ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى:ئەلانۇر ئەتتار
تەتقىقاتچى ئېللى-كاتارىنا پولكامپ (Elli-Katharina Pohlkamp) تەرىپىدىن قەلەمگە ئېلىنىپ، ياۋروپا تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشى (European Council on Foreign Relations) تەرىپىدىن 2025-يىلى 12-دېكابىردا ئېلان قىلىنغان «رىقابەتنى باشقۇرۇش: ياپونىيە-خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى جىددىيلىك ۋە ياۋروپانىڭ تۇتۇشقا تېگىشلىك پوزىتسىيەسى» ناملىق ماقالە، نۆۋەتتىكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ساھەسىدىكى ئەڭ ھالقىلىق نۇقتىلارنىڭ بىرىنى يورۇتۇپ بەرگەن مۇھىم ئىلمىي ئەسەر ھېسابلىنىدۇ. ئاپتور پولكامپ ئاسىيا دۆلەتلىرى ۋە ياپونىيە سىياسىتى بويىچە نوپۇزلۇق تەتقىقاتچى بولۇش سۈپىتى بىلەن، ماقالىدە شەرقىي ئاسىيادىكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ ئۆزگىرىشى، خىتاينىڭ كۈچىيىۋاتقان بېسىمى ۋە ياپونىيەنىڭ بۇنىڭغا قايتۇرغان ئىستراتېگىيەلىك ئىنكاسىنى ئەتراپلىق تەھلىل قىلغان.
مەزكۇر ماقالىنىڭ ئېلان قىلىنىش ۋاقتى ۋە مەزمۇنى، دۇنياۋى گېئو-سىياسىي ئېغىرلىق مەركىزىنىڭ غەربتىن شەرققە قاراپ سۈرۈلۈۋاتقان، شۇنىڭ بىلەن بىرگە خىتاينىڭ رايوندىكى ھەربىي ۋە سىياسىي تەھدىتى يۇقىرى پەللىگە چىققان بىر مەزگىلگە توغرا كەلگەن. بۇ تەھلىل پەقەت ئىككى تەرەپلىمىلىك مۇناسىۋەتنىلا ئەمەس، بەلكى ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى مەنپەئەتلىرى ۋە بىخەتەرلىك مەجبۇرىيەتلىرىنى چۈشىنىشتە ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ. ماقالىنىڭ ئىلمىي قىممىتى شۇ يەردىكى، ئۇ ۋەقەلەرنىڭ ئارقىسىدىكى قۇرۇلمىلىق سەۋەبلەرنى، يەنى خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ سىياسىي قانۇنلۇقىنى قوغداش ئېھتىياجى بىلەن ياپونىيەنىڭ رايون بىخەتەرلىكىنى قوغداش ئىرادىسى ئوتتۇرىسىدىكى مۇقەررەر توقۇنۇشنى ئېچىپ بەرگەن.
جىددىيلىكنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئامىللىرى ۋە كۈلرەڭ رايون تاكتىكىسى
ماقالىدە ئالدى بىلەن يېقىنقى مەزگىللەردە ياپونىيە بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدا يۈز بەرگەن بىر قاتار دىپلوماتىك ۋە ھەربىي سۈركىلىشلەر چوڭقۇر تەھلىل قىلىنغان. بولۇپمۇ خىتاي خەلق ئازاتلىق ئارمىيەسىنىڭ Y-9 تىپلىق جاسۇسلۇق ئايروپىلانىنىڭ ياپونىيەنىڭ ھاۋا تەۋەلىكىگە بېسىپ كىرىشى، ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتى تارىخىدىكى بىر قېتىملىق ئېغىر دەرىجىلىك ئىغۋاگەرچىلىك دەپ باھالانغان. ئاپتورنىڭ قارىشىچە، بۇ ۋەقە ئاددىي بىر تېخنىكىلىق خاتالىق بولماستىن، بەلكى خىتاينىڭ ياپونىيەنىڭ ھاۋا مۇداپىئە سىستېمىسىنىڭ ئىنكاس قايتۇرۇش سۈرئىتىنى سىناش ۋە ياپونىيە جەمئىيىتىگە پىسخىكىلىق بېسىم ئىشلىتىش ئۈچۈن مەقسەتلىك قىلغان ھەرىكىتىدۇر.
