ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
مەزكۇر ماقالىنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى، يېقىندا يۈز بەرگەن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن ئىسرائىلىيەنىڭ ئىرانغا قاراتقان قوشما ھەربىي ھۇجۇمىنىڭ يەرشارىۋى گېئوپولىتىكىلىق تەسىرلىرىنى چوڭقۇر ۋە سىستېمىلىق تەھلىل قىلىشتىن ئىبارەت. بۇ تېما پەقەت ئوتتۇرا شەرقتىكى بىر قېتىملىق ھەربىي توقۇنۇش بولۇپلا قالماستىن، بەلكى خەلقئارالىق كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقىنى قايتىدىن ئېنىقلايدىغان تارىخىي بۇرۇلۇش نۇقتىسى ھېسابلىنىدۇ [1]. خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر سىستېمىسىدا، ھەر قانداق بىر چوڭ كۆلەملىك ھەربىي ھەرىكەت يالغۇز شۇ رايوندىكى دۆلەتلەرگىلا ئەمەس، بەلكى يەرشارىۋى كۈچ سىستېمىسىدىكى باشقا چوڭ دۆلەتلەرنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ھېسابلاشلىرىغا بىۋاسىتە ۋە چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىدۇ. خىتاي بۇ قېتىملىق توقۇنۇشتا ئەڭ چوڭ ئىقتىسادىي ۋە گېئوپولىتىكىلىق مەنپەئەتدار، شۇنداقلا شۇ مەنپەئەتلەر سەۋەبىدىن ئەڭ چوڭ خەۋپكە دۇچ كەلگەن دۆلەتلەرنىڭ بىرى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقتى [2].
بۇ ماقالىنىڭ ئىلمىي ۋە رېئال سىياسىي ئەھمىيىتى، خىتاينىڭ بۇ توقۇنۇشنى ئۆزىنىڭ ھەربىي تېخنىكىسىنى سىنايدىغان «ۋاكالەتچى تەجرىبىخانا» سۈپىتىدە قانداق قوللىنىۋاتقانلىقىنى ئانالىز قىلىش بىلەن گەۋدىلىنىدۇ. يېڭىدىن شەكىللىنىۋاتقان سىياسىي كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقىدا، خىتاينىڭ بۇ كىرىزىستىن قانداق پايدىلىنىدىغانلىقى يەرشارىۋى سىياسەتنىڭ كەلگۈسى يۆنىلىشىنى بەلگىلەيدۇ [3]. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ماقالە ئېنېرگىيە خەۋپسىزلىكىدىكى يوشۇرۇن خەۋپلەرنى ۋە شەرقىي تۈركىستان قاتارلىق رايونلاردىكى ئىچكى كونتروللۇق مېخانىزملىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى يورۇتۇپ بېرىشنى ئاساسلىق نىشان قىلىدۇ. خىتاينىڭ يەرشارىنىڭ دىققىتى باشقا تەرەپكە بۇرالغان پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ، شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرىنى تېخىمۇ قاتتىقلاشتۇرۇش ئېھتىماللىقى ئاكادېمىك ساھەنىڭ جىددىي دىققىتىنى تارتىۋاتىدۇ [4].
بىز بۇ تېمىنى چوڭقۇر تەتقىق قىلىش ئارقىلىق، يەرشارى سىياسىي سەھنىدە يېڭىدىن شەكىللىنىۋاتقان كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا تەرتىپىنىڭ ماھىيىتىنى ۋە ئۇنىڭ ئارقىسىدىكى مۇرەككەپ كۈچلەر ئويۇنىنى تېخىمۇ ئېنىق كۆرۈپ يېتەلەيمىز. شۇڭا، بۇ ئانالىز خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ساھەسىدىكى ئاكادېمىك تەتقىقاتچىلار ئۈچۈن كەلگۈسى يۆنىلىشنى مۆلچەرلەشتە مۇھىم ئىلمىي قىممەتكە ئىگە كۆرسەتكۈچ بولۇپ خىزمەت قىلىدۇ [5]. ئاكادېمىك نۇقتىدىن ئېيتقاندا، نۆۋەتتىكى بۇ كىرىزىس پەقەتلا ئادەتتىكى قوراللىق ھەربىي توقۇنۇش ئەمەس، بەلكى ئۇچۇر ئۇرۇشى، ئېنېرگىيە تەمىناتى زەنجىرىنىڭ سىنىقى ۋە سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسىنىڭ رېئال جەڭ مەيدانىدىكى تۇنجى قېتىملىق كەڭ كۆلەملىك سىنىقىدۇر. بۇ ئامىللارنىڭ ھەممىسى بىرلىشىپ دۇنيانىڭ كەلگۈسى ئۇرۇش شەكىللىرىگە يېڭىچە ئېنىقلىما بېرىدۇ [6].
«مىسلىسىز غەزەپ ھەرىكىتى» ۋە سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئۇرۇشقا كىرىشى
2026-يىلى 28-فېۋرال كۈنى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئىسرائىلىيە بىرلىشىپ ئىرانغا قاراتقان كۆلەملىك ۋە ئۇشتۇمتۇت ھەربىي ھۇجۇمىنى قوزغىدى. بۇ قېتىملىق ھەربىي تىركىشىش يېقىنقى ئون يىللاردىن بۇيانقى ئەڭ كەسكىن ۋە تەسىر دائىرىسى ئەڭ كېڭەيگەن توقۇنۇشلارنىڭ بىرى سۈپىتىدە تارىخقا كىردى [7].
