەپ ئاتىغان بولۇپ، بۇ يېڭى دەۋردە خاتا ھۆكۈم قىلىش ۋە تاسادىپىي ئۇرۇش پارتلاش خەۋپى ئىلگىرىكى ھەر قانداق ۋاقىتتىكىدىن يۇقىرى بولۇشى مۇمكىن.
يادرو قوراللىرىنى كېڭەيتمەسلىك كېلىشىمى (NPT) گە بولغان ئىشەنچنىڭ ئاجىزلىشىشى، 2026-يىلى ئۆتكۈزۈلىدىغان كۆزدىن كەچۈرۈش يىغىنىدا ئۆزىنى كۆرسىتىدۇ. ئەگەر يادروغا ئىگە دۆلەتلەر ئۆز مەجبۇرىيەتلىرىنى ئادا قىلمىسا، يادرو قورالى يوق دۆلەتلەرنىڭ بۇ كېلىشىمدىن چېكىنىپ چىقىش ياكى ئۆز ئالدىغا يادرو قوراللىنىش ئېھتىماللىقى يۇقىرىلايدۇ. ماقالىدە بۇ ۋاقىت «خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئورتاق مەنپەئەت ئەتراپىدا ئۇيۇشالايدىغانلىقى ياكى مىللىي مەنپەئەتلەرنىڭ ھەممىدىن ئۈستۈن تۇرىدىغانلىقى» نى بەلگىلەيدىغان ھەل قىلغۇچ پەيت دەپ تەسۋىرلەنگەن.
تېخنىكىلىق ماس كەلمەسلىك — ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلار (Drones) ۋە ھاۋا مۇداپىئەسىدىكى بوشلۇق
ماقالىدە ئالاھىدە دىققەت قىلىنغان يەنە بىر مۇھىم نۇقتا، زامانىۋى ئۇرۇش شەكلىنىڭ تۈپتىن ئۆزگىرىشى ۋە دۆلەتلەرنىڭ بۇ ئۆزگىرىشكە تاقابىل تۇرۇش ئىقتىدارىنىڭ يېتەرسىزلىكىدۇر. بولۇپمۇ ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان (Drone) تېخنىكىسىنىڭ تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلىشى ۋە كەڭ كۆلەمدە قوللىنىلىشى، ئەنئەنىۋى ھاۋا مۇداپىئە سىستېمىلىرىنى ئوسال ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويدى. 2025-يىلى ئەرزان باھالىق، ئەمما يۇقىرى ئۈنۈملۈك ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلارنىڭ كۆپلىگەن دۆلەتلەرنىڭ ھاۋا تەۋەلىكىگە ئاسانلا رۇخسەتسىز كىرگەنلىكى، بۇ ساھەدىكى بىخەتەرلىك بوشلۇقىنىڭ نەقەدەر چوڭ ئىكەنلىكىنى ئاشكارىلىدى.
بۇ يەردىكى ئاساسلىق مەسىلە «تەننەرخ ئۈنۈمى» (Cost-effectiveness) دىكى غايەت زور پەرقتۇر. ھازىرقى مەۋجۇت ھاۋا مۇداپىئە سىستېمىلىرى (مەسىلەن، «Patriot» ياكى «S-400» گە ئوخشاش) ئاساسلىقى قىممەت باھالىق باشقۇرۇلىدىغان بومبا ۋە ئۇرۇش ئايروپىلانلىرىنى توسۇش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن. بىر دانە مۇداپىئە باشقۇرۇلىدىغان بومبىسىنىڭ باھاسى مىليون دوللار بولۇپ، ئۇنىڭ بىلەن باھاسى ئاران نەچچە مىڭ ياكى نەچچە ئون مىڭ دوللارلىق ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلاننى ئېتىپ چۈشۈرۈش ئىقتىسادىي جەھەتتىن مۇۋاپىق ئەمەس. دۈشمەن كۈچلەر دەل مۇشۇ ئاجىزلىقتىن پايدىلىنىپ، ئەرزان ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلارنى توپلاپ ھۇجۇم قىلىش ئارقىلىق، قىممەت باھالىق مۇداپىئە سىستېمىلىرىنى خورىتىش ۋە پۇرسەتپەرەسلىك ئىستراتېگىيەسىنى قوللانماقتا.
