ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
2022-يىلى 24-فېۋرالدا رۇسىيە فېدېراتسىيەسىنىڭ ئۇكرائىناغا قاراتقان كەڭ كۆلەملىك تاجاۋۇزچىلىق ئۇرۇشىنىڭ باشلىنىشى، ياۋروپا چوڭ قۇرۇقلۇقىدىكى بىر ھەربىي توقۇنۇشلا بولۇپ قالماستىن، بەلكى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى خەلقئارا تەرتىپنىڭ ئەڭ چوڭ سىناققا دۇچ كېلىشى ھېسابلىنىدۇ. بۇ ئۇرۇش سوۋېت ئىتتىپاقى يىمىرىلگەندىن كېيىنكى «تارىخنىڭ ئاخىرلىشىشى» توغرىسىدىكى خام خىياللارنى بەربات قىلىپ، «تارىخنىڭ قايتىپ كەلگەنلىكى»نى، يەنى ئىمپېرىيەۋى كېڭەيمىچىلىك بىلەن مىللىي ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى ئوتتۇرىسىدىكى كونا كۈرەشنىڭ يېڭىدىن جانلانغانلىقىنى ئىسپاتلىدى. خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پىروفېسسورى سېرخى پلوخىي (Serhii Plokhy) ئوتتۇرىغا قويغاندەك، بۇ ئۇرۇش ئەسلىدە 2014-يىلى قىرىمنىڭ ئىشغال قىلىنىشى بىلەن باشلانغان بولۇپ، ئۇنىڭ يىلتىزى 1991-يىلدىكى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ پارچىلىنىشىدىنمۇ بۇرۇنقى تارىخىي قاتلاملارغا تۇتىشىدۇ. مەزكۇر ماقالىدە، 2026-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا ئېلان قىلىنغان ئەڭ يېڭى ئىلمىي مەنبەلەر، ئىستراتېگىيەلىك ئانالىزلار ۋە مەدەنىيەت ھادىسىلىرى ئاساسىدا، ئۇرۇشنىڭ تارىخىي سەۋەبلىرى، بەشىنچى يىلىغا قەدەم قويغان ھەربىي ۋەزىيىتى، ئۇكرائىنا مىللىي كىملىكىنىڭ ئەدەبىيات ئارقىلىق قايتا قۇرۇلۇشى ۋە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى كەلگۈسى يۈزلىنىشلىرى چوڭقۇر تەھلىل قىلىنىدۇ.[1][2][3]
تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش ۋە ئىمپېرىيەنىڭ يىمىرىلىش جەريانى
رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا قىلغان ھۇجۇمىنى چۈشىنىش ئۈچۈن، ئالدى بىلەن بۇ ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى تارىخىي مۇناسىۋەتنىڭ ماھىيىتىنى ئايدىڭلاشتۇرۇۋېلىش زۆرۈر. سېرخى پلوخىي ئۆزىنىڭ «ياۋروپا دەرۋازىسى: ئۇكرائىنا تارىخى» (The Gates of Europe: A History of Ukraine) ناملىق ئەسىرىدە كۆرسىتىپ ئۆتكىنىدەك، ئۇكرائىنا ئەزەلدىن شەرق بىلەن غەرب ئوتتۇرىسىدىكى بىر «دەرۋازا» رولىنى ئويناپ كەلگەن بولۇپ، بۇ جۇغراپىيەلىك ئورۇن ئۇنىڭغا مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇش پۇرسىتى بەرگەن، ھەم ئۇنى ئىمپېرىيەلەرنىڭ كۈرەش مەيدانىغا ئايلاندۇرغان. رۇسىيە پرېزىدېنتى ۋىلادىمىر پۇتىننىڭ «ئۇكرائىنا ۋە رۇسىيە بىر خەلق» دېگەن تارىخىي سەپسەتىسىگە قارىتا، تارىخچىلار كىيېۋ رۇسى (Kyivan Rus‹) دەۋرىدىن تارتىپ شەكىللەنگەن ئۆزگىچە سىياسىي مەدەنىيەتلەرنىڭ پەرقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.[4][5][6]
سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ 1991-يىلى پارچىلىنىشى، نۇرغۇن كىشىلەر ئويلىغاندەك بىر ئىمپېرىيەنىڭ ئاخىرقى نۇقتىسى ئەمەس، بەلكى ئۇزۇنغا سوزۇلغان پارچىلىنىش جەريانىنىڭ باشلىنىشى ئىدى. تىموتى سنايدېر (Timothy Snyder) ۋە پلوخىيغا ئوخشاش ئالىملارنىڭ قارىشىچە، رۇسىيە ئۆزىنى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ بىردىنبىر ۋارىسى دەپ قاراپ، ئۇكرائىنانىڭ مۇستەقىللىقىنى ھەرگىز تولۇق ھەزىم قىلالمىغان. بولۇپمۇ 1994-يىلدىكى «بۇداپېشت ئەسلەتمىسى» (Budapest Memorandum) ئارقىلىق ئۇكرائىنانىڭ دۇنيادىكى ئۈچىنچى چوڭ يادرو قوراللىرى ئامبىرىدىن ۋاز كېچىشى، بۈگۈنكى كۈندىكى بىخەتەرلىك كىرىزىسىنىڭ ئەڭ چوڭ تارىخىي بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولۇپ قالدى. ئەينى ۋاقىتتا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، بۈيۈك بىرىتانىيە ۋە رۇسىيە ئۇكرائىنانىڭ زېمىن پۈتۈنلۈكىگە كاپالەتلىك قىلغان بولسىمۇ، بۇ كاپالەتنىڭ ئەمەلىي كۈچى يوقلۇقى 2014-يىلى ۋە 2022-يىلى ئىسپاتلاندى.[7][8]
2014-يىلدىكى «ھۆرمەت ئىنقىلابى» (Revolution of Dignity) ياكى «مەيدان ھەرىكىتى» (Euromaidan)، ئۇكرائىنا خەلقىنىڭ ياۋروپا بىلەن بىرلىشىش ئارزۇسىنىڭ يۇقىرى پەللىسى ئىدى. بۇ ھەرىكەت رۇسىيەپەرەس پىرېزىدېنت ۋېكتور يانۇكوۋىچنىڭ (Viktor Yanukovych) ھاكىمىيەتتىن قوغلاپ چىقىرىلىشى بىلەن نەتىجىلەندى. كرىستوفېر م. سىمىس (Christopher M. Smith) نىڭ «ئۇكرائىنانىڭ قوزغىلىڭى، رۇسىيەنىڭ ئىنتىقامى» (Ukraine’s Revolt، Russia’s Revenge) ناملىق كىتابىدا بايان قىلىنغاندەك، بۇ ۋەقە پۇتىننىڭ ئۇكرائىنانى ئۆزىنىڭ تەسىر دائىرىسىدە تۇتۇپ تۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنىڭ مەغلۇپ بولغانلىقىنى كۆرسەتتى. شۇنىڭ بىلەن، قىرىمنىڭ ئىشغال قىلىنىشى ۋە دونباستىكى ئۇرۇشنىڭ قوزغىلىشى، پۇتىننىڭ ئۇكرائىنانىڭ دېموكراتىك تاللىشىنى جازالاش ۋە ئۇنىڭ غەربكە يۈزلىنىشىنى توسۇش ئۈچۈن قوللانغان جىددىي تەدبىرى ئىدى.[9][10]
