ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
يەر شارى سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ۋەزىيىتى مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە داۋالغۇۋاتقان، كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا تەرتىپى قايتىدىن شەكىللىنىۋاتقان بۈگۈنكى كۈندە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى دىپلوماتىك ئالاقىلەر پۈتۈن دۇنيانىڭ دىققەت مەركىزىگە ئايلاندى. 2026-يىلى 14- ۋە 15-ماي كۈنلىرى خىتاينىڭ پايتەختى بېيجىڭدا ئۆتكۈزۈلۈشى پىلانلانغان دونالد ترامپ بىلەن شى جىنپىڭنىڭ ئۇچرىشىشى، پەقەت ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى ئادەتتىكى بىر دۆلەت زىيارىتىلا ئەمەس، ئەكسىچە يەر شارى خاراكتېرلىك كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى قايتىدىن بەلگىلەيدىغان تارىخىي بۇرۇلۇش نۇقتىسىدۇر[1]. بۇ باشلىقلار ئۇچرىشىشى، ئامېرىكىنىڭ 47-نۆۋەتلىك پىرىزېدېنتى بولۇپ قايتا سايلانغان دونالد ترامپنىڭ ئىككىنچى نۆۋەتلىك ۋەزىپە مۇددىتىدىكى ئەڭ مۇھىم دىپلوماتىك سىنىقى بولۇپلا قالماي، شۇنداقلا خىتاينىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك ئۈستۈنلۈك نىشانىغا يېتىش يولىدىكى مۇھىم بىر پۇرسىتىدۇر.
ئىككى رەھبەرنىڭ شەخسىي ۋە دۆلەت سەۋىيەسىدىكى مۇناسىۋەت تارىخىغا نەزەر سالساق، 2017-يىلى نويابىردا ترامپنىڭ بېيجىڭغا قىلغان تۇنجى زىيارىتىدە «دۆلەت زىيارىتىدىن ھالقىغان» يۇقىرى دەرىجىلىك قارشى ئېلىش بىلەن كۈتۈۋېلىنغانلىقىنى، ئەمما ئۇزۇن ئۆتمەي ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا مىسلى كۆرۈلمىگەن شىددەتتىكى سودا ئۇرۇشىنىڭ پارتلىغانلىقىنى كۆرىمىز [2]. بۇ جەريان ئىككى دۆلەت مۇناسىۋەتلىرىنىڭ نەقەدەر نازۇك ۋە ئۆزگىرىشچان ئىكەنلىكىنى ئايان قىلىدۇ. نۆۋەتتىكى ۋەزىيەتتە، دونالد ترامپنىڭ قايتىدىن ھاكىمىيەت بېشىغا كېلىشى بىلەن ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋەتلىرى ئورگانلار ئارا رىقابەتتىن ھالقىپ، ئىككى كۈچلۈك رەھبەرنىڭ شەخسىي دىپلوماتىيەسىگە ۋە ئەمەلىيەتچىل (پراگماتىك) سودىلىشىشلىرىغا تايانغان يېڭى بىر باسقۇچقا قەدەم قويدى.
بۇ يېڭى باسقۇچنىڭ ئەڭ گەۋدىلىك ئالاھىدىلىكى، ترامپنىڭ ئامېرىكا بىلەن خىتاي مۇناسىۋەتلىرىنى دۇنيادىكى ئەڭ كۈچلۈك ئىككى دۆلەتنىڭ باشقۇرۇشىدىكى «G2» (ئىككى چوڭ دۆلەت گۇرۇھى) سىستېمىسى سۈپىتىدە تەسۋىرلەشكە باشلىغانلىقىدۇر [3]. بۇ ئۇقۇم ئوباما ھۆكۈمىتى دەۋرىدە ئامېرىكا ئاقىللار ئامبىرى تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان بولسىمۇ، ترامپنىڭ نەزىرىدىكى «G2» تۈزۈملەشكەن خەلقئارالىق ھەمكارلىقنى ئەمەس، بەلكى ماددىي كۈچكە ۋە ئۆزئارا مەنپەئەت ئالماشتۇرۇشقا ئاساسلانغان «قاتتىق قول» سىياسىتىنى ئىپادىلەيدۇ. بۇ قاراش ئىككى دۆلەتنىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك ئىشلاردا ئورتاق باشقۇرۇش ھوقۇقىغا ئىگە ئىكەنلىكىنى ۋاسىتىلىك ھالدا ئېتىراپ قىلىدۇ ۋە خەلقئارالىق تەرتىپتە زور تەۋرىنىش پەيدا قىلىدۇ.
خىتاي تەرەپ بولسا ترامپنىڭ «G2» تەڭلىمىسىنى ئاشكارا قوبۇل قىلمىسىمۇ، بۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ ئۆزىنىڭ «يېڭىچە چوڭ دۆلەتلەر مۇناسىۋىتى» ئىستراتېگىيەسىنى ئىلگىرى سۈرۈشكە تىرىشماقتا [4]. شى جىنپىڭ دونالد ترامپ بىلەن ئۆتكۈزگەن تېلېفون سۆھبەتلىرىدە، ئىككى دۆلەتنىڭ «ئۆزئارا ھۆرمەت قىلىش، تىنچلىقتا بىللە تۇرۇش ۋە ئۆزئارا مەنپەئەت يەتكۈزۈش (ئۇتۇش-ئۇتۇش)» پىرىنسىپلىرى ئاساسىدا ھەمكارلىق ئورنىتىشى كېرەكلىكىنى قايتا-قايتا تەكىتلىدى. بېيجىڭ ئۈچۈن ماي ئېيىدىكى ئۇچرىشىش، ئامېرىكىنى خىتاينىڭ كۈچىنى ئېتىراپ قىلىشقا مەجبۇرلايدىغان ۋە خىتاينىڭ تۈپ مەنپەئەتلىرىگە قارىتىلغان بېسىمنى يېنىكلىتىدىغان ئالتۇن بىر پۇرسەتتۇر.
ماي ئېيىدا ئۆتكۈزۈلىدىغان بۇ باشلىقلار ئۇچرىشىشىنىڭ كۈنتەرتىپى پەقەت تاموژنا بېجى ۋە سودا قىزىل رەقىمى بىلەنلا چەكلىنىپ قالمايدۇ. كۈنتەرتىپىدە تەيۋەن بوغۇزىدىكى بىخەتەرلىك مەسىلىلىرى، سۈنئىي ئەقىل ۋە يۇقىرى تېخنىكا ساھەسىدىكى رىقابەت، ئوتتۇرا شەرقتىكى ئىران ئۇرۇشى ۋە خەلقئارالىق تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ بىخەتەرلىكى قاتارلىق دۇنيانىڭ تەقدىرىگە بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدىغان زور تېمىلار ئورۇن ئالماقتا [5]. رەھبەرلەرنىڭ بۇ مەسىلىلەردە قانداق مۇرەسسەگە كېلىدىغانلىقى ياكى كېلەلمەيدىغانلىقى، كەلگۈسى ئۈچ يىللىق يەر شارى مەنزىرىسىنى بەلگىلەيدۇ.
بۇنىڭدىن باشقا، بۇ ئۇچرىشىش ئامېرىكىنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى ۋە ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى دۆلەتلەر ئارىسىدا زور ئەندىشە ۋە ۋەھىمە پەيدا قىلماقتا. ترامپنىڭ «ئالدى بىلەن ئامېرىكا» (America First) شوئارى ئاستىدا ئۆز ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ مەنپەئەتىنى قۇربان قىلىپ، خىتاي بىلەن ئىككى تەرەپلىك «چوڭ كېلىشىم» (Grand Bargain) ئىمزالاش ئېھتىماللىقى، ياۋروپا ۋە ئاسىيادىكى نۇرغۇن دۆلەتلەرنى دىپلوماتىك يۆنىلىشىنى قايتىدىن ئويلىنىشقا مەجبۇرلىدى [6]. نەتىجىدە، يېقىنقى ئايلاردا غەرب دۆلەت رەھبەرلىرىنىڭ ئارقىمۇئارقىدىن بېيجىڭغا بېرىپ، خىتاي بىلەن يېقىنلىشىشقا تىرىشىۋاتقان مۇرەككەپ دىپلوماتىك دولقۇنغا شاھىت بولۇۋاتىمىز.
بۇ ئانالىز ماقالىسى، يۇقىرىدىكى مۇرەككەپ ۋە قالايمىقان خەلقئارالىق ئارقا كۆرۈنۈش ئاستىدا، دونالد ترامپ ۋە شى جىنپىڭنىڭ پىلانلانغان ئۇچرىشىشىنىڭ تولۇق ئاناتومىيەسىنى يېشىپ بېرىشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ جەرياندا جەنۇبىي كورېيەنىڭ بۇسان شەھىرىدە ھاسىل قىلىنغان سودا ئۇرۇشىنى توختىتىش كېلىشىمىدىن باشلاپ، ئىران ئۇرۇشىنىڭ گېئوپولىتىكىلىق تەسىرى، تەيۋەن مەسىلىسىدىكى قىزىل سىزىقلار، سۈنئىي ئەقىل ۋە يۇقىرى تېخنىكا سەھنىسىدىكى كۆرۈنمەس ئۇرۇشلارغىچە بولغان بارلىق نۇقتىلارنى ئەتراپلىق ۋە ئىلمىي ئاساستا ئانالىز قىلىمىز.