بۇ خىل ھەربىي ھەرىكەتلەرگە ئۇلاپلا، خىتاينىڭ تەكشۈرۈش پاراخوتلىرىنىڭ ياپونىيە دېڭىز تەۋەلىكىگە كىرىشى كۆپەيگەن بولۇپ، بۇ خىتاينىڭ «كۈلرەڭ رايون» (Gray Zone) تاكتىكىسىنىڭ تىپىك نامايەندىسى ھېسابلىنىدۇ. ئاپتور بۇ يەردە ناھايىتى ئىنچىكە بىر كۆزىتىشنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ: خىتاي ئوچۇق-ئاشكارە ئۇرۇش قوزغىماستىن، بەلكى «قوراللىق توقۇنۇش دەرىجىسى»دىن تۆۋەن بولغان ۋاسىتىلەرنى قوللىنىش ئارقىلىق، ياپونىيەنىڭ مەمۇرىي باشقۇرۇش تەۋەلىكى ۋە ئىگىلىك ھوقۇقىنى ئاستا-ئاستا خورىتىشنى مەقسەت قىلماقتا.
ماقالىدە يەنە ئىجتىمائىي قاتلامدىكى توقۇنۇشلارغىمۇ ئالاھىدە ئورۇن بېرىلگەن. خىتاي پۇقراسىنىڭ ياپونىيەدىكى ياسۇكۇنى ئىبادەتخانىسىغا (Yasukuni Shrine) ھاقارەت خاراكتېرلىك خەت يېزىشى ۋە خىتاينىڭ سۇجۇ شەھىرىدە ياپونىيەلىك ئايال ۋە بالىنىڭ پىچاقلىق ھۇجۇمغا ئۇچرىشى قاتارلىق ۋەقەلەر، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى سىياسىي جىددىيلىكنىڭ خەلق ئاممىسى قاتلىمىغا سىڭىپ كىرگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ۋەقەلەر مۇنداقلا بىر جىنايى ئىشلار دېلوسى ئەمەس، بەلكى مىللەتچىلىك،تارىختىن قالغان ئىنتىقام ھېسسىياتىنىڭ زوراۋانلىققا ئايلىنىشىدۇر.
ئاپتور بۇ يەردە ئىلمىي بىر ھۆكۈمنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ: خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى ئىقتىسادىي چېكىنىش، ياشلار ئارىسىدىكى ئىشسىزلىق ۋە ئۆي-مۈلۈك كىرزىسى قاتارلىق مەسىلىلەردىن خەلقنىڭ دىققىتىنى بۇراش ئۈچۈن، ياپونىيەگە قارشى مىللەتچىلىك ھېسسىياتىنى قەستەن قۇترىتىشى، بۇ خىل زوراۋانلىق ۋەقەلىرىنىڭ يۈز بېرىشىگە بىۋاسىتە سەۋەب بولماقتا. خىتاي كومپارتىيەسى ئۈچۈن ياپونىيەگە قارشى تۇرۇش، ھاكىمىيەتنىڭ قانۇنلۇقىنى كۈچەيتىدىغان قۇلايلىق قورالدۇر.
بۇ ۋەقەلەرنىڭ ھەممىسىنى بىر پۈتۈنلۈكتە كۆزەتكەندە، ئاپتور شۇنداق بىر خۇلاسىگە كېلىدۇكى، خىتاي بىلەن ياپونىيە ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنىڭ يىرىكلىشىشى قۇرۇلمىۋى خاراكتېرگە ئىگە. خىتاينىڭ رايوندا ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى تىكلەش ئارزۇسى بىلەن ياپونىيەنىڭ ئۆزىنىڭ بىخەتەرلىكى ۋە دېموكراتىك تۈزۈمىنى قوغداش ئىرادىسى ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەت، كەلگۈسىدە تېخىمۇ كۆپ توقۇنۇش يۈز بېرىش ئېھتىماللىقىدىن دىرەك بەرمەكتە.
