ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
ئامېرىكانىڭ دۆلەت مۇداپىئەسى ۋە يەر شارى ئىستراتېگىيەسىنى بەلگىلەشتە ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدىغان داڭلىق ئاقىللار ئامبىرى RAND شىركىتىنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك خەلقئارا مۇداپىئە تەتقىقاتچىسى تىموتىي ر. ھىس (Timothy R. Heath) تەرىپىدىن يېزىلغان «خىتاينىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكى: خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ دۆلەتنىڭ يادرولۇق مەنپەئەتلىرىنى قوغداشتىكى رولىنىڭ ئاجىزلىشى» ناملىق بۇ ئىلمىي ماقالە، 2025-يىلى 1-دېكابىر كۈنى سىتانفورد ئۇنىۋېرسىتېتىغا قاراشلىق نوپۇزلۇق ئىلمىي ژۇرنال «خىتاي رەھبەرلىك كۆزەتچىسى» (China Leadership Monitor) نىڭ 86-سانىدا ئېلان قىلىنغان. ئاپتور خىتاي سىياسىتى، ھەربىي ئىستراتېگىيەسى ۋە ئىدېئولوگىيەسى بويىچە كۆپ يىللىق تەجرىبىگە ئىگە مۇتەخەسسىس بولۇش سۈپىتى بىلەن، غەرب دۇنياسىدا كەڭ تارقالغان «خىتاي ئارمىيەسىنىڭ كۈچىيىشى بىۋاسىتە ئۇرۇش خەۋپىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ» دېگەن ئەنئەنىۋى قاراشقا جەڭ ئېلان قىلىدۇ.
بۇ تەتقىقاتنىڭ ئەڭ زور ئەھمىيىتى شۇكى، ئۇ شى جىنپىڭ دەۋرىدىكى خىتاينىڭ «دۆلەت بىخەتەرلىكى» ئۇقۇمىنىڭ تۈپتىن ئۆزگەرگەنلىكىنى، بۇ ئۆزگىرىشنىڭ نەتىجىسىدە خىتاي ئارمىيەسى (PLA) نىڭ خامچوت ۋە تېخنىكا جەھەتتە كۈچەيگەن بولۇشىغا قارىماي، دۆلەتنىڭ چوڭ ئىستراتېگىيەلىك قارارلىرىنى چىقىرىش ۋە ئىجرا قىلىش جەريانىدىكى سىياسىي ئورنىنىڭ ئەمەلىيەتتە تۆۋەنلەپ كەتكەنلىكىنى دەلىللەپ بېرىدۇ. ماقالە خىتاينىڭ ھەربىي قۇدرىتى بىلەن ئۇنىڭ سىياسىي ئىشلىتىلىش دائىرىسى ئوتتۇرىسىدىكى «زىددىيەت» (Paradox) نى يېشىپ بېرىشنى مەقسەت قىلغان بولۇپ، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە رايون بىخەتەرلىكى تەتقىقاتى ئۈچۈن ئىنتايىن قىممەتلىك يېڭى بىر كۆز قاراشنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
«ئومۇميۈزلۈك دۆلەت بىخەتەرلىكى» رامكىسى ۋە ئارمىيەنىڭ يېڭى ئورنى
تىموتىي ھىسنىڭ ماقالىسىدىكى تەھلىللەرگە ئاساسلانغاندا، شى جىنپىڭ ھاكىمىيەت بېشىغا كەلگەندىن بۇيان ئوتتۇرىغا قويغان «ئومۇميۈزلۈك دۆلەت بىخەتەرلىكى» (Comprehensive National Security) ئۇقۇمى، خىتاينىڭ بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئۇل تېشىنى ئۆزگەرتىۋەتكەن. بۇرۇنقى دەۋرلەردە دۆلەت بىخەتەرلىكى ئاساسلىقى زېمىن پۈتۈنلۈكى ۋە تاشقى ھەربىي