ئامېرىكانىڭ دۆلەت مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسىدىكى مەغلۇبىيەت ۋە تاشقى سىياسەت سەرخىللىرىنىڭ مەسئۇلىيەت كىرىزىسى

ستىفېن م. ۋالتنىڭ «ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى نېمىشقا ئۇرۇشلاردا ئىزچىل مەغلۇپ بولىدۇ؟» ناملىق ماقالىسىگە تەقرىز

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ دۆلەت مۇداپىئەسى ۋە تاشقى سىياسىتى بىر نەچچە ئون يىلدىن بۇيان دۇنيا تەرتىپىنىڭ شەكىللىنىشىدە ئاچقۇچلۇق رول ئويناپ كەلمەكتە. خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر پىروفېسسورى ۋە داڭلىق ئاكادېمىك ستىفېن م. ۋالت تەرىپىدىن يېزىلىپ، دۇنيادىكى ئەڭ نوپۇزلۇق سىياسىي ژۇرناللارنىڭ بىرى بولغان «تاشقى سىياسەت» (Foreign Policy) ژۇرنىلىدا 2026-يىلى 5-ئاۋغۇست ئېلان قىلىنغان «ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى نېمىشقا ئۇرۇشلاردا ئىزچىل مەغلۇپ بولىدۇ؟» ناملىق ماقالە، ۋاشىنگتوننىڭ يېقىنقى تارىختىن بۇيان ئېلىپ بارغان ھەربىي مۇداخىلە سىياسەتلىرىنىڭ نېمىشقا مەغلۇبىيەت بىلەن ئاخىرلىشىدىغانلىقىنى رېئالىزم نۇقتىئىنەزىرىدىن چوڭقۇر ۋە سىستېمىلىق تەھلىل قىلىپ بېرىدۇ. ماقالە ئېلان قىلىنغان مەزگىل، يەنى 2026-يىلىنىڭ ئوتتۇرىلىرى، دۇنيانىڭ كۆپ قۇتۇپلىشىشقا يۈزلىنىشى تېخىمۇ تېزلىشىۋاتقان، ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىنىڭ ئوتتۇرا شەرق ۋە شەرقىي ئاسىيادىكى جىددىيلىك ئالدىدا يېڭى بىر قېتىملىق ئىستراتېگىيەلىك سىناققا دۇچ كېلىۋاتقان بىر تارىخىي بۇرۇلۇش نۇقتىسىغا توغرا كېلىدۇ. مەزكۇر ماقالە نۆۋەتتىكى ئامېرىكا ھاكىمىيىتىنىڭ تاشقى مۇداخىلە سىياسىتىگە دۆلەت ئىچى ۋە خەلقئارادىن كېلىۋاتقان تەنقىدلەرنىڭ، قايسى دەرىجىدە سىستېمىلىق ئاساسقا ئىگە ئىكەنلىكىنى تەكشۈرۈپ چىقىش ئۈچۈن قىممەتلىك ئاكادېمىك رامكا يارىتىپ بېرىدۇ.

نۆۋەتتە، خەلقئارا مۇناسىۋەت سىستېمىسى قۇرۇلمىلىق ئۆزگىرىش باسقۇچىدا تۇرۇۋاتىدۇ، بىر تەرەپتىن خىتاينىڭ گېئوپولىتىكىلىق تەسىر دائىرىسىنىڭ كېڭىيىشى، جۈملىدىن شەرقىي تۈركىستان قاتارلىق رايونلاردىكى ئىستراتېگىيەلىك كونتروللۇقىنى كۈچەيتىش ئارقىلىق ئاسىيادا قۇدرەت تېپىشى، يەنە بىر تەرەپتىن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئون نەچچە يىللىق ئۇرۇشلار تۈپەيلىدىن غايەت زور بايلىقىنى ئىسراپ قىلىپ، ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتىن چارچىشى خەلقئارا تەڭپۇڭلۇقنى ئۆزگەرتىۋاتىدۇ. ستىفېن م. ۋالت كىلاسسىك رېئالىزم ئېقىمىنىڭ ئاكتىپ ۋەكىلى بولۇش سۈپىتى بىلەن، دۆلەتلەرنىڭ ئۆز كۈچى بىلەن نىشاني ئوتتۇرىسىدا ئاقىلانە تەڭپۇڭلۇق ئورنىتىشى كېرەكلىكىنى تەشەببۇس قىلىدۇ. ئۇنىڭ پىكرىچە، دۆلەت مۇداپىئە خامچوتىنىڭ غايەت زورلۇقى ياكى يۇقىرى تېخنىكىلىق ھەربىي قوراللارنىڭ زامانىۋىلىقى ئۇرۇشتا غەلىبە قىلىشنىڭ كاپالىتى بولالمايدۇ، بەلكى ئۇرۇشنىڭ سىياسىي مەقسىتى بىلەن دۆلەتنىڭ ھەقىقىي ھايات-ماماتلىق مەنپەئەتى ماسلاشمىغاندا، ھەرقانداق دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ مەغلۇبىيەت پاتقىقىغا پېتىپ قالىدۇ.