بۇسان كېلىشىمى: تاكتىكىلىق ئۇرۇش توختىتىش ۋە ئىقتىسادىي مەنپەئەت سودىلىشىشى
ماي ئېيىدا بېيجىڭدا ئۆتكۈزۈلۈشى پىلانلانغان باشلىقلار ئۇچرىشىشىنىڭ ئالدىنقى شەرتى ۋە ئاساسى، 2025-يىلى 30-ئۆكتەبىردە جەنۇبىي كورېيەنىڭ بۇسان شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلگەن ئاسىيا-تىنچ ئوكيان ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تەشكىلاتى (APEC) باشلىقلار يىغىنى جەريانىدىكى يۈزمۇيۈز كۆرۈشۈشتۇر. بۇسان گىمخې ھەربىي ھاۋا ئارمىيە بازىسىدا 100 مىنۇت داۋاملاشقان بۇ سۆھبەت، ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىدە قىسقا مۇددەتلىك بولسىمۇ مۇھىم بىر «تاكتىكىلىق ئۇرۇش توختىتىش» (Tactical Truce) مۇھىتى ياراتتى [2].
بۇسان كېلىشىمىدىن ئىلگىرىكى ئايلاردا، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى ئىقتىسادىي سۈركىلىش يۇقىرى پەللىگە چىققان ئىدى. دونالد ترامپ ھۆكۈمىتى خىتاي ماللىرىغا ئاساسىي جەھەتتىن %145 كە يەتكۈدەك يۇقىرى تاموژنا بېجى قويۇش بىلەن تەھدىت سالغان بولسا، خىتاي تەرەپ بۇنىڭغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن يەر شارى يۇقىرى تېخنىكا سانائىتىنىڭ جان تومۇرى بولغان سىيرەك تۇپراق ئېلېمېنتلىرى (Rare Earth Elements) ئېكسپورتىغا قاتتىق چەكلىمە قويغان ئىدى. بۇ توقۇنۇشلار يەر شارى پاي چېكى بازارلىرىدا، بولۇپمۇ ئامېرىكىنىڭ S&P 500 كۆرسەتكۈچىدە مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدىكى (%4.8) تۆۋەنلەشنى كەلتۈرۈپ چىقارغان ئىدى [3].
بۇساندىكى قىيىن سۆھبەتلەر نەتىجىسىدە، ئىككى تەرەپ بىر يۈرۈش ئىقتىسادىي مۇرەسسەگە كەلدى. ئامېرىكا تەرەپ خىتايدىن ئىمپورت قىلىنىدىغان ماللارغا قوللىنىلىدىغان ئومۇمىي تاموژنا بېجىنى %57 تىن %47 كە چۈشۈرۈشنى قوبۇل قىلدى. بۇنىڭغا جاۋابەن خىتاي ئامېرىكىنىڭ يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىنى، بولۇپمۇ پۇرچاقنى «غايەت زور مىقداردا» سېتىۋېلىشقا ۋەدە بەردى. كېلىشىمگە ئاساسەن، خىتاي 2025-يىلىنىڭ ئاخىرقى ئىككى ئېيىدا 12 مىليون توننا، 2026-يىلىدىن 2028-يىلىغىچە بولسا ھەر يىلى 25 مىليون توننا پۇرچاق سېتىۋېلىشقا ۋەدە بەردى [7].
سودا قىزىل رەقىمىنى تۈگىتىش بىلەن بىرگە، يۇقىرى تېخنىكا ۋە تەمىنلەش زەنجىرىدىكى چەكلىمىلەرمۇ مەلۇم دەرىجىدە يېنىكلىتىلدى. خىتاي تەرەپ سىيرەك تۇپراق ئېلېمېنتلىرى، گاللىي، گېرمانىي ۋە گرافت قاتارلىق ھالقىلىق مىنېراللارنىڭ ئېكسپورتىغا قارىتىلغان چەكلىمىنى پۈتۈن دۇنيا مىقياسىدا بىر يىل توختىتىپ تۇرۇشنى قوبۇل قىلدى. ئامېرىكا تەرەپمۇ بۇنىڭغا جاۋابەن، ئامېرىكا سودا مىنىستىرلىقىنىڭ «مەۋجۇتلۇق تىزىملىكى» (Entity List) گە كىرگۈزۈلگەن خىتاي شىركەتلىرىنىڭ تارماق شىركەتلىرىگە قارىتىلغان ئېكسپورت چەكلىمىلىرىنىڭ بىر يىل كېچىكتۈرۈلگەنلىكىنى ئېلان قىلدى [5].
شۇنداقلا، ئامېرىكا جەمئىيىتىدە ئېغىر ئىجتىمائىي مەسىلىگە ئايلانغان فېنتانىل (Fentanyl) زەھەرلىك چېكىملىك كىرىزىسىمۇ بۇ كېلىشىمنىڭ بىر قىسمى بولدى. خىتاي ھۆكۈمىتى شىمالىي ئامېرىكىغا قارىتىلغان بەزى تۈردىكى خىمىيىۋى خام ئەشيالارنىڭ ئېكسپورتىنى قاتتىق كونترول قىلىشنى ۋە تەكشۈرۈشنى كۈچەيتىشنى قوبۇل قىلدى. بۇ قەدەم دونالد ترامپ ئۈچۈن ئۆز دۆلەت ئىچىدىكى سايلىغۇچىلىرىغا سۇنىدىغان مۇھىم بىر سىياسىي غەلىبە سۈپىتىدە تەشۋىق قىلىندى [7].
ئىككى دۆلەت رەھبەرلىرىنىڭ بۇ كېلىشىمگە بولغان پوزىتسىيەسى ۋە تەشۋىقاتىمۇ ئۆزىگە خاس ئىدى. دونالد ترامپ «Truth Social» ناملىق ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىسىدا شى جىنپىڭ بىلەن ئۆتكۈزگەن سۆھبىتىگە «10 دىن 12» نومۇر بەرگەنلىكىنى ۋە مۇناسىۋەتلىرىنىڭ «مۇكەممەل» ئىكەنلىكىنى جاكارلىدى. شى جىنپىڭ بولسا ئامېرىكا خەلقىگە خىتاب قىلىپ، خىتاي بىلەن ئامېرىكىنىڭ شېرىك ۋە دوست بولۇشى كېرەكلىكىنى، ئىككى دۆلەت ئىقتىسادىنىڭ بىر-بىرىگە ياردەم بېرىش ئارقىلىق دۇنياغا نەپ يەتكۈزىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى [8].
شۇنداقتىمۇ، سىياسىي ئانالىزچىلار ۋە ئاكادېمىك تەتقىقاتچىلارنىڭ ئورتاق قارىشىچە، بۇسان كېلىشىمى مۇرەككەپ ۋە قۇرۇلمىلىق توقۇنۇشلارنى ھەل قىلىدىغان سېھىرلىك تاياق ئەمەس، بەلكى پەقەت تاكتىكىلىق بىر توختاشتۇر. خىتاي بۇ بىر يىللىق ۋاقىتتىن پايدىلىنىپ ئۆزىنىڭ تېخنىكىلىق مۇستەقىللىقىنى تېزلىتىش ۋە ئامېرىكىغا بولغان بېقىنىشچانلىقىنى ئازايتىشنى نىشانلىغان بولسا، ئامېرىكا تەرەپمۇ بۇ ۋاقىتتىن پايدىلىنىپ ھالقىلىق مىنېراللار ۋە يېرىم ئۆتكۈزگۈچ تەمىنلەش زەنجىرىدىكى خىتايغا بېقىنىپ قېلىش ۋەزىيىتىنى ئۆزگەرتىشنى مەقسەت قىلماقتا [2].
شۇنداق قىلىپ، ماي ئېيىدا بېيجىڭدا ئۆتكۈزۈلىدىغان ئۇچرىشىش دەل مۇشۇ بۇسان كېلىشىمىنىڭ ئۇلى ئۈستىگە قۇرۇلىدۇ. ئامېرىكا ھۆكۈمىتى خىتاينىڭ ۋەدىلىرىنى قايسى دەرىجىدە ئورۇندىغانلىقىنى تەكشۈرۈشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويسا، خىتاي تەرەپ بۇ ئۇرۇش توختىتىش كېلىشىمىنى ئۇزارتىشنى ۋە ئامېرىكىنىڭ يېڭى ئېمبارگولىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىشنى ئاساسلىق نىشان قىلىپ بەلگىلەيدۇ. بۇساندىكى خۇشاللىنارلىق كۆرۈنۈشلەرنىڭ ئارقىسىدا، كۆرۈنمەس ۋە ئىنتايىن رەھىمسىز ئىستراتېگىيەلىك رىقابەت ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى ياتماقتا.
بۇ ۋەزىيەتتە، ترامپ بىلەن شى جىنپىڭنىڭ بېيجىڭدىكى يۈزمۇيۈز سۆھبىتىدە يېڭى بىر سودا ئۇرۇشىنىڭ باشلىنىش خەۋپى يەنىلا مەۋجۇت. چۈنكى ئامېرىكا سوت مەھكىمىلىرى بەزى تاموژنا بېجى قارارلىرىنى بىكار قىلغان بولسىمۇ، ترامپ ھۆكۈمىتى تاموژنا بېجىنى ئەڭ كۈچلۈك دىپلوماتىك قورال سۈپىتىدە كۆرۈشنى داۋاملاشتۇرماقتا. كېلىشىم ماددىلىرىدا ئازراقلا ئىختىلاپ كۆرۈلسە، يەر شارى ئىقتىسادىنىڭ قايتىدىن زور بىر قاينامغا بېرىپ قېلىشى پۈتۈنلەي مۇمكىن [9].