تەھدىتلەرگە تاقابىل تۇرۇشنى كۆرسىتەتتى، بۇنداق ئەھۋالدا ئارمىيە تەبىئىي ھالدا بىخەتەرلىكنىڭ ئاساسىي تۈۋرۈكى ھېسابلىناتتى. بىراق، يېڭى بىخەتەرلىك رامكىسى سىياسىي بىخەتەرلىك، ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك، مەدەنىيەت بىخەتەرلىكى، تور بىخەتەرلىكى، بىيولوگىيەلىك بىخەتەرلىك ۋە جەمئىيەت مۇقىملىقى قاتارلىق كۆپ قاتلاملىق ۋە غەيرىي ئەنئەنىۋى ساھەلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
بۇ خىل كېڭەيتىلگەن بىخەتەرلىك چۈشەنچىسىدە، تەھدىتلەرنىڭ مەنبەسى ھەربىي ساھەدىن كۆرە، كۆپىنچە ھاللاردا ئىدېئولوگىيەلىك سىڭىپ كىرىش، ئىقتىسادىي جازالار، تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ ئۈزۈلۈشى ياكى «رەڭلىك ئىنقىلاب» خەۋپى شەكلىدە نامايان بولىدۇ. شۇڭا، خىتاي رەھبەرلىكى بۇ خىل مۇرەككەپ تەھدىتلەرگە تاقابىل تۇرۇشتا ھەربىي كۈچنىڭ ئۈنۈمىنىڭ چەكلىك ئىكەنلىكىنى تونۇپ يەتكەن. نەتىجىدە، دۆلەت بىخەتەرلىكىنى باشقۇرۇش ھوقۇقى مەخسۇس ھەربىي قوماندانلىق شىتابلىرىدىن شى جىنپىڭ بىۋاسىتە رەھبەرلىك قىلىدىغان «مەركىزىي دۆلەت بىخەتەرلىكى كومىتېتى» (CNSC) غا ئۆتكۈزۈپ بېرىلگەن.
ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، بۇ قۇرۇلمىلىق ئۆزگىرىش ئازاتلىق ئارمىيەنىڭ رولىنى «تەدبىر بەلگىلىگۈچى»لىكتىن «تەمىنلىگۈچى»لىككە چۈشۈرۈپ قويغان. يەنى ئارمىيە ئەمدىلىكتە مۇستەقىل ئىستراتېگىيەلىك ئاكتىيور ئەمەس، بەلكى پارتىيە بەلگىلىگەن كەڭ بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسىنىڭ پەقەت بىر قىسمىنىلا — يەنى ھۈركۈتۈش ۋە جەڭ تەييارلىقىنى — ئۈستىگە ئالىدىغان قورالغا ئايلانغان. خىتاي رەھبەرلىكى تاشقى سۈركىلىشلەرنى بىر تەرەپ قىلىشتا ھەربىي ۋاسىتىلەردىن كۆرە، دىپلوماتىيە، ئىقتىسادىي بېسىم ۋە تەشۋىقات قاتارلىق «يۇمشاق» ۋە «ئەقىللىق» ۋاسىتىلەرنى ئىشلىتىشنى ئەۋزەل كۆرمەكتە.
ئاپتورنىڭ قارىشىچە، خىتاينىڭ دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقى ۋە ھەربىي دىپلوماتىيەسىنىڭ رولىمۇ بارغانسېرى چەكلىمىگە ئۇچرىماقتا. گەرچە خىتاي ئارمىيەسى خەلقئارالىق مانېۋىرلارغا قاتنىشىپ تۇرسىمۇ، ئەمما ھەقىقىي كىرىزىسنى باشقۇرۇش ۋە ئىستراتېگىيەلىك سۆھبەتلەردە ئارمىيە ئەمەلدارلىرىنىڭ سۆز قىلىش ھوقۇقى ئىلگىرىكىگە قارىغاندا ئاجىزلىغان. بارلىق مۇھىم قارارلار مەركەزلىك ھالدا پارتىيە مەركىزىي كومىتېتىنىڭ سىياسىي بىيۇروسى ۋە دۆلەت بىخەتەرلىكى كومىتېتى تەرىپىدىن چىقىرىلىدىغان بولۇپ، ئارمىيە پەقەت «ئىجراچى» ئورنىغا چۈشۈپ قالغان.