مەزكۇر مۇھاكىمە ماقالىسىدە، ستىفېن م. ۋالتنىڭ نۇقتىئىنەزەرلىرى سىستېمىلىق تەكشۈرۈلۈش بىلەن بىرگە، ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىنىڭ نەزەرىيەۋى ۋە ئەمەلىي قاتلاملىرى چوڭقۇر ئانالىز قىلىنىدۇ. تەھلىل جەريانىدا، تاشقى سىياسەتدىكى مەنپەئەت ۋە نىشاننىڭ ماسلاشماسلىقى، ئورتاق بولمىغان سىياسىي ئىرادە تەڭپۇڭسىزلىقى، كورېيە، ۋىيېتنام، ئىراق، ئافغانىستان ئۇرۇشلىرىدىكى جەريانلار ۋە ئەڭ يېڭى ئامېرىكا-ئىران جىددىيلىكى، شۇنداقلا بىردىنبىر ئۇتۇق سۈپىتىدە كۆرۈلگەن پارس قولتۇقى ئۇرۇشىنىڭ خۇسۇسىيەتلىرى بىر-بىرلەپ يېشىپ كۆرسىتىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بىز ۋاشىنگتون تاشقى سىياسەت سەرخىللىرىنىڭ تارىخىي خاتالىقلاردىن دەرس ئېلىشقا بولغان قارشىلىقى ۋە بۇنىڭ ئامېرىكانىڭ ئىستراتېگىيەلىك سىجىللىقىغا ئېلىپ كېلىدىغان ئۇزۇن مۇددەتلىك زىيانلىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ ئۆتىمىز.

ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىدىكى قۇرۇلمىلىق توقۇنۇشلار: مەنپەئەت بىلەن نىشاننىڭ ماسلاشماسلىقى

ستىفېن م. ۋالتنىڭ ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويغان ئەڭ مۇھىم مەركىزىي زاكونلىرىدىن بىرى شۇكى، ئۇ ئامېرىكا ئۆزى ئىختىيار قىلغان «تاللاش ئۇرۇشلىرى» (wars of choice) غا قەدەم قويۇش جەريانىدا، دۆلەتنىڭ ھەقىقىي مەنپەئەتى بىلەن ئۇرۇش ئارقىلىق يەتمەكچى بولغان نىشانلىرى ئوتتۇرىسىدا، ئېغىر دەرىجىدە مۇقەررەر ماسلاشماسلىق شەكىللەندۈرگەن دەپ قارايدۇ. رېئالىستىك نەزەرىيە نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، دۆلەتلەر ئۆزىنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە بىۋاسىتە ۋە ئېنىق تەھدىت كۆرسەتمىگەن جىددىي ۋەزىيەتلەرگىمۇ زور كۆلەمدە ھەربىي كۈچ بىلەن ئارىلىشىپ تۇرۇۋالىدۇ. ۋاشىنگتون دائىرىلىرى دائىم ئىنتايىن چەكلىك ياكى ۋاسىتىلىك مەنپەئەت ئۈچۈن، باشقا بىر مۇستەقىل جەمئىيەتنى ياكى دۆلەتنى پۈتۈنلەي ئامېرىكا نۇسخىسىدىكى دېموكراتىك قۇرۇلمىغا ئۆزگەرتىشتەك ئەمەلىيەتتىن تولىمۇ يىراق نىشانلارنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ خىل غايەت زور نىشانلار بىلەن تاشقى سىياسەتنىڭ ئەمەلىي ئېھتىياجى ئوتتۇرىسىدىكى قۇرۇلمىلىق پەرق، دۆلەت قوراللىق كۈچلىرىنى مۇرەككەپ ۋە ھەل قىلغىلى بولمايدىغان كىرىزىسلەرنىڭ ئىچىگە ئىتتىرىپ كىرىدۇ.