ئىران ئۇرۇشىنىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك تەسىرى ۋە ئىستراتېگىيەلىك كېچىكتۈرۈش
ئەسلىدە، دونالد ترامپنىڭ خىتايغا قىلىدىغان دۆلەت زىيارىتى 2026-يىلىنىڭ باشلىرىدا پىلانلانغان ئىدى. ئەمما 2026-يىلى 28-فېۋرالدا تۇيۇقسىز پارتلىغان ئىران ئۇرۇشى ۋە ئامېرىكىنىڭ ئوتتۇرا شەرققە بىۋاسىتە قوراللىق مۇداخىلە قىلىشى، پۈتۈن خەلقئارالىق دىپلوماتىيە كۈنتەرتىپىنى، شۇنىڭ بىلەن بىرگە ترامپنىڭ بېيجىڭ زىيارىتىنى كېچىكتۈرۈشكە مەجبۇر قىلدى [10]. بۇ ئۇرۇشنىڭ پارتلىشى ۋە ترامپ-شى ئۇچرىشىشىنىڭ ماي ئېيىغا (14- ۋە 15-ماي) قالدۇرۇلۇشى، خىتاي-ئامېرىكا مۇناسىۋەتلىرىگە مۆلچەردىكىدىنمۇ مۇرەككەپ يېڭى دىنامىكىلارنى ئېلىپ كەلدى.
ئىران كىرىزىسىنىڭ ئەڭ بىۋاسىتە ۋە ئېغىر تەسىرى ھورمۇز بوغۇزىنىڭ توسۇلۇپ قېلىشى بىلەن ئوتتۇرىغا چىقتى. ھورمۇز بوغۇزى پەقەت يەر شارى نېفىت تەمىناتىنىڭ جان تومۇرى بولۇپلا قالماي، شۇنداقلا خىتاينىڭ ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى ئۈچۈنمۇ ئىنتايىن ھالقىلىق ئورۇنغا ئىگە. سىتاتىستىكىلىق مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، خىتاي نېفىت ۋە تەبىئىي گاز ئېھتىياجىنىڭ ئۈچتىن بىرىنى مۇشۇ بوغۇز ئارقىلىق ئىمپورت قىلىدۇ. شۇڭا ئۇرۇشنىڭ پارتلىشى، باشتا بېيجىڭ ئۈچۈن جىددىي بىر خەۋپ سىگنالىدەك قوبۇل قىلىنغان ئىدى [10].
ئەمما ۋەقەلەرنىڭ تەرەققىياتى خىتايغا كۈتۈلمىگەن بىر «ئىستراتېگىيەلىك بوشلۇق» ياراتتى. ئامېرىكىنىڭ بارلىق دىققىتى، ھەربىي كۈچى ۋە مالىيە مەنبەلىرى ئوتتۇرا شەرققە مەركەزلەشكەنلىكى ئۈچۈن، ۋاشىنگتون ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى، بولۇپمۇ جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى ۋە تەيۋەن ئەتراپىدىكى بېسىمىنى ئازايتىشقا مەجبۇر بولدى. برۇكىڭس ئىنستىتۇتى تەتقىقاتچىلىرىنىڭ كۆرسىتىپ ئۆتكىنىدەك، ئامېرىكىنىڭ ياپونىيە ۋە جەنۇبىي كورېيەدىكى ھەربىي قىسىملىرىنىڭ بىر قىسمىنى ۋە ئاۋىئاماتكىلىرىنى ئوتتۇرا شەرققە يۆتكىشى، خىتاينىڭ رايوندىكى ھەرىكەت ئەركىنلىكىنى مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە كېڭەيتتى [11].
خىتاينىڭ بۇ كىرىزىستىكى دىپلوماتىك تاكتىكىسىمۇ ئىنتايىن دىققەت قوزغىدى. بېيجىڭ بىر تەرەپتىن ئامېرىكا بىلەن بولغان سودا كېلىشىمىنى بۇزماسلىق ئۈچۈن ۋاشىنگتون بىلەن توقۇنۇشۇشتىن ساقلانسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئىران بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك شېرىكلىك مۇناسىۋىتىنى ساقلاپ قېلىشقا تىرىشتى. خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋاڭ يىنىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى ئارىلاپ يۈرۈپ مۇرەسسە قىلىش (Mekik) دىپلوماتىيەسى، خىتاينى يەر شارى خاراكتېرلىك بىر تىنچلىق بەرپا قىلغۇچى سۈپىتىدە كۆرسىتىش تىرىشچانلىقى بىلەن بىرگە، ئامېرىكىنىڭ ۋەيران قىلغۇچى ئوبرازىنى خەلقئارا جەمئىيەتكە تېخىمۇ بەكرەك سىڭدۈرۈشنى نىشانلىغان ئىدى [11].
ترامپ ھۆكۈمىتى باشتا ئىرانغا بېسىم ئىشلىتىش ۋە ھورمۇز بوغۇزىنى ئېچىش ئۈچۈن خىتايدىن ياردەم سورىغان، ھەتتا خىتاينىڭ ئىرانغا قورال سېتىپ بەرگەن ئەھۋالدا يۇقىرى تاموژنا بېجى قوللىنىدىغانلىقى توغرىسىدا ئاگاھلاندۇرۇش بەرگەن ئىدى. ئەمما ئۇزۇن ئۆتمەي ترامپ بۇ تەھدىتلىرىنى يۇمشىتىپ، شى جىنپىڭنىڭ ھورمۇز بوغۇزىنىڭ تېزرەك ئېچىلىشىنى خالايدىغانلىقىنى ۋە ئۇنىڭ بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنىڭ ياخشى ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى. بۇ ئەھۋال خىتاينىڭ ئامېرىكا تەھدىتلىرى ئالدىدا نەقەدەر سوغۇققان ۋە تەۋرەنمەس پوزىتسىيە تۇتالايدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەردى [12].
بۇنىڭدىن باشقا، خىتاي شىركەتلىرىنىڭ ئامېرىكا ئېمبارگولىرىغا بولغان پوزىتسىيەسىدىمۇ كۆرۈنەرلىك ئۆزگىرىش بولدى. مەسىلەن، ئامېرىكىنىڭ ئىران نېفىتى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئېمبارگولىرىغا قارشى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «خېڭلى نېفىت خىمىيە» (Hengli Petrochemical) گە ئوخشاش شىركەتلىرىگە ئامېرىكىنىڭ بىر تەرەپلىمە جازالىرىغا پىسەنت قىلماسلىق توغرىسىدا مەخپىي كۆرسەتمە بەرگەنلىكى ئاشكارىلاندى. بۇ خىل «جازاغا تاقابىل تۇرۇش» (Sanctions Defiance) تەلىماتى، ئامېرىكىنىڭ خەلقئارا پۇل-مۇئامىلە ئۈستۈنلۈكىگە ئاشكارا جەڭ ئېلان قىلىشتۇر [10].
ئۇرۇشنىڭ ئۇزىرىشى ۋە ئامېرىكىنىڭ ئوتتۇرا شەرق پاتقىقىغا پېتىپ قېلىشىنىڭ، ماي ئېيىدىكى ئۇچرىشىشتا شى جىنپىڭنىڭ سۆھبەت ئۈستىلىدىكى كوزىرلىرىنى ئاشۇرغانلىقىنى تەكىتلەش زۆرۈر. ئەرەب دۇنياسىدىكى تاراتقۇلارنىڭ ئانالىز قىلىشىچە، خىتاي ئامېرىكىنىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى سىياسىي مەغلۇبىيىتىدىن پايدىلىنىپ، ئۆزىنى خەلقئارالىق بىر تىنچلىق سۆيگۈچى ۋە مۇقىملىق قوغدىغۇچىسى سۈپىتىدە كۆرسىتىش پۇرسىتىگە ئېرىشتى. بۇ پىسخىكىلىق ۋە سىياسىي ئۈستۈنلۈك، ترامپنىڭ خىتاي زىيارىتىدە چوقۇم ئۆزىنى كۆرسىتىدۇ [10].
ئىستراتېگىيەلىك كېچىكتۈرۈشنىڭ يەنە بىر تەرىپى شۇكى، ترامپ ئۆز دۆلەت ئىچى سىياسىتىدىكى بېسىمنى يەڭگىللىتىش ئۈچۈن بېيجىڭدىن چوڭ بىر يول قويۇش ياكى بىر ئۇتۇق بىلەن قايتىشقا مەجبۇر. بۇ ئەھۋال خىتايغا، ئامېرىكىنىڭ تەلىپىگە ئاسانلا بوي ئەگمەستىن، ئەكسىچە ئۆز تەلىپىنى (مەسىلەن، تاموژنا بېجىنى تېخىمۇ ئازايتىش، تېخنىكا چەكلىمىلىرىنى بىكار قىلىش) تېخىمۇ قەتئىيلىك بىلەن ئوتتۇرىغا قويۇش ئىمكانىيىتى بەردى. شۇڭلاشقا ئىران ئۇرۇشى بىر كىرىزىس بولسىمۇ، خىتاي ئۈچۈن ئامېرىكا بىلەن بولغان كۈچ سىنىشىشىدا قىممەتلىك بىر «تەڭپۇڭلاشتۇرغۇچى» رولىنى ئوينىدى.