بۇ ئەھۋال يەنە شۇنى چۈشەندۈرىدۇكى، خىتاي رەھبەرلىكى ئۈچۈن «ھەربىي كۈچ» ئەڭ ئاخىرقى تاللاش بولۇپ، ئۇلار زامانىۋىلاشقان ئارمىيەنى ئىشلىتىپ دۇنياۋى تەرتىپنى بۇزۇپ تاشلاشتىن كۆرە، مەۋجۇت تەرتىپ ئىچىدە ئۆزىنىڭ تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىشنى تېخىمۇ بىخەتەر دەپ قارايدۇ. ئارمىيەنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى ئۇرۇش قىلىش ئەمەس، بەلكى ئۇرۇش چىقمايدىغان ھالەتنى ساقلاپ تۇرۇپ، خىتاينىڭ تەرەققىياتى ئۈچۈن تىنچ مۇھىت يارىتىپ بېرىش بولۇپ قالغان.
تىموتىي ھىس يەنە شۇ نۇقتىنى ئالاھىدە تەكىتلەيدۇكى، دۆلەت بىخەتەرلىكىنىڭ «سىياسىيلاشتۇرۇلۇشى» ئارمىيە ئىچىدىكى كەسپىيلىككە مەلۇم دەرىجىدە سەلبىي تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن. چۈنكى ھەربىي قوماندانلارنىڭ دىققىتى جەڭ ماھارىتىدىن كۆرە، سىياسىي سادىقلىق ۋە پارتىيەنىڭ ئىدېئولوگىيەلىك لىنىيەسىگە ماسلىشىشقا بەكرەك بۇرۇلۇپ كېتىشى، بۇ ئارمىيەنىڭ ئەمەلىي جەڭگىۋارلىقىغا زىيان يەتكۈزۈشى مۇمكىن. بۇنى خىتاي ئارمىيەسىنىڭ تاشقى قىياپىتى بىلەن ئىچكى ماھىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنىڭ چوڭىيىۋاتقانلىقىنىڭ بىر ئىپادىسى دېيىشكە بولىدۇ.
خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، بۇ بۆلەكتە ئاپتور خىتاينىڭ يېڭى دۆلەت بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئارمىيەنى «چەتكە قاقمىغان» بولسىمۇ، ئەمما ئۇنى «تىزگىنلەپ»، تېخىمۇ چوڭ بىر سىياسىي ماشىنىنىڭ كىچىك بىر زاپچىسىغا ئايلاندۇرۇپ قويغانلىقىنى ناھايىتى ئېنىق يورۇتۇپ بەرگەن.
تەيۋەن مەسىلىسى: ھەربىي ئىشغالىيەت ئەمەس، سىياسىي بويسۇندۇرۇش
ماقالىنىڭ ئەڭ جەلپ قىلارلىق ۋە بەلكىم ئەڭ كۆپ مۇنازىرە قوزغايدىغان قىسمى تەيۋەن مەسىلىسى ھەققىدىكى ئانالىزدۇر. غەرب تاراتقۇلىرىدا «خىتاي 2027-يىلىغىچە تەيۋەنگە ھۇجۇم قىلىشى مۇمكىن» دېگەن قاراش كەڭ تارقالغان بولسىمۇ، تىموتىي ھېس بۇ قاراشنىڭ خىتاي رەھبەرلىكىنىڭ ئەمەلىي تەپەككۇرىغا ماس كەلمەيدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇنىڭ ئانالىزىچە، بېيجىڭ تەيۋەن مەسىلىسىنى ساپ «ھەربىي مەسىلە» دەپ قارىمايدۇ، بەلكى ئۇنى بىر «سىياسىي مەسىلە» دەپ تونۇيدۇ. بۇ تونۇش، مەسىلىنى ھەل قىلىش ئۇسۇلىنىڭمۇ ھەربىي بولماسلىقى كېرەكلىكىنى بەلگىلەيدۇ.