بۇنىڭدىن باشقا، خىتاي تەرەپنىڭ ياپونىيەنى «ئامېرىكىنىڭ قورچىقى» دەپ ئەيىبلىشى ۋە ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدىكى تارىخىي مەسىلىلەرنى قايتا-قايتا قوزغىشى، دىپلوماتىك يول بىلەن مەسىلىنى ھەل قىلىش يوللىرىنى بارغانسېرى تارايتماقتا. خىتاي دىپلوماتلىرىنىڭ قوپال پوزىتسىيەسى ۋە «بۆرە جەڭچى» ئۇسلۇبى، ئىككى دۆلەت ئارىسىدىكى ئىشەنچنى پۈتۈنلەي ۋەيران قىلغان.
بۇ بۆلەكتە شۇ نەرسە تەكىتلىنىدۇكى، خىتاينىڭ بۇ ھەرىكەتلىرىنىڭ يەنە بىر ئىستراتېگىيەلىك مەقسىتى — ياپونىيەنى پىسخىكىلىق جەھەتتىن ئۇپرىتىش ۋە ئامېرىكا باشلىق ئىتتىپاقداشلىرىدىن ئايرىۋېتىشكە ئۇرۇنۇشتىن ئىبارەتتۇر. لېكىن، ماقالىدە كۆرسىتىلگىنىدەك، بۇ تاكتىكا ئەكسىچە ئۈنۈم بەرمەكتە.
ياپونىيەنىڭ مۇداپىئە سىياسىتىدىكى تۈپ بۇرۇلۇش ۋە خەلقئارالىق ھەمكارلىق
ماقالىدە تەھلىل قىلىنغان يەنە بىر يادرولۇق تېما، ياپونىيەنىڭ ئەنئەنىۋى «تىنچلىقپەرۋەر» سىياسىتىدىن ئەمەلىيەتچىل مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسىگە يۈزلىنىشىدۇر. ياپونىيە ھۆكۈمىتى خىتاينىڭ كۈچىيىۋاتقان تەھدىتى ۋە رايوندىكى بىخەتەرلىك ۋەزىيىتىنىڭ ناچارلىشىشىغا قارىتا، دۆلەت مۇداپىئە خامچوتىنى كۆرۈنەرلىك ئاشۇرۇش ۋە «قايتۇرما زەربە بېرىش ئىقتىدارى»نى يېتىلدۈرۈش قارارىنى ئالغان. بۇ، «يوشىدا دوكتىرىنىسى»دىن رەسمىي ۋاز كېچىش بولۇپ، ياپونىيەنىڭ ئۇرۇشتىن كېيىنكى تارىخىدىكى ئەڭ چوڭ سىياسىي بۇرۇلۇش ھېسابلىنىدۇ.
ئاپتورنىڭ بايان قىلىشىچە، «تەيۋەننىڭ جىددىي ۋەزىيىتى — ياپونىيەنىڭ جىددىي ۋەزىيىتى» (Taiwan emergency is a Japan emergency) دېگەن ئىستراتېگىيەلىك ئۇقۇمنىڭ ياپونىيە سىياسىي قاتلىمىدا ئومۇملىشىشى، بۇ چوڭ سىياسىي بۇرۇلۇشقا سەۋەپ بولغان ئامىلىدۇر[1]. ياپونىيە ئۈچۈن تەيۋەن پەقەت بىر قوشنا ئارال ئەمەس، بەلكى ياپونىيەنىڭ ئېنېرگىيە ۋە سودا لىنىيەسىنىڭ ھاياتلىق تومۇرىدۇر. شۇڭا، ياپونىيە تەيۋەن بوغۇزىدىكى ھەر قانداق ھەربىي ئۆزگىرىشنى ئۆزىگە قىلىنغان تەھدىت دەپ قوبۇل قىلىشقا باشلىدى.