تەيۋەن مەسىلىسى: قىزىل سىزىقلار، ھەربىي تەھدىت ۋە بىخەتەرلىك رىقابىتى
سودا ۋە ئېنېرگىيە مەسىلىلىرى جىددىي بولسىمۇ، خىتاي رەھبەرلىكى ئۈچۈن ئەڭ تۈپ، مۇرەسسە قىلىش مۇمكىن بولمىغان بىرىنچى دەرىجىلىك قىزىل سىزىق تەيۋەن مەسىلىسىدۇر. شى جىنپىڭ 2026-يىلى باھاردا دونالد ترامپ بىلەن ئۆتكۈزگەن تېلېفون سۆھبەتلىرىدە بۇ نۇقتىنى ئاشكارا تىلغا ئېلىپ، «تەيۋەن مەسىلىسى خىتاينىڭ مىللىي ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە زېمىن پۈتۈنلۈكىگە چېتىلىدىغان ئەڭ مۇھىم مەسىلىدۇر» دەپ قاتتىق ئاگاھلاندۇرۇش بەردى[1]. بۇ ئاگاھلاندۇرۇش، ماي ئېيىدىكى باشلىقلار ئۇچرىشىشىنىڭ ئەڭ نازۇك تېمىسىنىڭ نېمە ئىكەنلىكىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بەردى.
ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى تەيۋەن كىرىزىسىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى قوزغاتقۇچى سەۋەبى، ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ 2025-يىلى دېكابىردا تەيۋەنگە قارىتىلغان 11.1 مىليارد دوللارلىق غايەت زور قورال سېتىپ بېرىش پىلانىنى تەستىقلىشى بولدى. تارىخىي خاراكتېرلىك زور سوممىغا ئىگە بۇ ھەربىي سېتىش توختىمى بېيجىڭنى غەزەپلەندۈرۈپلا قالماي، شۇنىڭ بىلەن بىرگە بۇساندىكى ئۇرۇش توختىتىش كېلىشىمىنىڭ تەسىرىنىمۇ ئاجىزلىتىپ، ئارال ئەتراپىدىكى ھەربىي سۈركىلىشنى كۈچەيتىۋەتتى [5]. خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى دەرھال ھەرىكەتكە كېلىپ، تەيۋەن ئارىلىنى قورشاۋغا ئالغان كەڭ كۆلەملىك ھەربىي مانېۋىرلار ئۆتكۈزدى ۋە كۈچ كۆرسەتتى.
دونالد ترامپنىڭ تەيۋەنگە تۇتقان پوزىتسىيەسى، ئالدىنقى ئامېرىكا پىرىزېدېنتلىرىدىن پەرقلىق بىر مۇرەككەپلىككە ئىگە. ترامپ كۆپىنچە ھاللاردا تەيۋەننى بىر دېموكراتىك ئىتتىپاقداش سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق (يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ساھەسىدە) بىر رىقابەتچى سۈپىتىدە كۆرىدىغانلىقىنى يوشۇرمىدى. ھەتتا بەزى باياناتلىرىدا، ئامېرىكىنىڭ تەيۋەننى قوغداش ئۈچۈن ئەسكەر ئەۋەتىش-ئەۋەتمەسلىكىنىڭ، خىتاينىڭ تاجاۋۇزچىلىق بەدىلىنى تۆلەش-تۆلىمەسلىكىگە باغلىق ئىكەنلىكىگە ئىشارەت قىلىپ، «ئىستراتېگىيەلىك مۈجمەللىك» (Strategic Ambiguity) نى تېخىمۇ يۇقىرى پەللىگە كۆتۈردى [13].. بۇ خىل سودىگەرچە پوزىتسىيە، بېيجىڭنىڭ تەيۋەن مەسىلىسىدە ئامېرىكىدىن يول قويۇش تەلەپ قىلىش پۇرسىتىگە ئېرىشكەن-ئېرىشەلمىگەنلىكىگە بولغان گۇمانلارنى كۈچەيتتى.
بېيجىڭنىڭ ماي ئېيىدىكى رەھبەرلەر ئۇچرىشىشىدىن ئەڭ چوڭ كۈتكىنى، ئامېرىكىنىڭ تەيۋەنگە قارىتىلغان سىياسىي سۆز-ئىپادىلىرىدە ئۆزگىرىش ياسىتىش، يەنى ئامېرىكىنىڭ تەيۋەننىڭ مۇستەقىللىقىنى «قوللىمايمىز» (Not Supporting) دېگەن پوزىتسىيەسىنى بىر قەدەم ئىلگىرى سۈرۈپ، «قارشى تۇرىمىز» (Opposing) دېگەن سۆزنى ئىشلىتىشكە مەجبۇرلاشتۇر. ئەگەر ترامپ سۆز ئويۇنىدا مۇشۇنداق بىر يول قويسا، بۇ خىتاي ئۈچۈن زور بىر دىپلوماتىك غەلىبە بولۇپلا قالماي، شۇنىڭ بىلەن بىرگە تەيۋەننىڭ ۋە ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى باشقا ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ۋاشىنگتونغا بولغان ئىشەنچىسىنى تۈپتىن سىلكىۋېتىدۇ [5].
تەيۋەن ھۆكۈمىتى مۇشۇنداق بىر يوشۇرۇن خەۋپكە قارشى ئۆزىنىڭ دۆلەت مۇداپىئەسىنى جىددىي كۈچەيتىش ئارقىلىق ئىنكاس قايتۇرماقتا. پىرىزېدېنت لەي چىڭدې رەھبەرلىكىدىكى تەيۋەن دائىرىلىرى، مۇداپىئە خامچوتىنى 2026-يىلىدا ئومۇمىي ئىشلەپچىقىرىش قىممىتى (GDP) نىڭ يۈزدىن ئۈچتىن كۆپرەك قىسمىغا چىقىرىشنى ۋە 2030-يىلىغىچە يۈزدىن بەشكە يەتكۈزۈشنى پىلانلىدى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، 40 مىليارد دوللارلىق ئالاھىدە مۇداپىئە خام چىقىمىنى تەستىقلىتىش ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسەتمەكتە. ئەمما تەيۋەن ئىچىدىكى پارتىيەلەر ئارا توقۇنۇشلار ۋە گومىنداڭ (KMT) نىڭ توسالغۇلىرى، بۇ خىل ئۆز-ئۆزىنى قوغداش قەدەملىرىنى مۇرەككەپلەشتۈرمەكتە [3].
ھەربىي ساھەدىكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقى تېخىمۇ جىددىي بىر مەنزىرىنى سىزىپ بەرمەكتە. خىتاي ھاۋا ئارمىيەسى ئۆزىنىڭ J-20 (جيەن-20) تىپلىق راداردىن يوشۇرۇنغۇچى ئۇرۇش ئايروپىلانلىرىنىڭ سانىنى 300 گە يەتكۈزۈپ، ئامېرىكىنىڭ F-35 ئۇرۇش ئايروپىلانلىرىغا قارشى بىرىنچى ئارال زەنجىرى ئىچىدە يەرلىك ھاۋا بوشلۇقى ئۈستۈنلۈكىنى تالىشىشقا تەييارلانماقتا. F-35 نىڭ بىر گەۋدىلەشكەن تور مەشغۇلات سىستېمىسى ۋە يوشۇرۇنۇش ئىقتىدارى يەنىلا ئۈستۈن بولسىمۇ، خىتاينىڭ سان ۋە جۇغراپىيەلىك ئەۋزەللىكى ئامېرىكا ئاۋىئاماتكا ئەترەتلىرى ئۈچۈن كۈچلۈك بىر توسالغۇ پەيدا قىلماقتا [14].
بۇنىڭدىن باشقا، خىتاينىڭ يادرو قورال ئىسكىلاتىنى تېز سۈرەتتە كېڭەيتىشى ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ دىققىتىنى قوزغىدى. ترامپ ئۇچرىشىشتىن ئىلگىرى، رۇسىيە ۋە خىتاينى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئۈچ تەرەپلىك يادرو قوراللىرىنى كونترول قىلىش سۆھبىتى ئۆتكۈزۈش تەكلىپىنى قويدى ۋە ئەگەر قوبۇل قىلمىسا ئامېرىكىنىڭ 30 يىلدىن كېيىن يادرو سىناقلىرىنى قايتىدىن باشلايدىغانلىقىنى بىلدۈردى. بۇ تەھدىت خىتاي رەھبەرلىكىنى قىيىن ئەھۋالغا چۈشۈردى، چۈنكى خىتاي ئىزچىل تۈردە ئۆزىنىڭ يادرو كۈچىنىڭ ئامېرىكا بىلەن تەڭ ئەمەسلىكىنى باھانە قىلىپ قورال كونترول قىلىش كېلىشىملىرىگە كىرىشنى رەت قىلىپ كېلىۋاتاتتى [2].
تەيۋەن مەسىلىسىدىكى بۇ كۆپ تەرەپلىمىلىك سۈركىلىش، بىۋاسىتە گېئوپولىتىكىلىق چوڭ شاھمات تاختىسىغا باغلانغاندۇر. رۇسىيە-ئۇكرائىنا ئۇرۇشى داۋاملىشىۋاتقان بىر پەيتتە، ترامپ پۇتىن بىلەن شى جىنپىڭنىڭ ئارىسىغا بۆلگۈنچىلىك سېلىشنى ۋە رۇسىيەنى خىتاينىڭ ئىقتىسادىي قوينىدىن تارتىپ چىقىرىشنى ئويلىماقتا. ئەمما 2024-يىلى ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى سودا سوممىسىنىڭ 245 مىليارد دوللارغا يېتىشى ۋە خىتاينىڭ رۇسىيەگە بەرگەن قوللىشى، بۇ پىلاننىڭ ئاسان ئەمەسلىكىنى، ئەكسىچە بۇ ئىككى مۇستەبىت دۆلەتنىڭ تېخىمۇ پۇختا بىر ئىتتىپاق قۇرۇپ، تەيۋەندە ۋە دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىدا ئامېرىكا مەنپەئەتلىرىگە تاقابىل تۇرۇش خەۋپىنى كۆرسەتمەكتە [13]..