ئاپتورنىڭ قارىشىچە، خىتاي ئۈچۈن تەيۋەنگە ئومۇميۈزلۈك ئۇرۇش ئېچىشنىڭ تەننەرخى ۋە خەتىرى ئىنتايىن يۇقىرى. بۇنداق بىر ئۇرۇش خىتاينىڭ نەچچە ئون يىللىق ئىقتىسادىي تەرەققىياتىنى ۋەيران قىلىپ، خەلقئارالىق ئورنىنى يوقىتىپ، ھەتتا كومپارتىيەنىڭ ھاكىمىيىتىنىمۇ خەتەرگە ئىتتىرىشى مۇمكىن. شۇڭا، خىتاي رەھبەرلىكىنىڭ ھەقىقىي ئىستراتېگىيەسى «ئۇرۇش قىلماي بويسۇندۇرۇش»تىن ئىبارەت سۈنزىچە پەلسەپەگە تايىنىدۇ. بۇ يەردە ئازاتلىق ئارمىيەنىڭ رولى بىۋاسىتە ھۇجۇم قىلىش ئەمەس، بەلكى تەيۋەننى قورقۇتۇش ۋە ئامېرىكانىڭ ئارىلىشىشىنى توسۇش ئۈچۈن «ھەيۋە» كۆرسىتىشتىن ئىبارەت.
ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي ھازىر تەيۋەنگە قارشى «كۈلرەڭ رايون» (Gray Zone) تاكتىكىسىنى ئاساسلىق قورال سۈپىتىدە ئىشلەتمەكتە. بۇ تاكتىكىنىڭ ئاساسلىق ئىجراچىلىرى دېڭىز قىرغىقى مۇھاپىزەت ئەترىتى (Coast Guard) ۋە دېڭىز خەلق ئەسكەرلىرى (Maritime Militia) بولۇپ، ئۇلار رەسمىي ئارمىيە بولمىغاچقا، ئۇلارنىڭ ھەرىكىتى ئۇرۇش سەۋەبى دەپ قارالمايدۇ، ئەمما ئەمەلىيەتتە تەيۋەننىڭ دېڭىز-ھاۋا تەۋەلىكىنى قىسىپ، پىسخىكىلىق بېسىم پەيدا قىلىدۇ. ئازاتلىق ئارمىيە بولسا ئارقا سەپتە تۇرۇپ، بۇ كۈچلەرگە تىرەك بولىدۇ، لېكىن ئالدىنقى سەپتە بىۋاسىتە توقۇنۇشتىن ساقلىنىدۇ.
تىموتىي ھىس يەنە شۇنى تەكىتلەيدۇكى، خىتاي ئارمىيەسىنىڭ تەيۋەن ئەتراپىدىكى مانېۋىرلىرى كۆپىنچە سىياسىي سىگنال بېرىش مەقسىتىدە ئېلىپ بېرىلىدۇ. بۇ مانېۋىرلار تەيۋەن خەلقىدە ئۈمىدسىزلىك پەيدا قىلىش ۋە تەيۋەن ھۆكۈمىتىنى سۆھبەت ئۈستىلىگە كېلىشكە مەجبۇرلاش ئۈچۈن پىلانلانغان. يەنى، خىتاينىڭ مەقسىتى تەيۋەننى خارابىلىككە ئايلاندۇرۇش ئەمەس، بەلكى ئۇنى ساق ھالەتتە يۇتۇۋېلىش بولغاچقا، ھەربىي كۈچ پەقەت «بېسىم قورالى» سۈپىتىدە خىزمەت قىلىدۇ.