بۇ خىل «تېخنىكىلىق ماس كەلمەسلىك» (Technological Asymmetry) پەقەت ھەربىي ساھە بىلەنلا چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى پۇقراۋى بىخەتەرلىككىمۇ زور تەھدىت ئېلىپ كەلمەكتە. ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، ياۋروپادا ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلار كەلتۈرۈپ چىقارغان ھاۋا قاتنىشى قالايمىقانچىلىقى ۋە فىزىكىلىق بۇزغۇنچىلىق ھەرىكەتلىرى، ئاممىنىڭ ھۆكۈمەتلەرنىڭ ئۆزلىرىنى قوغداش ئىقتىدارىغا بولغان ئىشەنچىسىنى سۇسلاشتۇرغان. ياۋروپا جامائەتچىلىكى بۇ تەھدىتكە قارىتا تېخىمۇ قاتتىق تەدبىر ئېلىشنى تەلەپ قىلماقتا، ئەمما ھۆكۈمەتلەرنىڭ قولىدا ھازىرچە بۇنىڭغا تاقابىل تۇرالايدىغان ئەرزان ۋە ئۈنۈملۈك «ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانغا قارشى سىستېمىلار» (Counter-drone systems) يېتەرلىك ئەمەس. بۇ ئەھۋال 2026-يىلى ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ دۆلەت مۇداپىئە خامچوتى ۋە تەتقىقات يۆنىلىشىگە چوڭ تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن.
ئۇنىڭدىن باشقا، سۈنئىي ئىدراك (AI) تېخنىكىسىنىڭ ھەربىي قوراللارغا بىرلەشتۈرۈلۈشى، ئۇرۇش مەيدانىدىكى قارار چىقىرىش سۈرئىتىنىڭ ئىنسانلارنىڭ ئىقتىدارىدىن تېز بولمىسا بولمايدىغانلىقىنى ئەسكەرتمەكتە. ئاپتوماتىك ھۇجۇم قىلىدىغان سىستېمىلار ۋە « ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان» (Drone Swarms) تېخنىكىسى، ئەنئەنىۋى ئۇرۇش قائىدىلىرىنى ۋە ئېتىكا ئۆلچەملىرىگە خىرىس پەيدا قىلىۋاتقان بولۇپ، بۇ تېخنىكىلىق تەرەققىياتلار خەلقئارا بىخەتەرلىك تەرتىپىدىكى مۇقىمسىزلىقنى تېخىمۇ كۈچەيتىۋېتىدىغان ئامىللار قاتارىدا سانالماقتا.
رايونلۇق توقۇنۇشلارنىڭ «تۈگىمەس ئۇرۇش» قا ئايلىنىشى ۋە دىپلوماتىيەنىڭ مەغلۇبىيىتى
2025-يىلى خەلقئارا دىپلوماتىيە ساھەسىدىكى يەنە بىر ئېچىنىشلىق رېئاللىق شۇكى، رايونلۇق توقۇنۇشلارنى ھەل قىلىش تىرىشچانلىقلىرى ئاساسەن نەتىجىسىز قالدى ياكى ۋاقىتلىقلا ئۈنۈم بەردى. ئوتتۇرا شەرق ۋەزىيىتى، بولۇپمۇ ئىسرائىلىيە بىلەن غەززە (خاماس) ئوتتۇرىسىدىكى ئۇرۇشتا گەرچە ئۇرۇش توختىتىش كېلىشىمى ئىمزالانغان بولسىمۇ، تەرەپلەرنىڭ بىر-بىرىنى كېلىشىمگە خىلاپلىق قىلىش بىلەن ئەيىبلىشى، تىنچلىق مەسلىسىنىڭ نەقەدەر نازۇك ئىكەنلىكىنى كۆرسەتتى. ماقالىدە بۇ خىل «ئۇرۇش توختىتىش» لارنىڭ ئەمەلىيەتتە توقۇنۇشنى تۈپتىدىن ھەل قىلماستىن، بەلكى كېيىنكى قېتىملىق تېخىمۇ چوڭ پارتلاش ئۈچۈن پەقەت بىر «دەم ئېلىش» پۇرسىتى يارىتىپ بېرىۋاتقانلىقى ئىما قىلىنغان.