بۇ يېڭى سىياسەت پەقەت ھەربىي تەييارلىق بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ، بەلكى دىپلوماتىك دائىرىدىمۇ خىتايغا قارشى «توسۇش تورى» ھاسىل قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. ماقالىدە ياپونىيەنىڭ ئامېرىكا قوشما شتاتلىرى بىلەن بولغان ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋىتىنى يەنىمۇ مۇستەھكەملىگەندىن سىرت، كورېيە جۇمھۇرىيىتى ۋە فىلىپپىن قاتارلىق قوشنا دۆلەتلەر بىلەنمۇ تارىخىي زىددىيەتلەرنى پەسەيتىپ، بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنى كۈچەيتىۋاتقانلىقى ئالاھىدە تىلغا ئېلىنغان. بۇ «كىچىك كۆپ تەرەپلىمىلىك» (Minilateral) ھەمكارلىقلار، خىتاينىڭ ياپونىيەنى رايوندا يالغۇز قالدۇرۇش ئىستراتېگىيەسىگە بېرىلگەن كۈچلۈك قارشىلىق بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
ئاپتور شۇنى كۆرسىتىپ ئۆتىدۇكى، ياپونىيەنىڭ بۇ ھەرىكەتلىرى خىتاي تەرىپىدىن «شەرقىي ئاسىيادا NATO قۇرۇش ئۇرۇنۇشى» دەپ قاتتىق تەنقىد قىلىنماقتا. خىتاي ھۆكۈمىتى ياپونىيەنىڭ ھەربىي كۈچىنى ئاشۇرۇشىنى ۋە شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (NATO) بىلەن مۇناسىۋەت ئورنىتىشىنى، ئۆزىنىڭ رايوندىكى مەنپەئەتلىرىگە قىلىنغان بىۋاسىتە تەھدىت دەپ قارايدۇ. بولۇپمۇ ياپونىيەنىڭ ياۋروپا دۆلەتلىرى بىلەن بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنى كۈچەيتىشى، خىتاينىڭ «غەرب كۈچلىرىنىڭ ئاسىياغا باشلاپ كىرىلىشى» ھەققىدىكى ئەندىشىسىنى تېخىمۇ كۈچەيتكەن.
مەزكۇر بۆلەكنىڭ ئاخىرىدا، ياپونىيەنىڭ ئىچكى سىياسىتىنىڭ مۇقىملىقى تەھلىل قىلىنىدۇ. گەرچە باش ۋەزىر ئالمىشىشلار يۈز بەرگەن بولسىمۇ، ئەمما خىتاينىڭ تەھدىتىگە قارىتا شەكىللەنگەن بۇ يېڭى «دۆلەت بىخەتەرلىك ئورتاق تونۇشى»نىڭ ئۆزگەرمەيدىغانلىقى، ياپونىيەنىڭ بۇنىڭدىن كېيىنكى تاشقى سىياسىتىنىڭ ئاساسىي ئېقىمى بولۇپ قالىدىغانلىقى ئىلمىي دەلىللەر بىلەن ئوتتۇرىغا قويۇلغان.
ياۋروپانىڭ رولى ۋە «بىخەتەرلىكنىڭ ئايرىلماسلىقى» پىرىنسىپى
ماقالىنىڭ ئەڭ مۇھىم ۋە ئەمەلىي ئەھمىيەتكە ئىگە قىسمى — ياۋروپانىڭ بۇ رىقابەتتىكى ئورنى ھەققىدىكى مۇھاكىمىسىدۇر. ئاپتورنىڭ تەھلىلىچە، ئۇكرائىنا ئۇرۇشى ۋە خىتاينىڭ رۇسىيەنى قوللىشى، ياۋروپا بىلەن ئاسىيانىڭ بىخەتەرلىك تەقدىرىنى بىر-بىرىگە چەمبەرچاس باغلاپ قويدى. ياپونىيە باش ۋەزىرىنىڭ «بۈگۈنكى ئۇكرائىنا — ئەتىكى شەرقىي ئاسىيا بولۇشى مۇمكىن» دېگەن سۆزى، ياۋروپا رەھبەرلىرى ئۈچۈنمۇ بىر ئاگاھلاندۇرۇش سىگنالى سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنىشى كېرەك.