ئاپتورنىڭ بايانىچە، خىتاي رەھبەرلىكى ۋاقىتنىڭ ئۆز تەرىپىدە ئىكەنلىكىگە، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي كۈچىنىڭ ئېشىشىغا ئەگىشىپ، تەيۋەننىڭ ئاخىرى چوڭ قۇرۇقلۇققا قوشۇلۇپ كېتىشتىن باشقا ئامالى قالمايدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ. شۇڭا، جىددىي ھەربىي تەۋەككۇلچىلىككە قارىغاندا، «ئىستراتېگىيەلىك سەۋرچانلىق» بېيجىڭنىڭ تاللىشى بولۇپ قالماقتا. بۇ نۇقتا، غەربتىكى «خىتاي ئۇرۇشقا تەييارلىنىۋاتىدۇ» دېگەن ۋەھىمىلىك قاراشلارغا نىسبەتەن سوغۇققان بىر رەددىيە ھېسابلىنىدۇ.
ئەلۋەتتە، بۇ ئانالىز خىتاينىڭ ھەربىي تەييارلىق قىلمايۋاتقانلىقىنى بىلدۈرمەيدۇ. ئەكسىچە، خىتاي ئارمىيەسى ھەر قانداق ئېھتىماللىققا قارشى تەييارلىقنى كۈچەيتىۋاتىدۇ. ئەمما ئاپتورنىڭ نۇقتىسى شۇكى، بۇ تەييارلىقنىڭ تۈپ مەقسىتى ئۇرۇشنى باشلاش ئەمەس، بەلكى قارشى تەرەپنى ئۇرۇش قىلىش ئىرادىسىدىن ۋاز كەچتۈرۈشتۇر. يەنى، ئەڭ ياخشى غەلىبە ئۇرۇشسىز قولغا كەلتۈرۈلگەن غەلىبىدۇر.
ئىچكى كىرىزىس: «تىنچلىق كېسىلى» ۋە ئىشەنچ كەمچىللىكى
ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان يەنە بىر چوڭقۇر نۇقتا خىتاي ئارمىيەسىنىڭ تاشقى ھەيۋىسى بىلەن ئىچكى ئاجىزلىقى ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەتتۇر. تىموتىي ھىسنىڭ كۆزىتىشىچە، خىتاي رەھبەرلىكى، بولۇپمۇ شى جىنپىڭ، ئۆز ئارمىيەسىنىڭ ھەقىقىي جەڭگىۋارلىقى ۋە سىياسىي سادىقلىقىغا نىسبەتەن ئېغىر گۇماندا تۇرماقتا. بۇ گۇمان، خىتاينىڭ خەلقئارا سەھنىدە تېخىمۇ كەسكىن ھەربىي ھەرىكەتلەرنى قوللىنىشتىن توسۇپ تۇرۇۋاتقان مۇھىم ئامىللارنىڭ بىرىدۇر.
ئاپتور بۇ يەردە «تىنچلىق كېسىلى» (Peace Disease) دېگەن ئاتالغۇنى ئىشلىتىدۇ. خىتاي ئارمىيەسى 1979-يىلىدىكى ۋىيېتنام ئۇرۇشىدىن بۇيان ھېچقانداق چوڭ كۆلەملىك ئەمەلىي ئۇرۇشقا قاتنىشىپ باقمىغان. نەتىجىدە، ئارمىيەدە ئەمەلىي جەڭ تەجرىبىسى كەمچىل بولۇش، مەشىقلەرنىڭ شەكىلۋازلىققا ئايلىنىپ قېلىشى ۋە قوماندانلىق سىستېمىسىنىڭ سىناقتىن ئۆتمىگەنلىكى قاتارلىق مەسىلىلەر ئېغىر. زامانىۋى قوراللار قانچىلىك ئىلغار بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، ئۇنى ئىشلىتىدىغان ئادەملەرنىڭ تەجرىبىسىزلىكى خىتاي رەھبەرلىكىنى ئەنسىرىتىدىغان ئەڭ چوڭ مەسىلىدۇر.