يەنە بىر تەرەپتىن، ستىفېن م. ۋالت ئوتتۇرىغا قويغان «ئىرادە تەڭپۇڭسىزلىقى» (asymmetry of resolve) ئۇقۇمى ئۇرۇشنىڭ نەتىجىسىنى بەلگىلەشتە كۈچ سېلىشتۇرمىسىدىنمۇ بەكرەك رول ئوينايدۇ. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى سىرتقى دۇنيادا ئۇرۇش قىلغاندا، ئۇنىڭ ئۆز زېمىنى ياكى ھايات-ماماتلىق خەتەرگە دۇچ كەلمىگەنلىكى ئۈچۈن، تاشقى ئارىلىشىش ئاساسەن «تاللاش كۆز قارىشى» دائىرىسىدە ئېلىپ بېرىلىدۇ. ئەمما ئۇنىڭغا قارشى تۇرۇۋاتقان ئوتتۇرا ياكى كىچىك تىپتىكى دۆلەتلەر ۋە يەرلىك كۈچلەر ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ ئۇرۇش ئۆز زېمىنىنى قوغداش، مىللىي مۇستەقىللىقىنى تېخىمۇ يۇقىرى پەللىگە كۆتۈرۈش ياكى سىياسىي ھاكىمىيەتنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى قوغداش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلىدىغان ھايات-ماماتلىق كۈرەش ھېسابلىنىدۇ. مانا بۇ نۇقتىدا، رەقىب تەرەپنىڭ بەدەل تۆلەش، قۇربان بېرىش ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك جاپالىق ئۇرۇش شارائىتىغا چىداش ئىرادىسى ۋاشىنگتوننىڭ سىياسىي چەكلىمىلىرىنىڭ كۈچىدىن نەچچە ھەسسە ئۈستۈن تۇرىدۇ.

ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدەك دېموكراتىك بىر دۆلەتتە، سىياسىي رەھبەرلەر يەرلىك خەلقنىڭ ۋە بېلەت تاشلىغۇچىلارنىڭ رايىغا بېقىپ ئىش كۆرىدىغان بولغاچقا، خەلق ئاممىسى ئۆز دۆلىتىگە بىۋاسىتە ئالاقىسى بولمىغان، يىراقتىكى دۆلەتلەردە يۈز بېرىۋاتقان ئۇرۇشلاردا ئامېرىكا ئەسكەرلىرىنىڭ قۇربان بولۇشىغا ۋە مىلياردلىغان دوللار بايلىقنىڭ ئۈزلۈكسىز سەرپ قىلىنىشىغا چەكسىز سەۋر قىلالمايدۇ. ئاسىمېترىك (asymmetric) ئۇرۇشلارنىڭ ئورتاق ئالاھىدىلىكى شۇكى، ئاجىز تەرەپ جەڭ مەيدانىدا دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچنى ھەربىي جەھەتتىن پۈتۈنلەي تارمار قىلىشى ناتايىن، ئۇلار پەقەت ئۇرۇشتا مەغلۇپ بولماسلىق، ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ بايلىقى ۋە سىياسىي ئىرادىسىنىڭ خورىشىنى ساقلاش ئارقىلىقلا غەلىبىگە ئېرىشەلەيدۇ. ۋاشىنگتوننىڭ دۆلەتنىڭ تاشقى سىياسىتىنى بېكىتكۈچىلىرى سىياسىي مەقسەتلەر بىلەن ھەربىي ۋاسىتىلەرنىڭ ماسلىشىش چۈشەنچىسىنى يوقىتىپ قويغاندا، ئاجىز دۆلەتلەر پاتقاققا ئايلانغان جەڭ مەيدانىدا يېڭىلمەي تۇرۇش ئارقىلىق، ئاخىرىدا ئامېرىكىنىڭ چېكىنىشىنى قولغا كەلتۈرىدۇ.

بۇنىڭدىن باشقا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ سىستېمىلىق ئۇرۇش ھەرىكەتلىرى دۆلەت ئىچىدىكى ھەربىي-سانائەت گەۋدىسى بىلەن سىياسىي تۈزۈلمىنىڭ قۇرۇلمىلىق ئالاقىسىگە باغلىق. ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقىنىڭ غايەت زور يىللىق خامچوتى ۋە دۆلەت مەجلىسىنىڭ ئۇرۇش خىراجەتلىرىنى ئاسانلا تەستىقلاپ بېرىش ئادىتى، سىياسەت بېكىتكۈچىلەردە سىياسىي كىرىزىسلەرنى ھەربىي كۈچ ئارقىلىقلا ھەل قىلغىلى بولىدۇ دەيدىغان خام خىيالنى ياراتقان. ستىفېن م. ۋالت يىراقتىن قوراللىق زەربە بېرىش تېخنىكىسى بىلەن زامانىۋى باشقۇرۇلىدىغان بومبىلارنىڭ كۆپ بولۇشى، ۋاشىنگتوننى يىراق زېمىنلارغا بەكلا تېز ۋە ئويلانمايلا بېسىپ كىرىشكە ئۈندەيدىغانلىقىنى ياقلايدۇ.  ئەمما سىياسىي مەسىلىلەرنى پەقەت بومباردىمان قىلىش بىلەنلا ھەل قىلغىلى بولمايدىغانلىقى نۇرغۇن قېتىملىق مەغلۇبىيەتلىك تەجرىبىلەردە ئىسپاتلانغان.