تارىخچى ئاننى ئاپلېباۋم (Anne Applebaum) نىڭ «قىزىل ئاچارچىلىق: ستالىننىڭ ئۇكرائىناغا ئاچقان ئۇرۇشى» (Red Famine: Stalin’s War on Ukraine) ناملىق ئەسىرىدە كۆرسىتىلگىنىدەك، رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا بولغان سىياسىتى تارىختىن بۇيان ئىزچىل تۈردە بويسۇندۇرۇش ۋە كىملىكنى يوقىتىش خاراكتېرىگە ئىگە بولۇپ كەلگەن. 1930-يىللاردىكى «گولودومور» (Holodomor) يەنى سۈنئىي ئاچارچىلىق، بۈگۈنكى كۈندە ئۇكرائىنا خەلقىنىڭ نېمە ئۈچۈن رۇسىيە ھاكىمىيىتىگە بۇنچىلىك قەتئىي قارشى تۇرىدىغانلىقىنىڭ پسىخولوگىيەلىك ئاساسىنى چۈشىنىشتە ئاچقۇچلۇق ئەھمىيەتكە ئىگە.[11][12]
كەڭ كۆلەملىك ئۇرۇش ۋە ھەربىي ئىستراتېگىيەلەرنىڭ ئۆزگىرىشى (2022–2026)
2022-يىلى 2-ئايدىكى كەڭ كۆلەملىك تاجاۋۇزچىلىق، رۇسىيەنىڭ «قىسقا مۇددەتلىك ئالاھىدە ھەربىي ھەرىكەت» پىلانىنىڭ مەغلۇبىيىتى بىلەن باشلاندى. ياروسلاۋ تروفىموف (Yaroslav Trofimov) نىڭ «دۈشمەنلىرىمىز يوقىلىدۇ: رۇسىيەنىڭ تاجاۋۇزچىلىقى ۋە ئۇكرائىنانىڭ مۇستەقىللىق ئۇرۇشى» (Our Enemies Will Vanish) ناملىق ئەسىرىدە تەپسىلىي بايان قىلىنغاندەك، كىيېۋنى قوغداش جېڭى ۋە خاركىۋدىكى قايتۇرما ھۇجۇملار، ئۇكرائىنا خەلقىنىڭ قارشىلىق كۆرسىتىش ئىرادىسىنىڭ رۇسىيەنىڭ ھەربىي قۇدرىتىدىن ئۈستۈن كەلگەنلىكىنى نامايان قىلدى. غەرب ئىستىخبارات ئورگانلىرىنىڭ دەسلەپكى مۆلچەرىدىكى «كىيېۋ ئۈچ كۈندە يىقىلىدۇ» دېگەن قاراشنىڭ خاتا چىقىشى، زامانىۋى ئۇرۇشتا مىللىي كىملىك ۋە روھىي ئامىلنىڭ قانچىلىك مۇھىم رول ئوينايدىغانلىقىنى ئىسپاتلىدى.[13][14]
2023-يىلىدىن باشلاپ، ئۇرۇش ھەرىكەتچان باسقۇچتىن ئورۇن ئېلىش ۋە خورىتىش ئۇرۇشىغا (War of Attrition) ئۆزگەردى. كارنېگ خەلقئارا تىنچلىق فوندىنىڭ ئالىي تەتقىقاتچىسى مايكول كوفمان (Michael Kofman) نىڭ «تاشقى ئىشلار» (Foreign Affairs) ژۇرنىلىدىكى 2026-يىلدىكى تەھلىلىگە ئاساسلانغاندا، ئۇرۇش بەشىنچى يىلىغا قەدەم قويغاندا «ماسلىشىش، چىدامچانلىق ۋە خورىتىش» ئۇرۇشىغا ئايلانغان. ئالدىنقى سەپتىكى «ئۆلۈم رايونى» (Kill Zone) دەپ ئاتىلىدىغان، تەخمىنەن 10-12 مىل چوڭقۇرلۇقتىكى رايونلاردا، ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلار (Drones) ۋە ئېلېكتىرونلۇق جەڭ قىلىش ۋاسىتىلىرىنىڭ كەڭ كۆلەمدە ئىشلىتىلىشى، ئەنئەنىۋى بىرونېۋىكلىك قىسىملارنىڭ بۆسۈپ كىرىشىنى ئىنتايىن قىيىنلاشتۇرۇۋەتتى. رۇسىيە ئارمىيەسى گەرچە ئادەم كۈچى ۋە ئوق-دورا جەھەتتە ئەۋزەللىككە ئىگە بولسىمۇ، ئەمما 2025-يىلىدىكى ئىلگىرىلەشلىرى ناھايىتى ئاستا بولغان ۋە غايەت زور چىقىم بەدىلىگە كەلگەن.[3][15]