بۇنىڭدىن باشقا، ئارمىيە ئىچىدىكى چىرىكلىك مەسىلىسى تېخىچە تولۇق ھەل بولغىنى يوق. يېقىنقى يىللاردا خىتاينىڭ باشقۇرۇلىدىغان بومبا قىسىملىرى ۋە دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقىدىكى يۇقىرى دەرىجىلىك گېنېراللارنىڭ، جۈملىدىن لى شاڭفۇ قاتارلىقلارنىڭ ۋەزىپىسىدىن ئېلىپ تاشلىنىشى ۋە تەكشۈرۈلۈشى، ئارمىيە ئىچىدىكى چىرىكلىكنىڭ يىلتىزىنىڭ قانچىلىك چوڭقۇر ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ئاپتورنىڭ قارىشىچە، بۇ تازىلاش ھەرىكەتلىرى شى جىنپىڭنىڭ ئارمىيەگە بولغان ئىشەنچىسىنىڭ تۆۋەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ. بىر باش قوماندان ئۆزىنىڭ گېنېراللىرىغا ئىشەنمىسە، ئۇلارغا چوڭ ئۇرۇشلارنىڭ قوماندانلىقىنى تاپشۇرۇشى ناتايىن.
ماقالىدە يەنە پارتىيەنىڭ ئارمىيەنى كونترول قىلىش مېخانىزمىنىڭ (سىياسىي كومىسسارلار تۈزۈمىنىڭ) ئارمىيەنىڭ قارار چىقىرىش سۈرئىتىنى ئاستىلىتىپ قويىدىغانلىقى تىلغا ئېلىنىدۇ. زامانىۋى يۇقىرى تېخنىكىلىق ئۇرۇشلاردا تېز قارار چىقىرىش ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ، ئەمما خىتاي ئارمىيەسىدىكى قوش باشلىقلىق تۈزۈم (ھەربىي قوماندان ۋە سىياسىي كومىسسار) بۇ جەرياننى مۇرەككەپلەشتۈرۈۋېتىدۇ. بۇمۇ خىتاي ئارمىيەسىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكىدىكى «باش رولچى» بولۇشىغا توسالغۇ بولىدىغان ئامىلدۇر.
تىموتىي ھىسنىڭ ئانالىزىچە، خىتاي رەھبەرلىكى بۇ ئاجىزلىقلارنى ياخشى بىلىدۇ، شۇڭا ئۇلار ھازىرچە ئارمىيەنى چوڭ سىناقلارغا سېلىشتىن ئېھتىيات قىلىدۇ. بۇ ئەھۋال، خىتاينىڭ نېمە ئۈچۈن تاشقى سىياسەتتە بەزىدە قاتتىق سۆزلەرنى ئىشلەتسىمۇ، ئەمەلىي ھەرىكەتتە ئېھتىياتچان بولىدىغانلىقىنىڭ ئارقىسىدىكى ھەقىقىي سەۋەبنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. خىتاي ئارمىيەسى ھازىرچە «قەغەز يولۋاس» بولمىسىمۇ، ئەمما ئۇ تېخى «ھەقىقىي يولۋاس»قا ئايلىنىپ بولالمىغان بىر ئۆتكۈنچى باسقۇچتا تۇرماقتا.
ئاخىرىدا، بۇ ئىچكى ئامىللارنىڭ ھەممىسى قوشۇلۇپ، ئازاتلىق ئارمىيەنىڭ دۆلەتنىڭ يادرولۇق مەنپەئەتلىرىنى قوغداشتىكى رولىنىڭ ئاجىزلىشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. چۈنكى ئىشەنچلىك ۋە تەجرىبىلىك بولمىغان بىر كۈچكە دۆلەتنىڭ تەقدىرىنى تاپشۇرۇش، ھەرقانداق بىر رەھبەر ئۈچۈن قوبۇل قىلغىلى بولمايدىغان خەتەردۇر. شۇڭا، شى جىنپىڭ بىخەتەرلىك تىزگىنىنى ئۆزى بىۋاسىتە باشقۇرىدىغان پارتىيە ئورگانلىرىغا مەركەزلەشتۈرۈشنى تاللىغان.