خۇلاسىلىگەندە، تەيۋەن ۋە ھەربىي بىخەتەرلىك مەسىلىلىرىدە بېيجىڭ بىلەن ۋاشىنگتون ئوتتۇرىسىدا يىلتىزى چوڭقۇر پوزىتسىيە پەرقى مەۋجۇت. ترامپ سودا مەنپەئەتلىرى ئۈچۈن تەيۋەننى قۇربان قىلامدۇ؟ ياكى ھەربىي گېنېراللارنىڭ تەۋسىيەسى بويىچە قاتتىق سىياسەتنى داۋاملاشتۇرامدۇ؟ شى جىنپىڭ بولسا بۇ ئۇچرىشىشتا ئامېرىكا ئىچىدىكى ئىككىلىنىشتىن پايدىلىنىپ، تەيۋەننى بېسىۋېلىش ياكى بويسۇندۇرۇش نىشانىغا بىر قەدەم تېخىمۇ يېقىنلىشىشنى ئۈمىد قىلىدۇ. ئەمما ھەر ئىككى تەرەپ بىلىدۇكى، بۇ مەسىلىدە بېسىلغان خاتا بىر قەدەم، يەر شارى مىقياسىدا يېڭى بىر ئۇرۇشنىڭ پىلتىسىنى تۇتاشتۇرۇۋېتىشى مۇمكىن.
تېخنىكىلىق سوغۇق ئۇرۇش: سۈنئىي ئەقىل ۋە تەمىنلەش زەنجىرى توقۇنۇشى
دونالد ترامپ ۋە شى جىنپىڭ رەھبەرلىكىدىكى ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋەتلىرىدە، ئەنئەنىۋى تاموژنا بېجى ئۇرۇشىنىڭ چېگرىلىرى ئاللىقاچان تېخنىكىلىق بىر سوغۇق ئۇرۇشقا (Technological Cold War) ئايلىنىپ كەتتى. 2026-يىلى ماي ئېيىدىكى ئۇچرىشىشتا ئەڭ مەخپىي ۋە ئەڭ كەسكىن توقۇنۇش يۈز بېرىدىغان ساھە سۈنئىي ئەقىل، يېرىم ئۆتكۈزگۈچ تېخنىكىسى ۋە ھالقىلىق مىنېراللارنى كونترول قىلىش رىقابىتىدۇر. بۇ پەقەت ئىقتىسادىي مەنپەئەت مەسىلىسىلا ئەمەس، بەلكى كەلگۈسى ئەسىردە دۇنياغا كىمنىڭ ھۆكۈمرانلىق قىلىدىغانلىقىنى بەلگىلەيدىغان ئىستراتېگىيەلىك بىر مۇسابىقىدۇر [9].
خىتاي ھۆكۈمىتى 2024-يىلىدىن باشلاپ «AI Plus» (سۈنئىي ئەقىل پىلاس) ئىستراتېگىيەسىنى يولغا قويۇپ، سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسىنى دۆلەت باشقۇرۇش، ھەربىي ئىشلار، مائارىپ، يېزا ئىگىلىكى ۋە سانائەتكە ئەتراپلىق سىڭدۈرۈش نىشانىنى بېكىتتى. خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدىكى بۇ ھەرىكىتى پەقەت دۆلەت ئىچى تەرەققىياتى بىلەنلا چەكلىنىپ قالماي، بەلكى يەر شارى خاراكتېرلىك سۈنئىي ئەقىل ئۆلچەملىرىنى بەلگىلەشنى ۋە بۇ تېخنىكىلارنى «يەر شارى جەنۇبى» غا ئېكسپورت قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. ئامېرىكا ئۈچۈن بۇ ئەھۋال دۆلەت بىخەتەرلىكىگە قارىتىلغان ئېغىر بىر تەھدىت سۈپىتىدە كۆرۈلمەكتە [3].
ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ تەھدىتكە قايتۇرغان جاۋابى، «بىلىم مۈلۈك ھوقۇقى ئوغرىلىقى» غا تاقابىل تۇرۇش نامى ئاستىدا خىتاينىڭ ئىلغار چىپلارغا ئېرىشىشىنى قاتتىق چەكلىشى بولدى. ئامېرىكا سودا مىنىستىرلىقىنىڭ كەڭ كۆلەملىك «مەۋجۇتلۇق تىزىملىكى» تۈزۈمى، مىڭلىغان خىتاي شىركىتىنىڭ ئامېرىكىنىڭ ئىلغار تېخنىكىلىرىدىن پايدىلىنىشىنى توسۇپ قويدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ۋاشىنگتون گوللاندىيە ۋە ياپونىيەگە ئوخشاش دۆلەتلەرگە بېسىم ئىشلىتىپ، ئىنتايىن ئىلغار لىتوگرافىيە ماشىنىلىرىنىڭ خىتايغا سېتىلىشىنى مەنئى قىلدى. ترامپ ھۆكۈمىتى نۋىدىيە (NVIDIA) شىركىتىنىڭ خىتاي بازىرى ئۈچۈن مەخسۇس لايىھەلىگەن تۆۋەنلىتىلگەن ئىقتىدارلىق H20 ۋە H200 چىپلىرىنىڭ سېتىلىشىغىمۇ گۇمان بىلەن قاراپ، ئېكسپورتنى توختىتىپ ئاندىن قىسمەن رۇخسەت قىلىش ئارقىلىق مۇرەككەپ بىر سودا ئويۇنى ئوينىدى [13]..
بۇنىڭغا قارىماي خىتاي تېخنىكا شىركەتلىرى ئامېرىكا ئېمبارگولىرىغا تەسلىم بولمىدى، ئەكسىچە ئۆزلىرىنىڭ يەرلىك سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنى ۋە ئېكوسىستېمىلىرىنى قۇرۇشنى تېزلەتتى. خىتاينىڭ «DeepSeek V4» كە ئوخشاش ئەڭ يېڭى سۈنئىي ئەقىل سىستېمىلىرى ۋە خىتاي تالانت ئىگىلىرى تەرىپىدىن قۇرۇلغان «Manus» كە ئوخشاش يېڭىلىق يارىتىش شىركەتلىرى غەرب دۇنياسىنى ھەيران قالدۇردى. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ مېتا (Meta) شىركىتىنىڭ 2 مىليارد دوللارغا Manus نى سېتىۋېلىش پىلانىنى بىكار قىلىشى، بېيجىڭنىڭ ئۆز تېخنىكا تالانتلىرىنى ۋە يادرولۇق سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسىنى قوغداشتا نەقەدەر قەتئىي ئىكەنلىكىنى كۆرسەتتى [15].
بۇ ئىستراتېگىيەلىك كۈچ سىنىشىشتا ئامېرىكا دۇچ كېلىۋاتقان يەنە بىر يوشۇرۇن خەۋپ بولسا تالانت كىرىزىسىدۇر. ئامېرىكىدىكى ئالدىنقى قاتاردىكى سۈنئىي ئەقىل شىركەتلىرى، لاياقەتلىك خادىملىرىنىڭ زور بىر قىسمىدا ئىزچىل تۈردە چەتئەللىك كۆچمەنلەرگە، بولۇپمۇ خىتاي ۋە باشقا ئاسىيا دۆلەتلىرىدىن كەلگەن تەتقىقاتچىلارغا تايىنىپ كەلدى. سىياسىي مۇھىتنىڭ ناچارلىشىشى ۋە ۋىزا چەكلىمىلىرىنىڭ ئېشىشى، ئامېرىكىنىڭ بۇ ئۈستۈنلۈكىنى بارغانسېرى يوقىتىپ قويۇش خەۋپىگە دۇچ كەلتۈردى. شۇڭلاشقا بەزى تەتقىقاتچىلار ئامېرىكا ئۈچۈن ئەڭ مۇھىم بولغىنى پەقەت چىپ چەكلىمىسىلا ئەمەس، بەلكى دۆلەت ئىچىدە ساغلام بىر مائارىپ ۋە تالانت زەنجىرىنى يېتىشتۈرۈش ئىكەنلىكىگە ئىشىنىدۇ [9].
تېخنىكا رىقابىتى پەقەت كود يېزىش بىلەنلا چەكلىنىپ قالمايدۇ. تەمىنلەش زەنجىرى، يەنى مىنېراللارنى كونترول قىلىشمۇ بۇ سوغۇق ئۇرۇشنىڭ قاتتىق دېتال قىسمىدۇر. يەر شارى پاكىز ئېنېرگىيە تېخنىكىلىرىنىڭ مەركىزىدە ئورۇن ئالغان پولىسىلىكون (Polysilicon)، باتارېيە ماتېرىياللىرى ۋە سىيرەك تۇپراق ئېلېمېنتلىرى زور دەرىجىدە خىتاينىڭ قولىدىدۇر. بۇساندىكى بىر يىللىق ئېكسپورت چەكلىمىسىنى توختىتىپ تۇرۇش كېلىشىمى، خىتاينىڭ كەلگۈسىدە بۇ كوزىرلارنى خالىغان ۋاقىتتا قايتىدىن ئويناپ، ئامېرىكىنىڭ يۇقىرى تېخنىكا سانائىتىنى پالەچ ھالغا چۈشۈرۈپ قويالايدىغانلىقىنى ئىسپاتلىدى [16].