ماقالىدە، ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ ئەمدىلىكتە شەرقىي ئاسىيا ۋەزىيىتىنى پەقەت سودا ۋە ئىقتىساد كۆزنىكىدىن كۆزىتىشنى توختىتىشى كېرەكلىكى تەكىتلىنىدۇ. ئەگەر ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدا بىرەر توقۇنۇش يۈز بەرسە، ئۇنىڭ ياۋروپا ئىقتىسادىغا كۆرسىتىدىغان زەربىسى ئۇكرائىنا ئۇرۇشىدىنمۇ بىر نەچچە ھەسسە ئېغىر بولىدۇ. شۇڭا، ياۋروپا ئۆزىنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن بولسىمۇ، رايوندا «تۈزۈمگە ئاساسلانغان تەرتىپ»نىڭ ساقلىنىشىغا كۈچ چىقىرىشى شەرت.
ئاپتور ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خىتايغا نىسبەتەن «ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك» (Economic Security) ساھەسىدىكى ھەمكارلىقنى ياپونىيە بىلەن بىرلىكتە كۈچەيتىشى كېرەكلىكىنى تەۋسىيە قىلىدۇ. خىتاينىڭ «ئىقتىسادىي بېسىم» (Economic Coercion) تاكتىكىسىغا قارشى تۇرۇش ئۈچۈن، ياۋروپا ۋە ياپونىيە تەمىنلەش زەنجىرىنى كۆپ خىللاشتۇرۇش، ھالقىلىق تېخنىكىلارنى قوغداش ۋە خىتايغا بولغان تايىنىشچانلىقنى ئازايتىش («خەتەرلىك ئامىللارنى يوقىتىش» – De-risking) جەھەتتە كونكرېت مېخانىزملارنى ئورنىتىشى لازىم.
بۇنىڭدىن باشقا، ياپونىيەنىڭ خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي مۇناسىۋەتلەرنى باشقۇرۇش تەجرىبىسى ياۋروپا ئۈچۈن ئىنتايىن قىممەتلىك. ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، ياپونىيە يىللاردىن بۇيان خىتاينىڭ ئىقتىسادىي بېسىمىغا تاقابىل تۇرۇپ كەلگەن بولۇپ، ياۋروپا سىياسەتچىلىرىنىڭ بۇ تەجرىبىلەردىن ئۆگىنىشى، خىتاي بىلەن بولغان مۇرەككەپ مۇناسىۋەتنى بىر تەرەپ قىلىشتا پايدىلىق.
سىياسىي ۋە دىپلوماتىك جەھەتتىن ئېيتقاندا، ئاپتور ياۋروپانىڭ ياپونىيەنى ئېنىق ۋە قەتئىي قوللىشىنىڭ ئەھمىيىتىنى تەكىتلەيدۇ. خىتاي ياپونىيەنى يالغۇز قالدۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتقان پەيتتە، ياۋروپانىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلىرىنىڭ ياپونىيەنى زىيارەت قىلىشى، بىرلەشمە باياناتلارنى ئېلان قىلىشى ۋە خەلقئارا مۇنبەرلەردە ياپونىيەنىڭ مەيدانىنى قوللىشى، خىتايغا «تۈزۈمگە ئاساسلانغان خەلقئارا تەرتىپ»نى بۇزۇشنىڭ بەدىلى ئېغىر بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
ئاخىرىدا، ماقالىدە ياۋروپانىڭ G7 (يەتتە دۆلەت گۇرۇھى) رامكىسى ئىچىدە ياپونىيە بىلەن بىر سەپتە تۇرۇشى كېرەكلىكى ئالاھىدە ئەسكەرتىلگەن. خىتاي دائىم ياۋروپا دۆلەتلىرى بىلەن ئامېرىكا ياكى ئامېرىكا بىلەن ياپونىيە ئوتتۇرىسىغا بۆلگۈنچىلىك سېلىشقا، يەنى «بۆلۈپ ئىدارە قىلىش» تاكتىكىسىنى ئىشلىتىشكە ئۇرۇنىدۇ. ياۋروپا بۇنىڭغا ئالدىنىپ قالماي، دېموكراتىك ئىتتىپاقداشلار بىلەن بولغان بىرلىكنى ساقلىشى، يەرشارىۋى بىخەتەرلىكنىڭ كاپالىتىدۇر.