ماقالىگە تەنقىدىي باھا: ئارتۇقچىلىقلىرى ۋە كەمچىلىكلىرى
تىموتىي ھىسنىڭ بۇ ماقالىسى نۆۋەتتىكى خىتاي تەتقىقاتى ساھەسىدىكى ئىنتايىن مۇھىم بىر بوشلۇقنى تولدۇرغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئاساسلىق ئارتۇقچىلىقى تاشقى ھادىسىلەرگە (مەسىلەن، قوراللارنىڭ كۆپىيىشىگە) ئالدىنىپ قالماي، خىتاي سىياسىي تۈزۈلمىسىنىڭ ئىچكى لوگىكىسىغا چوڭقۇر چۆكۈپ تەھلىل يۈرگۈزگەنلىكىدە. ماقالە «ھەربىي كۈچنىڭ ئېشىشى = ئۇرۇش خەۋپىنىڭ ئېشىشى» دېگەن ئاددىي ۋە تۈز سىزىقلىق تەپەككۇرنى رەت قىلىپ، خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك مەدەنىيىتى، سىياسىي قۇرۇلمىسى ۋە ئەمەلىي ئېھتىياجىنى بىر گەۋدە قىلىپ، تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە رېئاللىققا يېقىن بىر مەنزىرىنى سىزىپ بەرگەن. بولۇپمۇ ئارمىيەنىڭ رولىنىڭ تۆۋەنلىشى ۋە سىياسىي ئورگانلارنىڭ رولىنىڭ ئېشىشى ھەققىدىكى كۆز قاراشلىرى ئۆزگىچە ۋە يېڭى ھېسابلىنىدۇ.
بىراق، بۇ ماقالىنىڭمۇ بەزى كەمچىلىكلىرى ياكى ئويلىنىشقا تېگىشلىك تەرەپلىرى بار. بىرىنچىدىن، ئاپتور خىتاي رەھبەرلىكىنى «تولىمۇ ئەقلىي ۋە ئىنچىكە ھېسابات قىلىدىغان ئاكتىيور» (Rational Actor) دەپ پەرەز قىلغاندەك قىلىدۇ. تارىخ شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، دىكتاتۇرا تۈزۈملىرىدە رەھبەرلەرنىڭ شەخسىي ئارزۇ-ھەۋەسلىرى، خاتا ئۇچۇرلارغا ئىشىنىپ قېلىشى ياكى ئىچكى سىياسىي كىرىزىسلارنى تاشقى دۇنياغا يۆتكەش ئېھتىياجى، لوگىكىغا ماس كەلمەيدىغان ئۇرۇشلارنىڭ پارتلىشىغا سەۋەب بولۇشى مۇمكىن. ماقالىدە بۇ خىل «ئويلىمىغان يەردىن كېلىپ چىقىدىغان خەتەر»لەرگە يېتەرلىك ئورۇن بېرىلمىگەن.
ئىككىنچىدىن، ماقالىدە «كۈلرەڭ رايون» تاكتىكىلىرىنىڭ خەتىرى سەل يەڭگىللىتىپ قويۇلغان بولۇشى مۇمكىن. گەرچە بۇ تاكتىكىلار ئومۇميۈزلۈك ئۇرۇش بولمىسىمۇ، ئەمما ئۇلارنىڭ رايوندىكى كىچىك دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا كۆرسىتىدىغان ئەمەلىي زىيىنى ۋە بۇنىڭ ئاقىۋىتىدە تاسادىپىي توقۇنۇشلارنىڭ كېلىپ چىقىش ئېھتىماللىقى يەنىلا يۇقىرى. خىتاي ئارمىيەسىنىڭ «رولى ئاجىزلىغان» تەقدىردىمۇ، ئۇنىڭ «ھۈركۈتۈش» كۈچىنىڭ ئۆزىلا رايون ۋەزىيىتىنى ئۆزگەرتىۋېتىشكە يېتىدۇ.
پايدىلانمىلار:
[1] Timothy R. Heath, «China’s National Security: The People’s Liberation Army’s Shrinking Role in Protecting the Nation’s Core Interests,» China Leadership Monitor, Issue 86 (Winter 2025), December 1, 2025. https://www.prcleader.org/post/china-s-national-security-the-people-s-liberation-army-s-shrinking-role-in-protecting-the-nation-sئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