ئۇرۇشنىڭ تېخنىكىلىق تەرەپلىرىدە، ئۇكرائىنا ئارمىيەسى ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان تېخنىكىسىنى يېڭىلاپ، رۇسىيەنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى ئېنېرگىيە ۋە نېفىت ئەسلىھەلىرىگە زەربە بېرىشنى كۈچەيتكەن. بۇ ئىستراتېگىيە رۇسىيەنىڭ ئىقتىسادىي تايانچىنى ئاجىزلىتىش ۋە ئۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇش ئىقتىدارىنى چەكلەشنى مەقسەت قىلىدۇ. «مۇداپىئە تېز يوللانمىسى» (Defense Express) نىڭ 2026-يىلى 2-ئايدىكى دوكلاتىغا قارىغاندا، رۇسىيە تەرەپتىن بىر مىليون ئىككى يۈزمىڭدىن ئارتۇق ئادەم ھاياتىدىن ئايرىلغان بولۇپ، مىڭلىغان تانكا ۋە برونېۋىكلار ۋەيران قىلىنغان.[16][17]
تۆۋەندىكى جەدۋەلدە ئۇرۇشنىڭ ئوخشىمىغان باسقۇچلىرىدىكى ئىستراتېگىيەلىك ئۆزگىرىشلەر سېلىشتۇرۇلدى:
| ئۇرۇش باسقۇچى | رۇسىيەنىڭ مەقسىتى | ئۇكرائىنانىڭ تاكتىكىسى | نەتىجە |
| 2022-يىل باھار | كىيېۋنى تېز سۈرئەتتە ئىشغال قىلىش، ھاكىمىيەت ئالماشتۇرۇش | ھەرىكەتچان مۇداپىئە، شەھەر ئۇرۇشى، پىدائىيلار ھەرىكىتى | رۇسىيەنىڭ شىمالدىن چېكىنىشى، كىيېۋنىڭ قوغدىلىشى |
| 2022-يىل كۈز | دونباسنى تولۇق ئىگىلەش، قۇرۇقلۇق كۆۋرۈكىنى ساقلاش | خاركىۋ ۋە خېرسوندىكى چوڭ كۆلەملىك قايتۇرما ھۇجۇم | ئۇكرائىنانىڭ كەڭ زېمىنلارنى قايتۇرۇۋېلىشى |
| 2023-2024 | مۇداپىئە سېپىنى مۇستەھكەملەش، ئۇكرائىنا ئىقتىسادىنى ۋەيران قىلىش | زاپورىژيە يۆنىلىشىدە بۆسۈش ھاسىل قىلىش (قىسمەن مەغلۇبىيەت) | ئۇرۇشنىڭ ئورۇن ئېلىش ۋە خورىتىش باسقۇچىغا ئۆتۈشى |
| 2025-2026 | ئۇزۇن مۇددەتلىك بېسىم، غەربنىڭ ياردىمىنى ئۈزۈش | ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان ئۇرۇشى، رۇسىيە ئىچكى قىسمىغا زەربە بېرىش | «ئۆلۈم رايونى»نىڭ كېڭىيىشى، بايلىق ۋە ئادەم كۈچى كىرىزىسى |
ئەدەبىيات ۋە سەنئەتتىكى قارشىلىق — مەدەنىيەت ئارقىلىق ھايات قېلىش
ئۇرۇش پەقەت جەڭ مەيدانىدىلا ئەمەس، بەلكى مەدەنىيەت ۋە ئەدەبىيات ساھەسىدىمۇ كەسكىن داۋام قىلماقتا. ئۇكرائىنا يازغۇچىلىرى ۋە سەنئەتكارلىرى ئۆز ئەسەرلىرى ئارقىلىق دۇنياغا ئۇكرائىنانىڭ ئاۋازىنى ئاڭلىتىش بىلەن بىرگە، مىللىي كىملىكنى قايتىدىن قۇرۇپ چىقماقتا. ۋاشىنگتون پوچتاسى (The Washington Post) تەرىپىدىن 2025-يىلىدىكى ئەڭ ياخشى كىتابلارنىڭ بىرى دەپ باھالانغان ئارتېم چاپاي (Artem Chapeye) نىڭ «ئادەتتىكى كىشىلەر ئاپتومات كۆتۈرمەيدۇ» (Ordinary People Don’t Carry Machine Guns) ناملىق ئەسىرى، بىر تىنچلىقپەرۋەر زىيالىينىڭ قانداق قىلىپ قولىغا قورال ئېلىشقا مەجبۇر بولغانلىقىنى ۋە ئۇرۇشنىڭ ئىنسانىي قىياپىتىنى تەسۋىرلەپ بېرىدۇ. بۇ ئەسەر، ئۇرۇشنىڭ پەقەت ئەسكەرلەرنىڭلا ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل بىر جەمئىيەتنىڭ تاللىشى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.[18][19]