بۇ ئارقا كۆرۈنۈشتە، بېيجىڭدىكى ئۇچرىشىشتا رەھبەرلەرنىڭ سۈنئىي ئەقىل بىخەتەرلىكى ۋە تەمىنلەش زەنجىرى مەسىلىلىرىنى سۆھبەت ئۈستىلىگە قويۇشقا مەجبۇر بولىدىغانلىقى ئېنىق. ئىككى تەرەپ بىر-بىرىگە ئىشەنمىسىمۇ، سۈنئىي ئەقىلنىڭ ھەربىي ساھەگە سىڭىپ كىرىشى، تور ھۇجۇملىرى ۋە بىئولوگىيەلىك قوراللارنىڭ تەرەققىي قىلدۇرۇلۇش خەۋپى ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاق مەسىلىسى سۈپىتىدە دىققەت قوزغىماقتا. ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا ئالاقە يوللىرىنىڭ ئېچىلىشى ۋە قائىدىلەرنىڭ بېكىتىلىشى، تېخىمۇ چوڭ بىر كىرىزىسنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا ئىنتايىن زۆرۈردۇر [9].
خۇلاسىلىگەندە، بۇ سېنارىيە ھېچقايسى تەرەپنىڭ مۇتلەق تېخنىكىلىق ئۈستۈنلۈكنى قولغا كەلتۈرۈش نىيىتىدىن ۋاز كەچمەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ئەمما شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئىقتىسادلارنىڭ بىر-بىرىگە باغلانغانلىقى ۋە ئۆزئارا بېقىنىشچانلىقىدەك بىر رېئاللىق، تولۇق بىر «ئايرىلىشنىڭ» (Decoupling) ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن ئەمەسلىكىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. ترامپنىڭ خىتايدىن باج ئېلىش تەلىپى بىلەن شى جىنپىڭنىڭ تېخنىكىلىق توسالغۇلارنى بېسىپ ئۆتۈش تاكتىكىلىرى، باشلىقلار ئۇچرىشىشىنىڭ كەسكىن، ئەمما ساقلانغۇسىز ھالدا مۇرەسسە ئىزدەيدىغان بىر سەھنىگە ئايلىنىدىغانلىقىدىن بېشارەت بەرمەكتە.
ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونى ۋە ئىتتىپاقداشلارنىڭ ئىستراتېگىيەلىك تاللاشلىرى
دونالد ترامپ ۋە شى جىنپىڭنىڭ «G2» شەكلىدىكى سۆھبەت ئۈستىلىگە ئولتۇرۇشىنىڭ ئەڭ بەك ۋەھىمە ۋە ئەندىشە پەيدا قىلغان رايونى ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدۇر. ئامېرىكىنىڭ بۇ رايوندىكى ئىتتىپاقداشلىرى، ۋاشىنگتوننىڭ خىتاي بىلەن ئىككى تەرەپلىك مەنپەئەتلەر دائىرىسىدە مەخپىي كېلىشىملەر تۈزۈپ، ئۆزلىرىنىڭ بىخەتەرلىك ۋە ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرىنى قۇربان قىلىۋېتىشىدىن چوڭقۇر ئەندىشە قىلماقتا. ترامپنىڭ تەيۋەننى پەقەت بىر «ئىقتىسادىي رىقابەتچى» دەپ ئاتىشى ۋە ياپونىيەنى «مۇداپىئە ھەققى» تۆلەشكە مەجبۇرلىشىغا ئوخشاش سىياسەتلىرى بۇ ئەندىشىلەرنى تېخىمۇ رېئاللىققا ئايلاندۇردى [3].
ياپونىيە ھۆكۈمىتى بۇ يېڭى ۋەزىيەت ئالدىدا ئىنتايىن سەزگۈر ھەرىكەت قىلماقتا. ياپونىيە باش مىنىستىرى ئامېرىكىنىڭ رايوندىكى دىققىتىنىڭ تارقىلىپ كېتىشىگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، دۆلەتنىڭ مۇداپىئە خامچوتىنى كۆرۈنەرلىك ئاشۇردى ۋە دۆلەت بىخەتەرلىك ھۆججەتلىرىنى قايتىدىن تەرتىپكە سالدى. بۇنىڭ بىلەن بىرگە ياپونىيە فىلىپپىنغا ئوخشاش دۆلەتلەر بىلەن ھەربىي ھەمكارلىقنى كۈچەيتىپ، ئامېرىكىغا تايىنىش بىلەن بىرگە ئۆز كۈچىگە تايىنىش شەكلىدىكى قوش يۆنىلىشلىك سىياسەت يۈرگۈزمەكتە. ياپونىيە ئۈچۈن خىتاينىڭ شەرقىي خىتاي دېڭىزى ۋە سېنكاكۇ ئاراللىرىدىكى كېڭەيمىچىلىكى ھەقىقىي بىر تەھدىتتۇر [3].
جەنۇبىي كورېيە بولسا تېخىمۇ مۇرەككەپ بىر تۈگۈننىڭ ئىچىدە قالدى. بىر تەرەپتىن شىمالىي كورېيەنىڭ توختاۋسىز يادرو ۋە باشقۇرۇلىدىغان بومبا سىناقلىرى، رۇسىيە بىلەن بولغان ھەربىي يېقىنلىشىشى جەنۇبىي كورېيەنى ئامېرىكىنىڭ يادرو كۈنلۈكىگە تېخىمۇ موھتاج قىلىۋاتقان بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن خىتاي جەنۇبىي كورېيەنىڭ ئەڭ چوڭ سودا شېرىكىدۇر. ترامپنىڭ جەنۇبىي كورېيەنى تېخىمۇ كۆپ مۇداپىئە چىقىمى تۆلەشكە مەجبۇرلىشىنىڭ، سېئۇل ھۆكۈمىتىنى خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىدە تېخىمۇ ئېھتىياتچان ۋە مۇرەسسەچىل پوزىتسىيە تۇتۇشقا ئىتتىرىشى مۆلچەرلەنمەكتە [3].
ئاۋستىرالىيە AUKUS كېلىشىمى ئارقىلىق ئامېرىكا بىلەن ھەربىي ساھەدە يادرو سۇ ئاستى پاراخوتى سەۋىيەسىگىچە باغلانغان بولسىمۇ، خىتاي بازىرى ئۇنىڭ ئاساسلىق ئىقتىسادىي مەنبەسىدۇر. ئاۋستىرالىيە خىتاينىڭ ئىقتىسادىي بېسىملىرىغا دۇچ كەلگەن بولسىمۇ، ترامپنىڭ خىتاي بىلەن ئايرىم بىر كېلىشىم ئىمزالاپ ئاۋستىرالىيەنىڭ مەنپەئەتلىرىنى بىر چەتكە قايرىپ قويۇشىدىن ئەندىشە قىلماقتا [3]. شۇڭلاشقا ئاۋستىرالىيەمۇ ئوتتۇراھال كۈچلەر ئوتتۇرىسىدىكى ھەمكارلىقنى كۈچەيتىشنى تەشەببۇس قىلماقتا.
شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا دۆلەتلىرى ئىتتىپاقىغا (ASEAN) ئەزا دۆلەتلەر، بولۇپمۇ ۋىيېتنام، ھىندونېزىيە ۋە مالايشىياغا ئوخشاش دۆلەتلەر «بامبۇك دىپلوماتىيەسى» (Bamboo Diplomacy) نى قوللىنىپ، شامال قايسى تەرەپتىن كۈچلۈك چىقسا شۇ تەرەپگە ئېگىلىش، ئەمما يىلتىزىنى ئۈزمەسلىك تاكتىكىسىنى قوللانماقتا. ۋىيېتنام تارىخىي جەھەتتىن خىتايدىن ئېھتىيات قىلسىمۇ، ئامېرىكىنىڭ مۇستەبىت تۈزۈملەرنى ئاغدۇرۇپ تاشلاش ئىستراتېگىيەسىدىنمۇ ئەندىشە قىلماقتا. ھىندونېزىيە رەھبىرى پرابوۋو سۇبىئانتو شەخسىي رەھبەرلىك ئۇسلۇبىدىن پايدىلىنىپ، ھەم خىتاينىڭ BRICS سىستېمىسىغا يېقىنلاشقان، ھەم ترامپنىڭ تەكلىپلىرىنى قوبۇل قىلىپ جانلىق بىر پوزىتسىيە كۆرسەتكەن [3].
قىزىقارلىق يېرى شۇكى، ترامپنىڭ مۈجمەل سىياسەتلىرى ياۋروپا ۋە باشقا رايونلاردىكى رەھبەرلەرنى قايمۇقتۇرۇپ، ئۇلارنى بېيجىڭغا قاراپ مېڭىشقا مەجبۇر قىلدى. ئەنگلىيە باش مىنىستىرى كېير ستارمېر، ئىسپانىيە باش مىنىستىرى پېدرو سانچېز ۋە فرانسىيە پىرىزېدېنتى ئېممانۇئېل ماكرونغا ئوخشاش شەخسلەرنىڭ ئارقىمۇئارقىدىن بېيجىڭغا بېرىپ مۇستەقىل ئىقتىسادىي كېلىشىملەر ئىمزالىشى، خىتاينىڭ غەرب ئىتتىپاقىنى پارچىلاش تاكتىكىسىنىڭ نەقەدەر ئۈنۈم بەرگەنلىكىنى ئاشكارىلىدى [6]. بۇ رەھبەرلەر ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ زەربىلىرىدىن قېچىپ، خىتايدىن ئىقتىسادىي پاناھلىق تىلەۋاتقاندەك كۆرۈنمەكتە.