«مىسلىسىز غەزەپ ھەرىكىتى» دەپ ئاتالغان بۇ ھۇجۇم، ئىراننىڭ ئالىي رەھبەرلىك قاتلىمىنى، ئۇل ئەسلىھەلىرىنى ۋە يادرو سىستېمىسىنى ۋەيران قىلىشنى مەقسەت قىلغان بولۇپ، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ دىققىتىنى ئوتتۇرا شەرققە مەركەزلەشتۈردى. بۇ ھەرىكەتنىڭ تېزلىكى ۋە نىشانلىقلىقى غەرب دۇنياسىنىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق ئۇرۇش ئىقتىدارىنى يەنە بىر قېتىم نامايان قىلدى [7]. بۇ ھۇجۇمنىڭ يەرشارىۋى سىياسىي ۋەزىيەتتە پەيدا قىلغان ئەڭ چوڭ گېئوپولىتىكىلىق تەۋرىنىشى شۇ بولدىكى، ئىراننىڭ ئالىي رەھبىرى ئايەتۇللاھ ئەلى خامەنىي تېھراندىكى تۇرالغۇسىغا قىلىنغان يۇقىرى ئېنىقلىقتىكى بومباردىماندا قازا قىلدى. بۇ ۋەقە ئىراننىڭ كەلگۈسى رەھبەرلىك سىستېمىسىدا غايەت زور بوشلۇق ياراتتى [5].
ئۇنىڭ ئۆلۈمى ئىراننىڭ 1979-يىلىدىكى ئىسلام ئىنقىلابىدىن بۇيان دۇچ كېلىپ باقمىغان دەرىجىدىكى ئەڭ چوڭ ھاكىمىيەت كىرىزىسىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى ھەمدە ئىراننىڭ كەلگۈسى سىياسىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك يۆنىلىشىنى ئېنىقسىزلىققا پاتۇردى. نۇرغۇنلىغان ئانالىزچىلار بۇ ئۆلۈمنىڭ پۈتكۈل ئوتتۇرا شەرقنىڭ سىياسىي خەرىتىسىنى قايتىدىن سىزىپ چىقىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈردى [6]. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى پرېزىدېنتى دونالد ترامپ بۇ ھەرىكەتنى رەسمىي ھالدا ئىران خەلقىنىڭ ئۆز دۆلىتىنى تەرەققىيات ۋە ئەركىنلىككە باشلىشى، يەنى دۆلىتىنى تارتىپ ئېلىشىدىكى ئەڭ ياخشى ۋە تارىخىي پۇرسەت دەپ تەسۋىرلىدى. ئۇنىڭ بۇ سۆزلىرى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ تاشقى سىياسىتىدىكى غايىسىنى نامايان قىلدى [4].
بۇ خىل سۆزلەر ۋە تەسۋىرلەر ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ مەقسىتىنىڭ پەقەتلا ئىراننى ھەربىي جەھەتتىن ئاجىزلىتىش ئەمەس، بەلكى ئىراندا رېجىم ئالماشتۇرۇش ياكى تۈزۈم ئۆزگەرتىش ئىكەنلىكىنى ئوچۇق-ئاشكارا ۋە رەسمىي ھالدا دۇنياغا ئېلان قىلغانلىق ئىدى. بۇ خىل ئوچۇق نىشان دۇنيادىكى باشقا مۇستەبىت دۆلەتلەرنىمۇ قاتتىق چۆچۈتتى[7].
بۇ كۆلەملىك ھۇجۇمنىڭ نىشانلىرى ئاساسلىقى ئىسلام ئىنقىلابىي مۇھاپىزەتچىلەر قىسمىنىڭ قوماندانلىق مەركەزلىرىنى، شۇنداقلا ئۇلارنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك گېنېراللىرىنى نىشان قىلدى. بۇ ئارقىلىق ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئىسرائىلىيە ئىراننىڭ تەشكىلىي قۇرۇلمىسىنى پالەچ قىلىشنى كۆزلىدى [7]. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ناتانزدىكى يادرو قويۇلدۇرۇش زاۋۇتى، شۇنداقلا ئىراننىڭ پۈتۈن مەملىكەتكە، يەنى يىگىرمە تۆت ئۆلكىسىگە جايلاشقان باشقۇرۇلىدىغان بومبا بازىلىرىمۇ كەڭ كۆلەمدە، ئىلغار قوراللار ئارقىلىق بومباردىمان قىلىندى ۋە ئېغىر تالاپەتكە ئۇچرىدى [6].
ئىسرائىلىيە بىلەن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بۇ قېتىملىق ھەرىكەتتە سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسى بىلەن قوراللانغان ئىلغار سىستېمىلارنى مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە قوللاندى. بۇ خىل تېخنىكىلار دۈشمەننىڭ ئورنىنى تېپىش ۋە زەربە بېرىشتە ئاساسلىق رول ئوينىدى [8].
جۈملىدىن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى مەركىزىي قوماندانلىق ئىشتابىنىڭ بۇ مۇرەككەپ ھۇجۇملارنى پىلانلاش ۋە نىشان بەلگىلەش جەريانىدا «ئانتروپىك» شىركىتىنىڭ «كىلاۋد» سۈنئىي ئەقىل مودېلىنى بىۋاسىتە جەڭ ئالدىنقى سېپىدە ئىشلەتكەنلىكى تاراتقۇلار تەرىپىدىن ئاشكارىلاندى [9]. گەرچە مەزكۇر شىركەتنىڭ رەھبەرلىرى بۇ ئىلغار تېخنىكىنى ئاپتوماتىك قورال سىستېمىسىغا ۋە ئادەم ئۆلتۈرۈش خاراكتېرىدىكى ھەرىكەتلەرگە ئىشلىتىشكە قاتتىق قارشى تۇرغان بولسىمۇ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقى بۇ چەكلىمىنى مەجبۇرىي بىكار قىلىپ تېخنىكىنى رېئال جەڭگە كىرگۈزدى [9].