خۇلاسە
يىغىپ ئېيتقاندا، ئېللى-كاتارىنا پولكامپنىڭ بۇ ماقالىسى، نۆۋەتتىكى ياپونىيە-خىتاي مۇناسىۋىتىنىڭ جىددىيلىشىش جەريانىنى ۋە ئۇنىڭ يەرشارىۋى ئاقىۋەتلىرىنى ناھايىتى ئېنىق ۋە لوگىكىلىق ھالدا يورۇتۇپ بەرگەن. ماقالىنىڭ ئەڭ چوڭ ئارتۇقچىلىقى، ئۇنىڭ مەسىلىگە پەقەت رايون خاراكتېرلىك ئەمەس، بەلكى يەرشارىۋى بىخەتەرلىك نۇقتىسىدىن، بولۇپمۇ ياۋرو-ئاتلانتىك ۋە ھىندى-تىنچ ئوكيان بىخەتەرلىكىنىڭ ئۆزئارا باغلىنىشى نۇقتىسىدىن باھا بەرگەنلىكىدىدۇر. شۇنداقلا، خىتاينىڭ «كۈلرەڭ رايون» تاكتىكىلىرى ۋە مىللەتچىلىك سىياسىتىنىڭ تاشقى سىياسەتكە بولغان تەسىرىنى ئېچىپ بېرىشى، ماقالىنىڭ چوڭقۇرلۇقىنى ئاشۇرغان.
ھالبۇكى، ماقالىنىڭ بەزى كەمچىلىكلىرىنىمۇ كۆرسىتىپ ئۆتۈشكە توغرا كېلىدۇ. بىرىنچىدىن، ماقالىدە ئاساسلىقى غەرب ۋە ياپونىيە نۇقتىئىنەزىرى ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىگەن بولۇپ، خىتاي تەرەپنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ھېساباتلىرى (مەسىلەن، قورشىلىپ قېلىش ئەندىشىسى) يېتەرلىك دەرىجىدە چوڭقۇر تەھلىل قىلىنمىغان بولۇشى مۇمكىن. ئىككىنچىدىن، ياۋروپانىڭ ئىقتىسادىي جەھەتتىن خىتايغا بولغان تايىنىشچانلىقىنىڭ (بولۇپمۇ گېرمانىيە ماشىنسازلىق سانائىتىنىڭ) ياپونىيەنى قوللاش سىياسىتىگە قانچىلىك توسالغۇ بولىدىغانلىقى ۋە بۇ توسالغۇلارنى يېڭىشنىڭ كونكرېت قىيىنچىلىقلىرى ھەققىدە يېتەرلىك توختالمىغان.
شۇنداقتىمۇ، بۇ ماقالە ياپونىيە-خىتاي مۇناسىۋىتى ۋە ياۋروپانىڭ ئاسىيا سىياسىتىنى چۈشىنىش ئۈچۈن يېزىلغان ئەلا سۈپەتلىك ئاكادېمىك تەھلىل بولۇپ، سىياسەتچىلەر ۋە تەتقىقاتچىلار ئۈچۈن مۇھىم پايدىلىنىش قىممىتىگە ئىگە.
ئىزاھاتلار:
[1] بۇ جۈملە ياپونىيە سابىق باش ۋەزىرى شىنزو ئابې دەۋرىدىن باشلاپ شەكىللەنگەن ۋە كېيىنكى ھۆكۈمەتلەر تەرىپىدىن داۋاملاشتۇرۇلغان مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك قاراش بولۇپ، تەيۋەن بوغۇزىدىكى ھەر قانداق ھەربىي توقۇنۇشنىڭ ياپونىيەنىڭ بىخەتەرلىكىگە بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ.مەنبە:
Pohlkamp, E.-K. (2025). Managing a rivalry: The latest Japan-China escalation and what Europe can do. European Council on Foreign Relations (ECFR). https://ecfr.eu/article/managing-a-rivalry-the-latest-japan-china-escalation-and-what-europe-can-do/
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