رۇسىيە-ئۇكرائىنا ئۇرۇشى ۋە سۇداندىكى ئىچكى ئۇرۇش قاتارلىق توقۇنۇشلار «ھەل قىلىش تەس بولغان» (Intractable) ھالەتكە ئۆتتى. غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ئۇكرائىناغا بولغان ياردىمىدىكى «ھارغىنلىق» ئالامەتلىرى ۋە رۇسىيەنىڭ ئۇرۇش چىقىملىرىغا مۇۋەپپەقىيەتلىك ماسلىشىشى، ئۇرۇشنىڭ ئۇزۇن مۇددەت داۋاملىشىشىدىن دېرەك بەرمەكتە. بۇ خىل ئۇزۇنغا سوزۇلغان، نەتىجىسى ئېنىق بولمىغان قوراللىق توقۇنۇشلار خەلقئارا سىستېمىنىڭ بايلىقىنى خورىتىپ، باشقا يوشۇرۇن كىرىزىسلارغا تاقابىل تۇرۇش ئىقتىدارىنى ئاجىزلاشتۇرۇۋەتتى.
ماقالىدە يەنە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ يېڭى ھۆكۈمىتى (ترامپ ھۆكۈمىتى كۆزدە تۇتۇلغان) نىڭ تاشقى سىياسىتىدىكى تۈپ ئۆزگىرىشلەرنىڭ رايونلۇق بىخەتەرلىككە كۆرسىتىدىغان تەسىرى تەھلىل قىلىنغان. ئامېرىكىنىڭ ئەنئەنىۋى ئىتتىپاقداشلىرى بولغان ياۋروپا دۆلەتلىرىگە قارىتا «يۈكنى تەڭ كۆتۈرۈش» بېسىمىنى ئاشۇرۇشى، شۇنداقلا لاتىن ئامېرىكىسىغا قارىتا كۆچمەنلەر مەسىلىسىدە ئامېرىكىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىنى قايتا تىكلەش مەقسىتىدە «يېڭىچە مۇستەملىكە» (Trump Corollary) ئۇسلۇبىدا مۇئامىلە قىلىشى، يەر شارىۋى ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋەتلىرىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرمەكتە. لېكىن، لاتىن ئامېرىكىسى رەھبەرلىرىنىڭ يەنىلا خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي ھەمكارلىقنى داۋاملاشتۇرۇش ئارزۇسى، ئامېرىكىنىڭ بۇ رايوندىكى تەسىرىنىڭ چەكلىك ئىكەنلىكىنى ۋە كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيانىڭ رېئاللىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك تاللىشى ۋە «پادىشاھنىڭ قىيىنچىلىقى»
ئاسىيا-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى خىتاينىڭ رولى ۋە ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرى ماقالىدە ئالاھىدە ئورۇن تۇتقان. خىتاي بىر تەرەپتىن يادرو ئامبىرىنى كېڭەيتىش ۋە ئارمىيەنى زامانىۋىلاشتۇرۇش ئارقىلىق دۇنياۋى كۈچ بولۇش نىشانىغا يېقىنلاشقان بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئىقتىسادىي ئېشىشنىڭ ئاستىلىشى ۋە ئىچكى ئىجتىمائىي مەسىلىلەر بىلەن ئېلىشىشقا مەجبۇر