بۇ خىل ھادىسىلەر ۋە سىياسەتلەر ھەربىي توقۇنۇشلاردا سۈنئىي ئەقىلنىڭ ھېچقانداق ئەخلاقىي چەكلىمىسىز رول ئوينايدىغان، يېڭى ۋە قورقۇنچلۇق رەقەملىك ئۇرۇش دەۋرىنىڭ باشلانغانلىقىدىن ئېنىق دېرەك بېرىدۇ. ئەمدىلىكتە ماشىنىلار ۋە ئالگورىزملار كىمنىڭ ئۆلۈپ، كىمنىڭ قالىدىغانلىقىنى بەلگىلەش ھوقۇقىغا ئىگە بولۇۋاتىدۇ [8]. سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئۇرۇش قورالىغا ئايلىنىشى ۋە ماشىنىلارنىڭ ئىنسان ھاياتىنى بىۋاسىتە ئاخىرلاشتۇرۇش ھوقۇقىغا ئىگە بولۇشى، يەرشارىۋى ئەخلاق، ئىنسان ھەقلىرى ۋە خەلقئارا قانۇن ساھەسىدە مىسلىسىز جىددىي مۇنازىرىلەرنى قوزغاپ، دۇنيانىڭ ئەندىشىسىنى كۈچەيتتى [9]. بۇ جەرياندا، مىناب شەھىرىدىكى بىر قىزلار باشلانغۇچ مەكتىپىنىڭ بومباردىمان قىلىنىپ بىر يۈز ئاتمىشتىن ئارتۇق بىگۇناھ سەبىينىڭ قازا قىلىشىدەك ئېچىنىشلىق پاجىئەمۇ سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق نىشانلاشنىڭ خاتا كېتىش ئېھتىماللىقىنى ۋە ئۇنىڭ قانلىق بەدىلىنى يورۇتۇپ بەردى [8].
ئىراننىڭ قايتۇرما ھۇجۇمى ۋە ئىچكى سىياسىي بوشلۇق
ئىران تەرەپ بولسا بۇ ۋەيران قىلغۇچ ھۇجۇملارغا سۈكۈت قىلىپ تۇرمىدى. ئۇلارمۇ دەرھال پېرسىيە قولتۇقىدىكى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ھەربىي بازىلىرىغا ۋە ئىسرائىلىيەگە قارىتىلغان راكېتا ھەمدە ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلار بىلەن جاۋاب قايتۇرۇشنى باشلىدى [10]. بۇ جاۋاب قايتۇرۇش خاراكتېرلىك ھۇجۇملىرىدا، پەقەت ئىسرائىلىيەلا ئەمەس، بەلكى بەھرەين، كۇۋەيت، قاتار ۋە ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىدىكى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بازىلىرىمۇ نىشان قىلىنىپ، پۈتكۈل ئوتتۇرا شەرق رايونىنىڭ ۋەزىيىتىنى تېخىمۇ جىددىيلەشتۈردى [10].
ئەلى خامەنىي قازا قىلغاندىن كېيىن ئوتتۇرىغا چىققان ھاكىمىيەت بوشلۇقىنى تولدۇرۇش ئۈچۈن، ئىران دۆلىتى پىرېزىدېنت مەسئۇد پېزېشكىيان باشچىلىقىدىكى ئۈچ كىشىلىك ۋاقىتلىق رەھبەرلىك كومىتېتىنى جىددىي تۈردە قۇرۇپ چىقتى ۋە دۆلەتنى باشقۇرۇشقا ئۇرۇندى [11]. ئەمما، بۇ پەقەتلا بىر يۈزەكى سىياسىي ئورۇنلاشتۇرۇش بولۇپ، ئەمەلىيەتتە ئىراننىڭ سىياسىي ۋە ھەربىي ھاكىمىيىتىنى تىزگىنلەش ھوقۇقى يەنىلا قوراللىق كۈچ بولغان ئىسلام ئىنقىلابىي مۇھاپىزەتچىلەر قىسمىنىڭ قولىدا مۇستەھكەم ئىدى [11].
ئىراننىڭ ئىچكى قىسمىدىكى سىياسىي بۆلۈنۈش، داۋاملىشىۋاتقان ئېغىر ئىقتىسادىي كىرىزىس ۋە خەلقنىڭ يىللاردىن بېرى يىغىلىپ كەلگەن نارازىلىقى بۇ ھۇجۇملار بىلەن تېخىمۇ كەسكىنلىشىپ، دۆلەت ئىچىدە يېڭى، يوشۇرۇن ۋە خەتەرلىك سىياسىي بوشلۇقنى پەيدا قىلدى [12]. شۇڭلاشقا، ئىران خەلقى ۋە چەتئەلدىكى سۈرگۈندە ياشاۋاتقان ئىرانلىقلار ئارىسىدا بۇ بومباردىمانلارنى، گەرچە تالاپەتلىك بولسىمۇ، دىكتاتور ھۆكۈمەتنىڭ ئاغدۇرۇلۇشىدىكى تارىخىي بىر پۇرسەت دەپ قاراپ تەبرىكلەۋاتقانلارمۇ ئاز ئەمەس ئىدى [12]. ئىران ھۆكۈمىتى بۇنداق ئىچكى قوزغىلاڭلارنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ئىنتېرنېتنى ئۈزۈۋېتىش ۋە قوراللىق باستۇرۇش مېخانىزملىرىنى تېزلىكتە ئىشقا سېلىپ، ئۆز خەلقىگە قاراتقان مۇستەبىت سىياسىتىنى داۋاملاشتۇردى. بۇ ئەھۋال ئىران رېجىمىنىڭ سىرتقى دۈشمەنلەردىن كۆرە ئىچكى قوزغىلاڭلاردىن بەكرەك قورقىدىغانلىقىنى كۆرسەتتى [12].