«Foreign Affairs» ژۇرنىلىدىكى قاراشلارغا ئاساسلانغاندا، بۇ خىل پارچىلانغان ۋە يەككە دىپلوماتىيە ئەسلىدە غەربنىڭ ئومۇمىي مەنپەئەتىگە زىيان يەتكۈزىدۇ. خىتاي ھەر بىر رەھبەرگە ئازراق «شېرىن يەمچۈك» (مەسىلەن، يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىدا تاموژنا بېجىنى كەچۈرۈم قىلىش) بېرىش ئارقىلىق، ئۆزىنىڭ ئىلغار سانائەت مەھسۇلاتلىرىنى بۇ دۆلەتلەرگە كىرگۈزمەكتە ۋە ئۇلارنىڭ سانائەت قۇرۇلمىسىنى ۋەيران قىلىش ئىستراتېگىيەسىنى يۈرگۈزمەكتە [6].
شۇڭلاشقا، دونالد ترامپ ۋە شى جىنپىڭنىڭ ئۇچرىشىشى ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرىنى قىيىن بىر تاللاش ئالدىدا قويدى: يا ئامېرىكىنىڭ ئىشەنچسىز قوغدىشى ئاستىدا قېلىشنى داۋاملاشتۇرۇش، ياكى خىتاي باشچىلىقىدىكى يېڭى، ئەمما شەرتلىك ۋە مۇستەبىت ئالاھىدىلىككە ئىگە ئىقتىسادىي تەرتىپكە ئەگىشىش. بۇ ئامىللار ئوتتۇراھال كۈچلەر ئۈچۈن كۆپ تەرەپلىمىلىك ھەمكارلىق مېخانىزىملىرىنى جىددىي قۇرۇپ، «G2» بېسىمىغا بىرلىكتە تاقابىل تۇرۇشنىڭ نەقەدەر زۆرۈرلۈكىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە.
خۇلاسىلىگەندە، ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى دۆلەتلەر ترامپ ۋە شى جىنپىڭنىڭ ئۇچرىشىشىدىن پەقەت كىرىزىسنىڭ كېچىكتۈرۈلۈشىنىلا ئەمەس، بەلكى كەلگۈسى ئون يىللىق يېڭى تەرتىپنىڭ ئاساسلىق لىنىيەلىرىنى كۈتمەكتە. بۇ رايوندىكى دۆلەتلەرنىڭ قايسى يۆنىلىشنى تاللىشى، ئۇچرىشىشتىن كېيىن ئېلان قىلىنىدىغان ئاشكارا ۋە مەخپىي كېلىشىملەرگە ھەمدە ھەر ئىككى چوڭ دۆلەتنىڭ مەجبۇرلاش سىياسەتلىرىگە بىۋاسىتە باغلىقتۇر.
ئۇيغۇر ۋە تىبەت مەسىلىسىنىڭ سۆھبەت ئۈستىلىدىكى تەقدىرى
ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ماركو رۇبىيونىڭ يېقىندا ئۆتكۈزۈلگەن ئاخبارات ئېلان قىلىش يىغىنىدىكى باياناتىغا ئاساسلانغاندا، دونالد ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ ماي ئېيىدا شى جىنپىڭ بىلەن ئۆتكۈزىدىغان ئۇچرىشىشىدا خىتاينىڭ كىشىلىك ھوقۇق خاتىرىسى ئۈستىدە قايسى دەرىجىدە توختىلىدىغانلىقى مەلۇم بىر سىياسىي مۈجمەللىك بوشلۇقى ئىچىدە قالماقتا. رۇبىيو كىشىلىك ھوقۇق، دىنىي زىيانكەشلىك ۋە مەجبۇرىي ئەزا يىغىشقا ئوخشاش مەسىلىلەرنى «ئىزچىل تىلغا ئېلىپ كېلىۋاتىمىز ۋە دىققەت مەركىزىمىزدە» دېگەن بولسىمۇ، بۇ تېمىلارنى پەقەت «مۇۋاپىق سورۇنلاردا» ئوتتۇرىغا قويۇشنىڭ تېخىمۇ ئۈنۈملۈك بولىدىغانلىقىنى تەكىتلەپ، مەزكۇر مەسىلىنىڭ ئىككى دۆلەت يۇقىرى دەرىجىلىك رەھبەرلىرىنىڭ يۈزمۇيۈز سۆھبىتىدىكى تۈپ كۈنتەرتىپ ماددىسى بولۇش-بولماسلىقى مەسىلىسىدە ئىستراتېگىيەلىك مۈجمەللىك قالدۇردى [18]. بۇ ۋەزىيەت دونالد ترامپنىڭ كىشىلىك ھوقۇقتىن زىيادە ماددىي كۈچكە، ئىقتىسادىي مەنپەئەتلەرگە ۋە «G2» شەكلىدىكى ئەمەلىيەتچىل سودىلىشىشلارغا تېخىمۇ كۆپ ئەھمىيەت بېرىدىغان سىياسىي ئۇسلۇبى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىكتۇر [2], [3].
ئەگەر دونالد ترامپ ماي ئېيىدىكى ئۇچرىشىشلار جەريانىدا كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىنى قەتئىيلىك بىلەن ئوتتۇرىغا قويسا، بۇ خەلقئارا جەمئىيەتكە ئامېرىكىنىڭ سودا ۋە گېئوپولىتىكىلىق مەنپەئەتلىرى ئۈچۈن ئۆزىنىڭ تۈپ قىممەت قاراشلىرىدىن پۈتۈنلەي ۋاز كەچمەيدىغانلىقى يۆنىلىشىدە كۈچلۈك بىر سىگنال بېرىدۇ ۋە بېيجىڭ ئۈستىدە بىۋاسىتە بېسىم يارىتىدۇ. مۇشۇنداق بىر سېنارىيەدە، ئۇيغۇرلارنىڭ ۋە تىبەتلەرنىڭ نۆۋەتتىكى تراگېدىيەلىك ئەھۋالى قايتىدىن دۇنيانىڭ دىققەت مەركىزىگە كېلىدۇ ۋە بېيجىڭنىڭ مىللىي ئاسسىمىلياتسىيە ۋە زوراۋانلىق سىياسەتلىرىگە مەلۇم دەرىجىدە تورمۇز رولىنى ئوينايدۇ. ئەمما خەتەرلىك بولغان يەنە بىر ئېھتىماللىق بولسا، ترامپنىڭ سودىگەرچە سىياسىي پوزىتسىيەسىنى كۆزدە تۇتقاندا، كىشىلىك ھوقۇق تېمىسىنى پەقەت خىتايدىن ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق يول قويۇشلارغا ئېرىشىش (مەسىلەن، تاموژنا بېجىنى تۆۋەنلىتىش ياكى ئامېرىكا يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىنى تېخىمۇ كۆپ سېتىۋېلىشىنى قولغا كەلتۈرۈش) ئۈچۈن ۋاقىتلىق بىر «سودىلىشىش كوزىرى» (Bargaining Chip) سۈپىتىدە ئىشلىتىۋېلىش ئېھتىماللىقىدۇر[2].
ئەكسىچە، سۆھبەتلەر جەريانىدا تېخىمۇ چوڭ ئىقتىسادىي كېلىشىملەرنىڭ سۆھبەت ئۈستىلىگە قويۇلۇشى ياكى ئىران كىرىزىسىگە ئوخشاش جىددىي گېئوپولىتىكىلىق تېمىلار سەۋەبىدىن كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى پۈتۈنلەي بىر چەتكە قايرىپ قويۇلسا [18]، بۇنىڭ ئۇيغۇرلار ۋە تىبەتلەر ئۈچۈن كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ئاقىۋىتى ئىنتايىن ئېغىر ۋە ۋەيران قىلغۇچ بولىدۇ. بېيجىڭ تەرەپ بۇ خىل سۈكۈتنى غەرب دۇنياسىنىڭ، بولۇپمۇ ئامېرىكىنىڭ مەنپەئەتلەر ئالدىدا كىشىلىك ھوقۇقنىڭ يېنىدا تۇرۇشتىن ۋاز كەچكەنلىكى ۋە خىتاينىڭ ئىچكى سىياسىتىگە يېشىل چىراغ ياققانلىقى شەكلىدە چۈشىنىدۇ. نەتىجىدە خىتاي ھۆكۈمىتى شەرقىي تۈركىستان ۋە تىبەتدىكى يۇقىرى بېسىملىق كونتروللۇقىنى، ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە كىملىك يوقىتىش سىياسەتلىرىنى خەلقئارالىق جازا ياكى مۇنازىرىدىن قىلچىمۇ قورقماستىن تېخىمۇ رەھىمسىزلەرچە ۋە كەڭ كۆلەمدە كېڭەيتىدۇ. نۇرغۇن سىياسىي ئانالىزلاردا تەكىتلەنگىنىدەك، دېموكراتىك دۆلەت رەھبەرلىرىنىڭ قىسقا مۇددەتلىك مەنپەئەتلەر ئۈچۈن كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرىنى قۇربان قىلىشى، ئەسلىدە ئېزىلگەن مىللەتلەرنى ۋە گۇرۇپپىلارنى مۇستەبىت رېجىملارنىڭ زۇلمىغا تېخىمۇ ئوچۇق-ئاشكارا تاشلاپ بەرگەنلىك بىلەن باراۋەردۇر [5]. بۇ خىل سەل قاراش، كەلگۈسىدە پەقەت ئۇيغۇر ۋە تىبەتلەرگىلا ئەمەس، بەلكى يەر شارى كىشىلىك ھوقۇق سىستېمىسىغىمۇ ئەسلىگە كەلتۈرگۈسىز زەربە بېرىدۇ.