يەنە بىر مۇھىم ئەسەر، 2025-يىللىق ئورۋېل مۇكاپاتىغا (Orwell Prize) ئېرىشكەن ۋىكتورىيە ئامېلىنا (Victoria Amelina) نىڭ «ئاياللارغا قاراش، ئۇرۇشقا قاراش» (Looking at Women، Looking at War) ناملىق كىتابىدۇر. ئېچىنىشلىق يېرى شۇكى، ئاپتور 2023-يىلى رۇسىيەنىڭ كراماتورسكىدىكى بىر رېستورانغا قىلغان باشقۇرۇلىدىغان بومبا ھۇجۇمىدا قازا قىلغان. ئۇنىڭ بۇ ئەسىرى ئۇرۇش جىنايەتلىرىنى خاتىرىلەش ۋە ئاياللارنىڭ ئۇرۇشتىكى رولىنى يورۇتۇپ بېرىشتە ئىنتايىن مۇھىم ھۆججەت خاراكتېرلىك قىممەتكە ئىگە. ئامېلىناغا ئوخشاش يازغۇچىلارنىڭ قۇربان بېرىشى، ئۇكرائىنا مەدەنىيىتىنىڭ «يوقىتىلغان گۈللىنىش» (Executed Renaissance) دەۋرىنى ئەسلىتىدۇ، ئەمما بۇ قېتىم ئۇلارنىڭ ئاۋازى دۇنيا مىقياسىدا ئاڭلانماقتا.[20][21][22]
2025-يىللىق تاراس شەۋچېنكو نامىدىكى دۆلەت مۇكاپاتىنىڭ ساھىبلىرىدىن بىرى بولغان شائىر يۇرىي ئىزدرىك (Yuriy Izdryk) نىڭ «توپلام» (Collection) ناملىق شېئىرلار توپلىمى ۋە «دوۋبۇش» (Dovbush) ناملىق فىلىمنىڭ ئىجادكارلىرى، ئۇكرائىنا سەنئىتىنىڭ ئۇرۇش دەۋرىدىمۇ ھاياتىي كۈچىنى ساقلاپ قالغانلىقىنىڭ جانلىق ئىسپاتىدۇر. بۇنىڭدىن باشقا، ئالدىنقى سەپتە قازا قىلغان شائىر ماكسىم كرىۋتسوفنىڭ (Maksym Kryvtsov) «ئوق كۆزىدىكى شېئىرلار» (Poems from the Loophole) ناملىق ئەسىرىمۇ خەلقئارادا ئېتىراپ قىلىنىپ، لىتۋادا تەرجىمە مۇكاپاتىغا ئېرىشتى.[23][24][25]
رۇسىيە جەمئىيىتى ۋە ئۆكتىچىلەرنىڭ كۆز قارىشى
رۇسىيە تەرەپتىن قارىغاندا، بۇ ئۇرۇش پەقەت ئۇكرائىناغىلا ئەمەس، بەلكى رۇسىيەنىڭ ئۆز كەلگۈسىگىمۇ قىلىنغان ھۇجۇمدۇر. تۈرمىدە قازا قىلغان رۇسىيە ئۆكتىچىسى ئالېكسېي ناۋالنىينىڭ (Alexei Navalny) »ۋەتەنپەرۋەر: بىر ئەسلىمە» (Patriot: A Memoir) ناملىق كىتابى، پۇتىن تۈزۈلمىسىنىڭ چىرىكلىكى ۋە رۇسىيەدىكى ئەركىنلىك كۈرىشىنىڭ پاجىئەلىك قىسمىتىنى بايان قىلىدۇ. ناۋالنىينىڭ ئۆلۈمى ۋە ئۇنىڭ قالدۇرغان يازمىلىرى، رۇسىيە جەمئىيىتىنىڭ نۆۋەتتىكى روھىي ھالىتىنى ۋە پۇتىننىڭ ھاكىمىيىتى ئاستىدىكى ئۈمىدسىزلىكنى چۈشىنىشتە ئاچقۇچلۇق ئەھمىيەتكە ئىگە. بۇ كىتاب 2025-يىللىق پۇشكىن ئۆيى كىتاب مۇكاپاتىنىڭ قىسقا تىزىملىكىگە كىرگۈزۈلگەن.[26][27]