خىتاينىڭ دىپلوماتىك ئىنكاسى ۋە ئىگىلىك ھوقۇق پىرىنسىپى
يەرشارىۋى سەھنىدە دۇنيانىڭ يەنە بىر قۇتۇبىنى ئىگىلەپ تۇرغان كۈچلۈك دۆلەت خىتاي، ئۆزىنىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى ئەڭ مۇھىم شېرىكلىرىنىڭ بىرى بولغان ئىراننىڭ بۇ ۋەقەسىگە جىددىي ۋە ھېسابلانغان ئىستراتېگىيەلىك ئىنكاس قايتۇردى [1]. خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ باياناتچىسى ماۋ نىڭ ئۆزىنىڭ قەرەللىك مۇخبىرلارنى كۈتۈۋېلىش يىغىنىدا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن ئىسرائىلىيەنىڭ بۇ بىر تەرەپلىمە ھەربىي ھەرىكىتىنى خەلقئارا قانۇنلارغا ۋە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى نىزامنامىسىغا قاتتىق خىلاپ دەپ ئەيىبلىدى [13]. شۇنىڭ بىلەن تەڭلا، خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋاڭ يى رۇسىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى سېرگېي لاۋروۋ بىلەن جىددىي تېلېفونلىشىپ، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى خەۋپسىزلىك كېڭىشىنى كىرىزىسنى مۇزاكىرە قىلىش ئۈچۈن جىددىي يىغىن چاقىرىشقا ئۈندىدى [14].
بۇ ئىككى دۆلەت رەھبەرلىرى بىر ئىگىلىك ھوقۇقلۇق دۆلەت رەھبىرىنىڭ ئوچۇق-ئاشكارا قەستلەپ ئۆلتۈرۈلۈشىنى ۋە ھاكىمىيەتنى كۈچ بىلەن ئالماشتۇرۇش ئۇرۇنۇشلىرىنى قوبۇل قىلغىلى بولمايدىغان تاجاۋۇزچىلىق قىلمىشى دەپ قاتتىق ئەيىبلەيدىغانلىقىنى بىلدۈردى [14]. خىتاينىڭ خەلقئارا سەھنىدە بۇنداق يۇقىرى ئاۋازدا نارازىلىق بىلدۈرۈشى ۋە قانۇن پىرىنسىپلىرىنى تەكىتلىشى، ئەمەلىيەتتە ئۆزىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك گېئوپولىتىكىلىق مەنپەئەتىنى قوغداش مەقسىتىگە يوشۇرۇن ۋەكىللىك قىلىدۇ. چۈنكى خىتاي ھۆكۈمىتى كەلگۈسىدە تەيۋەن مەسىلىسىدە غەربنىڭ مۇشۇنىڭغا ئوخشاش قوراللىق مۇداخىلىسىگە ۋە ھۆكۈمەت ئاغدۇرۇش ھەرىكىتىگە ئۇچراشتىن ئېھتىيات قىلىدۇ [15].
دىپلوماتىيەدىن ھەرىكەتكە: پۇقرالارنى چېكىندۈرۈش
خىتاينىڭ يەرشارىۋى سىياسەتتىكى رولى پەقەت سۆزدىلا توختاپ قالماي، رېئال كىرىزىس يۈز بەرگەندە ھەرىكەت جەھەتتىمۇ تېز ۋە ئۈنۈملۈك ئىنكاس قايتۇرۇشى دۇنيا دىپلوماتىيە كۆزەتكۈچىلىرىنىڭ يۈكسەك دىققىتىنى تارتتى [16].
ھۇجۇملار باشلىنىپ ئانچە ئۇزۇن ئۆتمەيلا، خىتاي ھۆكۈمىتى ئىراندا تۇرۇۋاتقان پۇقرالىرىنىڭ ھاياتىي بىخەتەرلىكىنى ئويلىشىپ، ئۇلارنى جىددىي چېكىندۈرۈش ھەرىكىتىنى يۇقىرى ئۈنۈمدە قوزغاتتى. قىسقا بىر قانچە كۈن ۋاقىت ئىچىدىلا ئۈچ مىڭدىن ئارتۇق خىتاي پۇقراسى ۋە خىزمەتچى خادىملىرى ئىران تېررىتورىيەسىدىن ئامان-ئېسەن ھالدا بىخەتەر يەرگە يۆتكەلدى [16]. بۇ قېتىملىق كەڭ كۆلەملىك پۇقرالارنى چېكىندۈرۈش ھەرىكىتى، خىتاينىڭ بۇ ھەربىي توقۇنۇشنىڭ ئاسانلىقچە ئاخىرلاشمايدىغانلىقىنى ۋە ئۇزاققا سوزۇلۇپ كېتىش ئېھتىماللىقىنى ئالدىن توغرا پەرەز قىلغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. خىتاي ئەلچىخانىسى بۇ چېكىنىشتە قۇرۇقلۇق يولى ئارقىلىق، يەنى تۈركمەنىستان چېگراسى ئارقىلىق ئۆز پۇقرالىرىنى بىخەتەر يەرگە يۆتكىگەن بولۇپ، بۇ جەريان خىتاينىڭ ياۋروئاسىيا قۇرۇقلۇقىدىكى قاتناش ۋە ئالاقە تورىنىڭ نەقەدەر جانلىق ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ [17]. شۇنداق بولۇشىغا قارىماي، تېھراندا بىر خىتاي پۇقراسىنىڭ ھۇجۇمدا تالاپەتكە ئۇچراپ قازا قىلىشىمۇ خىتاي ھۆكۈمىتىگە ئىچكى سىياسىي جەھەتتىن مەلۇم بېسىملارنى ئېلىپ كەلدى. خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى بۇ ئۆلۈم ۋەقەسىنى دەرھال دەلىللەپ، چەتئەلدىكى بارلىق پۇقرالىرىنىڭ بىخەتەرلىكىنى قوغداش ئۈچۈن دۆلەتنىڭ پۈتۈن كۈچىنى چىقىرىدىغانلىقىنى ھەمدە كېرەكلىك تەدبىرلەرنى ئالىدىغانلىقىنى جاكارلىدى [13].
دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدىغىنى شۇكى، خىتاي ھېچقانداق رەسمىي ھەربىي ياردەم بىلەن ئىراننى بىۋاسىتە قوللاشنى ياكى ئۇرۇشقا ئارىلىشىشنى تاللىمىدى. خىتاي ئىراننىڭ مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك ھەمراھى ۋە يېقىن شېرىكى بولسىمۇ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن بولغان بىۋاسىتە ھەربىي توقۇنۇشتىن ئۆزىنى تارتتى، چۈنكى خىتاينىڭ ئاساسلىق نىشانى ئىقتىسادىي كۈچىيىش ۋە رايون مۇقىملىقىنى ئۆز پايدىسىغا بۇراش ئىدى [1].