بولماقتا. «Chatham House» (خان جەمەتى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئىنستىتۇتى) مۇتەخەسسىسلىرى خىتاينىڭ «پادىشاھنىڭ قىيىنچىلىقى» (King’s Dilemma) دەپ ئاتىلىدىغان بىر زىددىيەت ئىچىدە قالغانلىقىنى، يەنى بىر تەرەپتىن جەمئىيەت ۋە ئىقتىساد ئۈستىدىكى قاتتىق كونتروللۇقنى ساقلاپ قېلىش، يەنە بىر تەرەپتىن يېڭىلىق يارىتىش ۋە تەرەققىياتنى ئىلگىرى سۈرۈش ئوتتۇرىسىدىكى تەڭپۇڭلۇقنى تېپىشتا قىينىلىۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
شۇنداق بولۇشىغا قارىماي، خىتاينىڭ جەنۇبىي دېڭىزدىكى ھەربىي ھەرىكەتلىرى ۋە تەيۋەنگە بولغان بېسىمى ھېچقانداق پەسەيگىنى يوق. فىلىپپىن بىلەن بولغان دېڭىز تەۋەلىكى تالاش-تارتىشى ۋە ئامېرىكىنىڭ بۇ رايوندىكى ئىتتىپاقداشلىرىنى كۈچەيتىشى، 2026-يىلىدىكى يوشۇرۇن پارتلاش نۇقتىلىرى ھېسابلىنىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ تاشقى سىياسەتتە تېخىمۇ قاتتىق قوللۇق پوزىتسىيە تۇتۇشى، ئۇنىڭ ئىچكى ئىقتىسادىي بېسىمنى سىرتقا يۆتكەش تاكتىكىسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇشى مۇمكىن. بۇ، غەرب دۇنياسى ئۈچۈن خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە «رىقابەت» بىلەن «ھەمكارلىق» (بولۇپمۇ كىلىمات ئۆزگىرىشى قاتارلىق ساھەلەردە) ئوتتۇرىسىدىكى نازۇك تەڭپۇڭلۇق نۇقتىسىنى تېپىشنىڭ تېخىمۇ قىيىنلىشىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.
خۇلاسە — 2026-يىل: بۆلۈنۈش ۋە قايتا تەشكىللىنىش يىلى
ئومۇمىي جەھەتتىن ئالغاندا، «Chatham House» (خان جەمەتى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئىنستىتۇتى) نىڭ بۇ ئانالىزىدا، 2026-يىلىغا دۇنيا بىخەتەرلىك تەرتىپىنىڭ تەقدىرىنى بەلگىلەيدىغان «ھەل قىلغۇچ سىناق يىلى» دەپ ئېنىقلىما بېرىلىدۇ. دۇنيا دۆلەتلىرى ئالدىدا ئىككى خىل تاللاش تۇرماقتا: بىرىنچىسى، يادرو قوراللىرىنى كېڭەيمەسلىك، كىلىمات ئۆزگىرىشى ۋە تېخنىكا بىخەتەرلىكى قاتارلىق ئورتاق مەنپەئەتلەر ئەتراپىدا قايتىدىن ئۇيۇشۇپ، خەلقئارا تۈزۈمنى ئىسلاھ قىلىش؛ ئىككىنچىسى، مىللىي مەنپەئەتنى ھەممىدىن ئۈستۈن قويۇپ، بۆلۈنۈش، يادرو قوراللىنىش ۋە توقۇنۇش يولىنى تاللاش. ئەپسۇسكى، نۆۋەتتىكى يۈزلىنىش ئىككىنچى خىل ئېھتىماللىقنىڭ تېخىمۇ يۇقىرى ئىكەنلىكىنى كۆرسەتمەكتە.