شۇنىڭ بىلەن بىرگە، مىخايىل زىگار (Mikhail Zygar) نىڭ «ئۇرۇش ۋە جازا: پۇتىن، زېلېنسكىي ۋە رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلىش يولى» (War and Punishment) ناملىق كىتابى، پۇتىننىڭ تارىخنى بۇرمىلاش ئارقىلىق ئۇرۇشنى قانداق ئاقلىغانلىقىنى ۋە بۇ جەرياندىكى سىياسىي ھېساباتلارنى ئاشكارىلايدۇ. ئوۋېن ماتېۋۇس (Owen Matthews) نىڭ «چېكىدىن ئېشىش: پۇتىننىڭ ئۇكرائىنا ئۇرۇشىنىڭ ئىچكى ھېكايىسى» (Overreach) ناملىق كىتابى بولسا، كىرىمىل سارىيىنىڭ ئىچكى قارار چىقىرىش جەريانى ۋە پۇتىننىڭ يېتىم قالدۇرۇلغان «كوۋىد كۆپۈكى»دىكى ھالىتىنى تەسۋىرلەيدۇ.[28][29]
گېئوپولىتىك ئاقىۋەتلەر ۋە كەلگۈسى سېنارىيەلەر
ئۇرۇشنىڭ داۋاملىشىشىغا ئەگىشىپ، ئۇنىڭ خەلقئارا سىياسەتتىكى تەسىرىمۇ چوڭقۇرلاشماقتا. ئامېرىكا ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ياردىمى ھەل قىلغۇچ رول ئويناۋاتقان بولسىمۇ، غەربتىكى سىياسىي ئۆزگىرىشلەر (مەسىلەن، ئامېرىكىدىكى سايلاملار ۋە ياۋروپادىكى ئوڭچىل كۈچلەرنىڭ باش كۆتۈرۈشى) ئۇكرائىناغا قىلىنىۋاتقان ياردەمنىڭ سىجىللىقىغا تەھدىت سالماقتا. 2026-يىلىدىكى مىيۇنخېن بىخەتەرلىك يىغىنىدىكى مۇنازىرىلەر ۋە ئامېرىكا دۆلەت ئىشلىرى كاتىپى ماركو رۇبىيو (Marco Rubio) نىڭ سۆزلىرى، ئامېرىكىنىڭ تاشقى سىياسىتىدىكى ئېنىقسىزلىقلارنىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقداشلىرىنى ئەندىشىگە سېلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بەردى.[30][31]
پېتىر سلېزكىن (Peter Slezkine) ۋە جوشۇئا شىفرىنسون (Joshua Shifrinson) قاتارلىق ئانالىزچىلار «تاشقى ئىشلار» ژۇرنىلىدا ئېلان قىلغان ماقالىسىدە، ئۇكرائىنانىڭ زېمىن پۈتۈنلۈكىنى تولۇق ئەسلىگە كەلتۈرۈشىنىڭ قىيىنلىقىنى، شۇڭا «يېڭى چېگرا»لارنى ئېتىراپ قىلىش ئارقىلىق ئۇرۇشنى ئاخىرلاشتۇرۇش مۇمكىنچىلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، رەسمىي بولمىغان چېگرالارنى قوبۇل قىلىش بىلەن بىرگە، رەسمىي قانۇنىي ئېتىراپ قىلىشنى (de jure) رەت قىلىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئورنىغا، يېڭى چېگرالارنى رەسمىي ئېتىراپ قىلىش ئۇزۇن مۇددەتلىك مۇقىملىق ۋە ئۇكرائىنانىڭ قايتا قۇرۇلۇشىغا تېخىمۇ پايدىلىق بولۇشى مۇمكىن. بىراق، بۇنداق تەكلىپلەر ئۇكرائىنا تەرىپىدىن «تەسلىمچىلىك» دەپ رەت قىلىنىپ كەلمەكتە، چۈنكى بۇ خەلقئارا قانۇننىڭ ئاساسىي پىرىنسىپلىرىغا خىلاپ ھېسابلىنىدۇ.[32][33]
خۇلاسە