ئېنېرگىيە خەۋپسىزلىكى ۋە ئىقتىسادىي خىرىسلار
خىتاي ئۈچۈن ئېيتقاندا بۇ ئۇرۇشنىڭ ئەڭ قورقۇنچلۇق ۋە ئېغىر قىسمى يالغۇز ئىتتىپاقدىشىنىڭ ئاجىزلىشىشى ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ دۆلەت ئېنېرگىيە خەۋپسىزلىكىگە بىۋاسىتە ئېلىپ كېلىدىغان تەھدىتى ۋە كىرىزىسىدۇر. خىتاي ئىراننىڭ دېڭىز ئارقىلىق ئېكسپورت قىلىنىدىغان نېفىتىنىڭ تەخمىنەن سەكسەن پىرسەنتىنى سېتىۋالغۇچى ئەڭ چوڭ خېرىدار ۋە مۇقىم ئىستېمالچى ھېسابلىنىدۇ [18]. بۇ يۇقىرى نىسبەت ئەمەلىيەتتە خىتاينىڭ يەرشارىدىن ئىمپورت قىلىدىغان نېفىت ئومۇمىي مىقدارىنىڭ تەخمىنەن ئون ئۈچ پىرسەنتىدىن ئون تۆت پىرسەنتىگىچە بولغان ئىنتايىن مۇھىم قىسمىنى ئىگىلەيدۇ ھەمدە دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىي قان تومۇرىغا تۇتىشىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، 2021-يىلى خىتاي بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدا تۈزۈلگەن يىگىرمە بەش يىللىق، ئومۇمىي قىممىتى تۆت يۈز مىليارد دوللارلىق ئۇنىۋېرسال ھەمكارلىق كېلىشىمىمۇ پارتلىغان بۇ ئۇرۇش سەۋەبلىك بىۋاسىتە خەۋپ ئاستىدا قالدى [15].
ئەگەر ھازىرقى ئىران ھاكىمىيىتى ئۆرۈلۈپ چۈشسە ۋە ئۇنىڭ ئورنىغا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىغا يۈزلەنگەن غەربپەرەس بىر تۈزۈم تىكلەنسە، خىتاينىڭ بۇ نەچچە يۈز مىليارد دوللارلىق ئىستراتېگىيەلىك مەبلەغ سېلىش پىلانى پۈتۈنلەي كۆپۈككە ئايلىنىشى مۇمكىن. ئۇرۇشنىڭ تېخىمۇ كەسكىنلىشىشىگە ۋە ئۆلۈم-يېتىمنىڭ ئېشىشىغا ئەگىشىپ، ئىران ھورمۇز بوغۇزىنى پۈتۈنلەي تاقايدىغانلىقى توغرىسىدا تەھدىت سالدى [19]. ھورمۇز بوغۇزى يەرشارى نېفىت تەمىناتىنىڭ جەمئىي بەشتىن بىرى ئۆتىدىغان، شۇنداقلا خىتاي ئېنېرگىيە تەمىناتىنىڭ جان تومۇرى ۋە ئەڭ مۇھىم دېڭىز بوغۇزى بولغاچقا، ئۇنىڭ تاقىلىشى دۇنيا مىقياسىدا زەنجىرسىمان كىرىزىس قوزغايدۇ. ئەگەر دەرۋەقە ھورمۇز بوغۇزىدىن توشۇش قاتنىشى توسۇلۇپ قالسا، دۇنيا نېفىت باھاسى شىددەت بىلەن ئۆرلەپ، خىتاينىڭ ياساش سانائىتى ۋە ئىقتىسادىغا ئېغىر بېسىم ئېلىپ كېلىدۇ [20].
يەنە بىر تەرەپتىن، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى مالىيە مىنىستىرلىقىنىڭ چەتئەل مۈلكىنى كونترول قىلىش ئىشخانىسى ئىزچىل ھالدا ئىراننىڭ نېفىت ئەتكەسچىلىكىگە ۋە قورال توشۇشىغا قاتناشقان «كۆلەڭگىلىك فىلوت» قا قاراتقان ئېمبارگوسىنى تېخىمۇ كۈچەيتتى. بۇنىڭ بىلەن خىتاينىڭ ئەرزان نېفىت سېتىۋېلىش يوللىرى تېخىمۇ بوغۇلدى [21]. بۇنىڭ بىلەن بىللە، خىتاينىڭ يەرشارىۋى ئىستراتېگىيەلىك پىلانى بولغان «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىمۇ بۇ كىرىزىس سەۋەبلىك ئېغىر توسالغۇغا ئۇچرىدى، چۈنكى ئىران خەلقئارا شىمال-جەنۇب تىرانسپورت كارىدورىنىڭ يادرولۇق سودا تۈگۈنى ئىدى. بۇ تۈگۈن خىتاينىڭ غەرب بىلەن بولغان قۇرۇقلۇق سودا ئالاقىسىنى باغلايدىغان ئەڭ مۇھىم ئۆتكەللەردىن بىرى ھېسابلىنىدۇ [22].
خىتاينىڭ «ۋاكالەتچى تەجرىبىخانا» ئىستراتېگىيەسى ۋە ھەربىي سىناقلىرى
بۇ كىرىزىسنىڭ يەنە بىر كۆزگە كۆرۈنەرلىك، ئەمما يوشۇرۇن مۇھىم تەرىپى شۇكى، خىتاينىڭ بۇ توقۇنۇشنى ئۆزىنىڭ يېڭى ھەربىي قورال-ياراغلىرىنى ۋە سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسىنى سىنايدىغان ئېسىل بىر «ۋاكالەتچى تەجرىبىخانا» سۈپىتىدە ئىشلىتىشىدۇر. بۇ نۇقتا دۇنيادىكى نۇرغۇنلىغان ھەربىي ئانالىزچىلارنىڭ دىققىتىنى ئالاھىدە تارتتى [3].
بۇنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشىگە قارايدىغان بولساق، 2025-يىلى ماي ئېيىدىكى ھىندىستان بىلەن پاكىستان ئوتتۇرىسىدا يۈز بەرگەن «سىندۇر ھەرىكىتى» دە خىتاي قوراللىرىنىڭ ئېلېكتىرونلۇق جەڭدىكى ئاجىزلىقى ئوچۇق-ئاشكارا ئاشكارىلانغان ئىدى. شۇڭا بۇ قېتىم خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى ۋە ئۇنىڭ ئىستىخبارات تەتقىقات مەركەزلىرى غەرب ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ ئىلغار ھاۋا مۇداپىئە ۋە زەربە بېرىش سىستېمىلىرىنى رېئال ئۇرۇش مەيدانىدا ئىنتايىن يېقىندىن، سىستېمىلىق كۆزەتمەكتە [23].
خىتاينىڭ بۇ مەخسۇس ھەربىي تەتقىقات پىلانى «سىستېمىلارنى ۋەيران قىلىش ئۇرۇش ئىستراتېگىيەسى» گە تايانغان بولۇپ، ئۇنىڭ يادرولۇق مەقسىتى قارشى تەرەپنىڭ مۇرەككەپ ئالاقە تورى ۋە رادار سىستېمىلىرىنى پۈتۈنلەي پالەچ قىلىشتۇر. ئىران ئاسمانلىرىدا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى سىستېمىلىرىنىڭ رېئال ۋەزىيەتتە قانداق ئىشلەيدىغانلىقىنى كۆزىتىش، خىتاينىڭ ئۆزىنىڭ سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنى تېخىمۇ ياخشى مەشىقلەندۈرۈشى ئۈچۈن قىممەتلىك مەنبە بىلەن تەمىنلىمەكتە [3].
سىندۇر ھەرىكىتىدە خىتاينىڭ باشقۇرۇلىدىغان بومبىسى غەربنىڭ ئېلېكتىرونلۇق جەڭ سىستېمىسىنىڭ ئارىلىشىشى بىلەن مۇۋەپپەقىيەت قازىنىش نىسبىتى تۆۋەنلەپ ئاتمىش پىرسەنت مەغلۇبىيەتنى كەلتۈرۈپ چىقارغان ئىدى. خىتاي تەمىنلىگەن ئىلغار ھاۋا مۇداپىئە سىستېمىسىمۇ ئىلگىرى سىندۇر ھەرىكىتىدە بىر قىسىم تېخنىكىلىق ئاجىزلىقلارنى كۆرسەتكەندىن كېيىن، كۆپ قىسىم تېخنىكىلار ئىلغارلاشتۇرۇلۇپ دەرىجىسى ئۆستۈرۈلگەن ھالدا ئىران مۇھىتىدا قايتا سىنالماقتا [23]. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاي ئۆزىنىڭ سۈنئىي ئەقىل ۋە ئېلېكتىرونلۇق جەڭ تېخنىكىلىرىنى غەربنىڭ تېخنىكىلىرىغا تاقابىل تۇرۇش مەقسىتىدە كەلگۈسى توقۇنۇشلار ئۈچۈن توختىماي يېڭىلاپ زاپاسلىماقتا. خىتاي تەرەپ ئۆزىنىڭ دۇنياۋى يولباشلاش ۋە ئورۇن بەلگىلەش سىستېمىسىنى ئىرانغا تەمىنلەش ئارقىلىق، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ سىگنال توسۇش قوراللىرىغا تاقابىل تۇرۇشنى سىنىماقتا [22].
ئۇنىڭدىن باشقا، خىتاينىڭ يېڭىدىن ياساپ چىققان ئاۋاز چاستوتىلىق ئانتى-يوشۇرۇن رادارلىرىمۇ ئىرانغا سەپلىنىپ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ قىرغۇچى ئايروپىلانلىرىنىڭ يوشۇرۇنۇش ئىقتىدارىنى بايقاشقا مەركەزلەشكەن. بۇ توقۇنۇشتىن يىغىلغان سانلىق مەلۇماتلار ۋە ئۇچۇرلار ئارقىلىق، خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى كەلگۈسىدە تەيۋەنگە قارىتىلغان ھەربىي پىلانلىرىدىكى يوشۇرۇن تېخنىكىلىق يوچۇقلارنى تولۇقلاپ چىقىشى ۋە تاكتىكىلىرىنى تېخىمۇ مۇكەممەللەشتۈرۈشى مۇمكىن [22].
تەيۋەن دائىرىلىرى خىتاينىڭ مۇشۇنىڭغا ئوخشاش قورال-ياراغ ۋە ھەرىكەت ئەندىزىلىرىگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، سىمېترىك بولمىغان مۇداپىئە تاكتىكىسىغا بەكرەك تايىنىشى كېرەكلىكىنى تونۇپ يەتتى. ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان توپى ۋە ئىلغار ئېلېكتىرونلۇق تاقابىل تۇرۇش سىستېمىلىرى خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ ئېھتىمالىي تاجاۋۇزىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ [23].
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ھەربىي سەرپىياتى ۋە مىنېرال بايلىقلار كىرىزىسى
دەل مۇشۇ نۇقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئىران بىلەن بولغان بۇ قېتىملىق ئۇرۇشىنىڭ خىتاي ئۈچۈن قانداق بۈيۈك ئىستراتېگىيەلىك ئەۋزەللىك يارىتىپ بەرگەنلىكى ناھايىتى ئېنىق ئايدىڭلىشىدۇ ۋە مەنزىرە سۈزۈكلىشىدۇ. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئۆزىنىڭ مۇتلەق دىققىتى ۋە ئاساسلىق ھەربىي بايلىقلىرىنى ئوتتۇرا شەرققە مەركەزلەشتۈرۈپ قويغاندا، تەبىئىيلا ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى كونتروللۇقى ۋە تەسىر كۈچى مەلۇم دەرىجىدە بوشاپ قالىدۇ [2]. مىسالغا ئالساق، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ ئەسلىدە جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدا ۋەزىپە ئۆتەۋاتقان، رايوندا ھەيۋە كۆرسىتىدىغان ئاۋىئاماتكاسى جىددىي ھالدا پېرسىيە قولتۇقىغا يۆتكىلىشكە مەجبۇر بولدى. بۇ خىتاي ئۈچۈن پايدىلىقتۇر، چۈنكى ئۇ تەيۋەن ۋە جەنۇبىي دېڭىز مەسىلىسىدە ئۆزىنى تېخىمۇ ئەركىن ھېس قىلىشقا باشلايدۇ [2].