خەلقئارا ئىدارە قىلىش ئورگانلىرىنىڭ (بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىغا ئوخشاش) ئىناۋىتىنىڭ تۆۋەنلىشى ۋە خەلقئارا قانۇننىڭ چەكلىمە كۈچىنىڭ ئاجىزلىشىشى، دۇنيانىڭ «كۈچلۈكلەر ھەقلىق» بولىدىغان بىر جاڭگال قانۇنىغا قايتىپ كېتىش خەۋپىنى تۇغدۇرماقتا. ئاپتورلارنىڭ قارىشىچە، 2026-يىلىدىكى ۋەقەلەر، بولۇپمۇ يادرو كېلىشىملىرىنىڭ تەقدىرى ۋە رايونلۇق ئۇرۇشلارنىڭ يۆنىلىشى، بىزنىڭ كەلگۈسى ئون يىللىق تەقدىرىمىزنى بەلگىلەپ بېرىدۇ.
بۇ ماقالىنىڭ ئەڭ چوڭ ئارتۇقچىلىقى، ئۇنىڭ پەقەت يۈزەكى ۋەقەلەرنى بايان قىلىش بىلەن چەكلەنمەي، يادرو قوراللىرىنى تىزگىنلەش مېخانىزمىنىڭ ۋاقتىنىڭ توشۇشى (2026-يىل فېۋرال) ۋە تېخنىكىلىق ماس كەلمەسلىك (ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان مەسىلىسى) قاتارلىق كونكرېت ۋە ئىنتايىن ھالقىلىق نۇقتىلارنى ئۆرنەك كۆرسىتىپ تەھلىل قىلغانلىقىدۇر. ماقالە «ئۈچىنچى يادرو دەۋرى» ئۇقۇمىنى ئوتتۇرىغا قويۇش ئارقىلىق، ھازىرقى ئىستراتېگىيەلىك تەڭپۇڭلۇقنىڭ نەقەدەر مۇرەككەپلىكىنى ئىلمىي ئاساستا يورۇتۇپ بەرگەن. شۇنداقلا ماقالىنىڭ، غەربنىڭ تېخنىكىلىق ئەۋزەللىكىگە قارىغۇلارچە ئىشىنىپ كەتمەسلىكى كېرەكلىكىنى، ئەرزان تېخنىكىلارنىڭ قىممەت باھالىق سىستېمىلارنى يېڭەلەيدىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇرۇشى رېئاللىققا ئىنتايىن ئۇيغۇن.
بىراق، ماقالىنىڭ بەزى كەمچىلىكلىرىمۇ يوق ئەمەس. بىرىنچىدىن، ئانالىز يەنىلا كۈچلۈك «غەرب مەركەزلىك» (West-centric) نۇقتىئىنەزەر بىلەن يېزىلغان بولۇپ، «يەر شارى جەنۇبى» (Global South) دۆلەتلىرىنىڭ (ھىندىستان، بىرازىلىيە، ئافرىقا دۆلەتلىرىنىڭ) يېڭى دۇنيا تەرتىپىدىكى رولى ۋە ئۇلارنىڭ غەرب بىلەن رۇسىيە/خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى تاللاشلىرىنى تەھلىل قىلىشقا يېتەرلىك ئورۇن بەرمىگەن. ئىككىنچىدىن، ماقالىدە مەسىلىلەر ۋە تەھدىتلەر ناھايىتى ئېنىق كۆرسىتىلگەن بولسىمۇ، بۇ كىرىزىسلاردىن قۇتۇلۇشنىڭ كونكرېت دىپلوماتىك يوللىرى ياكى ھەل قىلىش لايىھەلىرى ھەققىدە يېتەرلىك تەكلىپلەر بېرىلمىگەن؛ ئاساسلىق تېكىستى بەكلا ئۈمىدسىزلىك ۋە ئاگاھلاندۇرۇش تۈسىنى ئالغان. شۇنداق بولۇشىغا قارىماي، بۇ ماقالە سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ۋە تەتقىقاتچىلار ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدىغان بىر پايدىلىنىش ماتېرىيالىدۇر.
پايدىلانغان مەنبە:
Georgia Cole and Chatham House Experts. (2025). Global security continued to unravel in 2025. Crucial tests are coming in 2026. Chatham House – The Royal Institute of International Affairs.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