رۇسىيە – ئۇكرائىنا ئۇرۇشى پەقەت بىر زېمىن تالىشىش ئۇرۇشى ئەمەس، بەلكى بىر مىللەتنىڭ ئۆز كىملىكىنى، تارىخىنى ۋە كەلگۈسىنى قوغداش يولىدىكى مەۋجۇتلۇق كۈرىشىدۇر. بۇ ئۇرۇش ئۇكرائىنانى بىر زامانىۋى سىياسىي مىللەت سۈپىتىدە قايتىدىن تاۋلاپ چىقتى ۋە ئۇنى ياۋروپا ئائىلىسىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمىغا ئايلاندۇردى. سېرخى پلوخىي، تىموتى سنايدېر ۋە باشقا مۇتەخەسسىسلەرنىڭ ئەسەرلىرى بىزگە شۇنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، بۇ توقۇنۇش قىسقا مۇددەتتە ئاخىرلاشماسلىقى مۇمكىن، ئەمما ئۇنىڭ نەتىجىسى 21-ئەسىردىكى دۇنيا تەرتىپىنى بەلگىلەيدۇ. ئۇكرائىنانىڭ غەلىبىسى ياكى مەغلۇبىيىتى، پەقەت ئۇكرائىنا ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى دۇنيادىكى بارلىق دېموكراتىك ئەللەرنىڭ بىخەتەرلىكى ۋە قىممەت قارىشى ئۈچۈن بىر سىناقتۇر.
پايدىلانغان مەنبەلەر:
- Plokhy, Serhii. The Gates of Europe: A History of Ukraine. Basic Books, 2015.
- Plokhy, Serhii. The Russo-Ukrainian War: The Return of History. W. W. Norton & Company, 2023.
- Snyder, Timothy. The Road to Unfreedom: Russia, Europe, America. Tim Duggan Books, 2018.
- Trofimov, Yaroslav. Our Enemies Will Vanish: The Russian Invasion and Ukraine’s War of Independence. Penguin Press, 2024.
- Kofman, Michael. «Ukraine’s War of Endurance: The Fight for Advantage in the Conflict’s Fifth Year.» Foreign Affairs, February 16, 2026.
- Amelina, Victoria. Looking at Women, Looking at War. Rowman & Littlefield, 2025.
- Chapeye, Artem. Ordinary People Don’t Carry Machine Guns. Seven Stories Press, 2025.
- Slezkine, Peter, and Joshua Shifrinson. «The Price of Peace in Ukraine: How Accepting a New Border Could End the War.» Foreign Affairs, February 16, 2026.
- Zhadan, Serhiy. The Orphanage. Yale University Press, 2021.
- «The winners of the 2025 Shevchenko Prize have been announced.» Babel, March 9, 2025.
- «2025 Orwell Prizes Announced.» Publishers Weekly, June 26, 2025.
- Navalny, Alexei. Patriot: A Memoir. Knopf, 2024.
- Miller, Christopher. The War Came to Us: Life and Death in Ukraine. Bloomsbury Continuum, 2023.
- Yekelchyk, Serhy. The Conflict in Ukraine: What Everyone Needs to Know. Oxford University Press, 2015.
- Matthews, Owen. Overreach: The Inside Story of Putin’s War Against Ukraine. HarperCollins, 2022.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