ئۇدا بىر قانچە ھەپتە داۋاملاشقان يۇقىرى سىجىللىقتىكى كۆلەملىك ھاۋا ھۇجۇملىرى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ باشقۇرۇلىدىغان بومبا ۋە ئېنىق نىشانغا ئۇرۇش قوراللىرى زاپىسىنى مۆلچەردىكىدىنمۇ تېزلىكتە خورىتىۋەتمەكتە ۋە كىرىزىس پەيدا قىلماقتا. بۇ خىل قورال-ياراغ سەرپىياتى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئۈچۈن ئۇزۇن مۇددەتلىك ئاجىزلىشىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان مۇھىم ئامىللارنىڭ بىرىگە ئايلىنىشى مۇمكىن [24].
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ بۇنداق كەڭ كۆلەملىك قورال-ياراغ ياسىشى ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان ئاچقۇچلۇق مىنېرال ماددىلارنىڭ كۆپ قىسمى دەل خىتاينىڭ يەرشارىۋى تەمىنلەش زەنجىرىدىكى مۇتلەق كونتروللۇقىدا تۇرماقتا. گاللىي ۋە ئىترىيغا ئوخشاش كەم ئۇچرايدىغان مېتاللارنىڭ دۇنيادىكى تەڭدىن تولا تەمىناتى خىتايغا باغلىق بولۇپ، بۇ ئەھۋال ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ھەربىي سانائىتىنىڭ خىتايغا بولغان ئېغىر تايىنىشچانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ [18]. خىتاي بۇ خىل مىنېرال ماددىلارغا دىپلوماتىك ۋاسىتە سۈپىتىدە ئېكسپورت چەكلىمىسى قويۇش ئارقىلىق ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ھەربىي زاپىسىنى تولۇقلاش قەدىمىنى قەستەن ئاستىلىتىپ قويالايدۇ ۋە ئۆز كوزىرىغا ئايلاندۇرالايدۇ. مۇشۇنداق سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن، بەزى ئانالىزچىلار ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئوتتۇرا شەرققە پېتىپ قېلىشىنى ئۇزاق مۇددەتلىك نۇقتىدىن ئالغاندىمۇ خىتاينىڭ ئەڭ چوڭ غەلىبىسى دەپ قارايدۇ [25].
شەرقىي تۈركىستان ۋەزىيىتى ۋە يەرشارىۋى دىققەتنىڭ بۇرۇلۇشى
يەرشارى سىياسىي ۋەزىيىتىنىڭ مۇشۇنداق كەسكىنلىشىشى ۋە دۇنيا دىققىتىنىڭ پۈتۈنلەي ئوتتۇرا شەرققە بۇرۇلۇپ كېتىشى، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يۈرگۈزۈۋاتقان مۇستەبىت سىياسەتلىرى ئۈچۈن قولايلىق مۇھىت يارىتىپ بېرىۋاتىدۇ. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرىدە خىتايغا قىلىدىغان بېسىمى بۇ جەرياندا كۆرۈنەرلىك ئاجىزلاپ كېتىۋاتىدۇ [26].
خىتاي ھۆكۈمىتى شەرقىي تۈركىستاننى ئۆزىنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىك ۋە سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق كۆزىتىش سىستېمىلىرىنى سىنايدىغان ئاساسلىق ئىچكى سىناق مەيدانى قىلىپ كەلگەن. ئىراندا قوللىنىلىۋاتقان ئىلغار سۈنئىي ئەقىللىك نىشان بەلگىلەش ۋە توپلاشتۇرۇلغان كۆزىتىش سىستېمىلىرىنىڭ رېئال ئۇرۇش سانلىق مەلۇماتلىرى خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى باستۇرۇش مېخانىزملىرىنى تېخىمۇ مۇكەممەللەشتۈرۈشىگە ياردەم بېرىشى مۇمكىن دەپ قارالماقتا [8].
خەلقئارادىكى تاراتقۇ ۋە ئۇچۇر ئۇرۇشىمۇ بۇ توقۇنۇشنىڭ يەنە بىر سەھنىسىگە ئايلاندى. خىتاي ئىجتىمائىي ئالاقە تورىدىكى غايەت زور سانلىق ماشىنا ئادەم تورى ئارقىلىق، يالغان ئۇچۇرلارنى دۇنيا مىقياسىدا تارقىتىپ ئاممىۋى پىكىر بوشلۇقىدا مۇتلەق ئۈستۈنلۈككە ئىگە بولۇشقا ئۇرۇنۇۋاتىدۇ. ئىلگىرى شەرقىي تۈركىستان ئاۋازىنى جىمجىتلاشتۇرۇشتا قوللىنىلغان بۇنداق ئۇچۇر توسۇش مېخانىزمى ئەمدىلىكتە خەلقئارالىق توقۇنۇشلاردا ئوچۇق-ئاشكارا قوللىنىلىۋاتىدۇ [23]. يەرشارى دىققىتىنىڭ ئىرانغا بۇرۇلۇشى خىتاي ھاكىمىيىتىگە ئۆزىنىڭ كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىنى يوشۇرۇشقا ۋە رەقەملىك دىكتاتۇرىسىنى تېخىمۇ كۈچەيتىش پۇرسىتى يارىتىپ بەردى. پۈتۈن دۇنيانىڭ دىققىتى ۋە دىپلوماتىك بايلىقلىرى ئوتتۇرا شەرققە تارتىلىۋاتقان بىر پەيتتە، شەرقىي تۈركىستاندىكى يەرلىك خەلقلەرنىڭ ۋەزىيىتى دۇنيانىڭ كۈنتەرتىپىدىن چۈشۈپ قېلىش خەۋپىگە دۇچكېلىۋاتىدۇ[27].