خۇلاسە ۋە كەلگۈسى تەسەۋۋۇر: خىتاي-ئامېرىكا مۇناسىۋەتلىرىنىڭ كەلگۈسى يۆنىلىشى
يىغىنچاقلىغاندا، 2026-يىلى 14-15-ماي كۈنلىرى بېيجىڭدا پىلانلانغان ترامپ-شى ئۇچرىشىشى، پەقەتلا بىر سودا كېلىشىمىدىن زىيادە، 21-ئەسىرنىڭ بىرىنچى يېرىمىدا ئىككى دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچنىڭ بىر-بىرىنى سىناش، قورقۇتۇش ۋە ئېھتىياجلار سەۋەبىدىن مۇرەسسە قىلىش كۆرگەزمىسى بولىدۇ [17]. ئۇچرىشىش نەتىجىسى تارىخىي ۋە قۇرۇلمىلىق توقۇنۇشلارنى يىلتىزىدىن ھەل قىلالمايدۇ، ئەمما ئىككى تەرەپنى جىددىي ئېھتىياجلىق بولغان «ۋاقىت ۋە بوشلۇق» نى تەمىنلەيدۇ.
ئۇچرىشىشتىن كۈتۈلىدىغان يەنە بىر مۇھىم نەتىجە، ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدا «سودا كېڭىشى» ۋە «سېلىنما كېڭىشى» غا ئوخشاش مېخانىزملارنىڭ قۇرۇلۇشىدۇر [5]. بۇ ئارقىلىق سىياسىي جەھەتتىن سەزگۈر بولمىغان ساھەلەردە (مەسىلەن، يېزا ئىگىلىكى ۋە ئادەتتىكى سانائەت مەھسۇلاتلىرى) ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلەرنىڭ ئاسانلاشتۇرۇلۇشى، ئەمما يۇقىرى تېخنىكا، سۈنئىي ئەقىل ۋە ھەربىي ساھەلەردە تېخىمۇ قاتتىق بولغان «كىچىك ھويلا، ئېگىز تام» (Small Yard, High Fence) تاكتىكىسىنىڭ قوللىنىلىشى جەزملەشتۈرۈلىدۇ.
ترامپنىڭ بېيجىڭ زىيارىتىدە يەنە بىر مۈجمەل، ئەمما ئىنتايىن مۇھىم تېما، يادرو قوراللىرىنى ئازايتىش ۋە كونترول قىلىش مەسىلىسىدۇر. ئامېرىكا مەركىزى ئاخبارات ئىدارىسى (CIA) غا ئوخشاش ئورگانلارنىڭ مۆلچەرىگە ئاساسلانغاندا، خىتاينىڭ يادرو بومبا بېشى سانى تېز سۈرەتتە كۆپەيمەكتە. ترامپنىڭ بۇ مەسىلىدە خىتايغا قانداق بېسىم ئىشلىتىدىغانلىقى ۋە خىتاينىڭ بولسا بۇ سۆھبەتنى كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا سىستېمىسىدىكى نىشانلىرى ئۈچۈن قانداق بىر قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىدىغانلىقى، دۇنيا تىنچلىقى ئۈچۈن ئاچقۇچلۇق ئەھمىيەتكە ئىگە [2].
بۇ ئۇچرىشىشنىڭ پىسخىكىلىق تەرىپى تېخىمۇ چوڭقۇردۇر. شى جىنپىڭ ھۆكۈمىتى، بۇسان كېلىشىمىدىن بۇيانقى جەرياندا ئۆزىنى ئامېرىكا بىلەن تەڭ ئورۇندا كۆرىدىغان ۋە ئامېرىكا تەھدىتلىرىگە پىسەنت قىلمايدىغان قۇدرەتلىك بىر دۆلەت سۈپىتىدە ھېس قىلماقتا. خىتاينىڭ 2010-يىللاردىكى ئىقتىسادىي كىرىزىستىن كېيىنكى مەغرۇرلۇقىنىڭ قايتىدىن باش كۆتۈرۈش خەۋپى، بۇ باشلىقلار ئۇچرىشىشىدا ياكى ئۇنىڭدىن كېيىنكى جەريانلاردا تەيۋەن ۋە جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدا تېخىمۇ خەتەرلىك قۇتراتقۇ خاراكتېرلىك ھەرىكەتلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ دەپ مۆلچەرلەنمەكتە [13]..
بۇنىڭ بىلەن بىرگە، دىپلوماتىك كۈنتەرتىپنىڭ ئۈزلۈكسىزلىكىمۇ دىققەت تارتىدۇ. پىلان بويىچە، 2026-يىلى نويابىردا خىتاينىڭ شېنجېن شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلىدىغان ئاسىيا-تىنچ ئوكيان ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تەشكىلاتى (APEC) باشلىقلار يىغىنى بىلەن دېكابىردا ئامېرىكىنىڭ مىئامى شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلىدىغان G20 رەھبەرلەر باشلىقلار يىغىنى، ترامپ بىلەن شى جىنپىڭنىڭ بىر يىل ئىچىدە بىر قانچە قېتىم كۆرۈشىشىنى تەلەپ قىلىدۇ [7]. بۇ كۆپ قېتىملىق يۈزمۇيۈز كۆرۈشۈش مېخانىزمى توقۇنۇشلارنى كونترول قىلىشتا كۆۋرۈكلۈك رول ئوينىسىمۇ، مەنپەئەت توقۇنۇشى جىددىيلەشكەندە شەخسىي رەنجىشلەر سەۋەبىدىن دىپلوماتىك پارتلاشلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىش خەۋپىگىمۇ ھامىلىدار.
خۇلاسە قىلغاندا، 2025-يىلى بىلەن 2026-يىلى ئارىسىدىكى دونالد ترامپ ۋە شى جىنپىڭ ئۇچرىشىشلىرى ۋە سېنارىيەلىرى، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر تارىخىدا يېڭى بىر دەۋرنىڭ، يەنى قائىدىلەرگە ئاساسلانغان خەلقئارا تەرتىپنىڭ ئورنىنى نوقۇل كۈچ ۋە مەنپەئەت سودىسىغا تايانغان چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتىنىڭ ئىگىلىگەنلىكىنى روشەن كۆرسىتىدۇ. ئالدىمىزدىكى بىر قانچە يىل ئىچىدە دۇنيانىڭ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي خەرىتىسى، بۇ ئىككى رەھبەرنىڭ سۆھبەت ئۈستىلىدىكى بىر جۈملە سۆزىگە، كىچىك بىر تاكتىكىلىق خاتاسىغا ياكى بىر مىنۇتلۇق مۇھىم قارارىغا باغلىق بولۇپ قالىدۇ. دۇنيا دۆلەتلىرى بولسا بۇ «پىللار ئويۇنى» دا ئېزىلىپ كېتىشتىن ساقلىنىشنىڭ يوللىرىنى ئىزدەشكە مەجبۇر بولىدۇ.
پايدىلانمىلار ۋە نەقىللەر:
[1] Wu Xinbo, Beyond trade: Issues in a Trump-Xi summit, Brookings Institution, March 27, 2026.
[2] Brookings Experts, What happened when Trump met Xi?, Brookings Institution, November 5, 2025.
[3] Ryan Hass, Patricia M. Kim, et al., Indo-Pacific perspectives on the prospect of a US-China G2, Brookings Institution, March 13, 2026.
[4] محمد المنشاوي, كيف أنجح ترامب وشي القمة الأميركية الصينية؟, Al Jazeera, October 31, 2025.
[5] Patricia M. Kim, Five things to watch as Trump goes to Beijing, Brookings Institution, May 4, 2026.
[6] Michael Kovrig, Trump’s China Trap: Why Xi Keeps Winning the Summitry Game, Foreign Affairs, May 5, 2026.
[7] Cheng-Fung Lu, The 2025 Busan Trump-Xi Meeting and the Future of U.S.-China Relations, Prospect Foundation, 2026.
[8] Bloomberg HT, Trump-Şi telefon görüşmesi sonrası açıklamalar, February 4, 2026.
[9] Brookings Experts, What will happen when Trump meets Xi?, Brookings Institution, May 4, 2026.
[10] Asharq News, تقرير: استمرار حرب إيران قد يعزز موقف شي جين بينج في محادثات ترمب, May 4, 2026.
[11] Kyle Chan, Jonathan A. Czin, Ryan Hass, Patricia M. Kim, What does China want from a Trump-Xi summit?, Brookings Institution, April 1, 2026.
[12] Al Jazeera, ترمب: سيكون لقائي مع الرئيس الصيني مميزا وتاريخيا, April 18, 2026.
[13] Thomas J. Christensen, Will China Overplay Its Hand?, Foreign Affairs, March 6, 2026.
[14] Asharq News, لمنافسة F-35 الأميركية.. هل تتجه الصين لإنتاج مقاتلة J-20 بأعداد هائلة؟, 2026.
[15] Asharq News, ترامب يصف زيارته إلى الصين أنها ستكون مهمة للغاية, May 4, 2026.
[16] World Economic Forum, What’s next for US–China relations?, May 1, 2026.
[17] Eurasia Review, What To Expect From The Trump-Xi Jinping 14-15 May Summit? – Analysis, May 4, 2026.
[18] U.S. Department of State, Secretary of State Marco Rubio Remarks to Press, May 5, 2026.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