يېڭى دۇنيا تەرتىپى ۋە ئاپرېلدىكى بېيجىڭ ئۇچرىشىشى
بارلىق بۇ سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي مەسىلىلەر دىققەتنى 2026-يىلى 4-ئايدا بېيجىڭدا ئۆتكۈزۈلۈشى پىلانلانغان دونالد ترامپ ۋە شى جىنپىڭ ئۇچرىشىشىغا تارتىدۇ [28]. بۇ ئۇچرىشىش دۇنيا كەلگۈسىنى بەلگىلەيدىغان رىقابەت ۋە سۆھبەت سورۇنى بولۇپ قېلىشى مۇمكىن. ترامپ ھۆكۈمىتى ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ سۆھبەتتە ئىران كىرىزىسىدىن ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى ئۈستۈنلىكىدىن پايدىلىنىپ خىتاينى مەلۇم ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق مۇرەسسەگە كېلىشكە مەجبۇرلاش ئاساسلىق نىشان قىلىنىدۇ. ئەمما شى جىنپىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ پوزىتسىيەسى ئىنتايىن ئەستايىدىل بولۇپ، ئۇلار ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ كۈچىنى ئارتۇقچە خوراتقانلىقىنى كۆرۈپ يەتتى [2].
خىتاينىڭ مەقسىتى بۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىن تەيۋەن مەسىلىسىدە يول قويۇشىنى تەلەپ قىلىشتۇر. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى تەيۋەنگە سېتىپ بېرىشنى پىلانلىغان مىليارد دوللارلىق قورال-ياراغ كېلىشىمىنىڭ مۇشۇ ئۇچرىشىشتىن بۇرۇن ۋاقتىنچە كېچىكتۈرۈلگەنلىكى ھەققىدىكى خەۋەرلەر، ترامپنىڭ خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە مۇرەسسە قىلىش ئىستىكىنىڭ بارلىقىنى گەۋدىلەندۈرىدۇ [29].
ئىران ئۇرۇشىنىڭ يەنە بىر گېئوپولىتىكىلىق تەسىرى، خىتاي بىلەن رۇسىيە ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك بىرلىككە تاقىلىدۇ. ئىران، خىتاي ۋە رۇسىيە ئۈچ تەرەپلىك ئىستراتېگىيەلىك كېلىشىم ئىمزالاپ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىغا قارشى «يەرشارىۋى شەرق كۈچى» نى شەكىللەندۈرۈپ، كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا تەرتىپىنىڭ گەۋدىسىنى تىكلىدى [30].
گەرچە بۇ كېلىشىم شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىغا ئوخشاش بىۋاسىتە ھەربىي قوغداش كېلىشىمى بولمىسىمۇ، ئۈچ دۆلەتنىڭ غەربنىڭ ھۆكۈمرانلىقىغا قارشى يۇقىرى دەرىجىدە يېقىنلاشقانلىقىنىڭ بېشارىتى ھېسابلىنىدۇ. خىتاي رۇسىيە بىلەن بىرلىشىپ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى خەۋپسىزلىك كېڭىشىدە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئىسرائىلىيەگە قارشى بىرلەشمە سەپ ھاسىل قىلىپ، دىپلوماتىك بېسىمنى كۈچەيتتى [31].
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ بۇ ئۇرۇشتىكى «رېجىم ئالماشتۇرۇش» خىيالى بەلكىم سۈرىيە ياكى ئافغانىستاندىكىگە ئوخشاش بىر يېڭى پاراكەندىچىلىك پاتقاقلىقىنى پەيدا قىلىشى مۇمكىن. ئىران گېئوپولىتىكىلىق، تارىخىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن ئىنتايىن مۇرەككەپ دۆلەت بولغاچقا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئۇنىڭدا ئاسانلا بىر ئۆتكۈنچى ۋە مۇقىم ھۆكۈمەت قۇرۇپ چىقالمايدۇ [4]. دەل مۇشۇ خىل بۆلۈنۈش ۋە پاراكەندىچىلىك ئىچىدە، خىتاي ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرىنى ئۈن – تىنسىز ۋە ئەمەلىيەتچان ئۇسۇللار بىلەن ئىلگىرى سۈرۈپ مېڭىۋېرىدۇ. ئۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىغا ئوخشاش ئەسكەر چىقارماستىن، بەلكى كاپىتال، تېخنىكا ۋە ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرى ئارقىلىق ئۆز مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ قالىدۇ [32].
خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ ئىرانغا ئاچقان ئۇرۇشى، گېئوپولىتىكىلىق نۇقتىدىن قارىغاندا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئۈچۈن قىسقا مۇددەتلىك ھەربىي غەلىبە بولۇشى مۇمكىن، ئەمما ئۇزۇن مۇددەتلىك نەتىجىدە دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ۋە ئەڭ خەتەرلىك رەقىبى خىتايغا قارىتا ئاستا خاراكتېرلىك تىنىۋېلىش پۇرسىتى ئېلىپ كېلىدۇ. دۇنيا تەرتىپىنىڭ ماھىيەتتە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى مەركەزلىك كۈچ سىستېمىسىدىن، خىتاي ۋە رۇسىيە باشلامچىلىق قىلىۋاتقان كۆپ قۇتۇپلۇق كۈچ مېخانىزمىغا كۆچۈشى، بۇ كىرىزىس بىلەن تېخىمۇ تېزلىشىپ كېتىشى مۇمكىن [1].
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