بۇ قۇرۇلمىلىق توقۇنۇش شۇنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇكى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى يېقىنقى يىللاردىن بۇيان ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتىن تېخىمۇ چوڭ بولغان رەقىبلىرى، مەسىلەن دۇنياۋى تەسىرى ئۈزلۈكسىز ئېشىۋاتقان خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى بىلەن بولغان گېئوپولىتىكىلىق رىقابەتكە پۈتۈن كۈچى بىلەن دىققەت ئايرىشقا ئامالسىز قالدى. شەرقىي تۈركىستان، تىنچ ئوكيان رايونى قاتارلىق مۇھىم گېئوپولىتىكىلىق مەركەزلەردە يېڭى تەڭپۇڭلۇق ئورنىتىش زۆرۈر بولۇۋاتقان بىر پەيتتە، ئامېرىكا ئۆزىنىڭ قىممەتلىك باشقۇرۇلىدىغان بومبا زاپاسلىرىنى ۋە دۆلەت بايلىقلىرىنى ئوتتۇرا شەرقتىكى ئۈنۈمسىز ئۇرۇشلارغا سەرپ قىلىپ تۈگەتتى. بۇ خىل ئەھۋال ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە بولغان ئىشەنچىنى كۆپ دۆلەتلەرنىڭ نەزىرىدە تەتۈر يۆنىلىشكە بۇراپ قويۇش بىلەن بىرگە، رەقىب دۆلەتلەرنىڭ ئامېرىكا سىياسىي ۋە ھەربىي ئىستراتېگىيەلىك كۈچىگە بولغان باھاسىنى تېخىمۇ تۆۋەنلىتىۋەتتى.

تارىخىي تەجرىبىلەر ۋە مەغلۇبىيەت زەنجىرى: كورېيەدىن ئافغانىستانغىچە بولغان تەھلىل

ستىفېن م. ۋالت ئۆز ماقالىسىدە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ يېقىنقى تارىخىدىكى ئۇرۇشلارنى بىرمۇبىر تىزىپ چىقىش ئارقىلىق، مەغلۇبىيەتنىڭ تەدرىجىي تەرەققىيات جەريانىنى دەلىللەيدۇ. تۇنجى مىسال سۈپىتىدە تىلغا ئېلىنغان كورېيە ئۇرۇشىنى ئاپتور «تەڭلىشىش» (draw) دەپ باھالايدۇ. ئەينى ۋاقىتتا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى سوۋېت ئىتتىپاقى باشچىلىقىدىكى لاگېرنىڭ ئاسىيادا كېڭىيىشىنى توسۇش ئۈچۈن كورېيە يېرىم ئارىلىدا مۇھىم مەنپەئەتلىرىنى قوغداشقا ئاتلانغانىدى، لېكىن ۋاشىنگتون ئۆز نىشانىنى يېرىم ئارالنى پۈتۈنلەي بىرلەشتۈرۈش دەرىجىسىگە كۆتۈرگەندە، قوشنا دۆلەت بولغان خىتاي بۇنى ئۆزىنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا قارىتىلغان بىۋاسىتە تەھدىت دەپ قوبۇل قىلدى. خىتاي تەرەپ يېرىم ئارالدا ئامېرىكا كۈچلىرىنىڭ تەسىرىنىڭ كېڭىيىشىنى توسۇش ئۈچۈن كەم دېگەندە ئىككى يۈز مىڭدىن ئارتۇق ئەسكىرىنى قۇربان قىلىشقا رازى بولدى. نەتىجىدە، ئۈچ يىللىق قانلىق ئۇرۇشتىن كېيىن، ۋەزىيەت ئىلگىرىكى پېتى، يەنى يېرىم ئارالنىڭ ئىككىگە بۆلۈنگەن ھالىتى بىلەن ئاخىرلىشىپ، ئامېرىكىنىڭ زور كۆلەملىك بىرلەشتۈرۈش پىلانى ھېچقانداق نەتىجە بەرمىدى.

ۋىيېتنام ئۇرۇشى بولسا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى تاشقى سىياسىتىنىڭ جەنۇبىي ئاسىيادىكى ئۈزۈل – كېسىل ۋە ئېنىق مەغلۇبىيىتىنىڭ ئەڭ تىپىك مىسالىدۇر. ۋاشىنگتون رەھبەرلىرى «دومىنو نەزەرىيەسى»گە ئوخشاش ئاشۇرۇۋېتىلگەن ئىدېئولوگىيەلىك قورقۇنچلار بىلەن ئۆز خەلقىنى قايىل قىلىپ، كوممۇنىزم كېڭىيىشچانلىقىنى توسۇشنى دۆلەتنىڭ مەۋجۇتلۇق مەنپەئەتى دەپ قارىدى. ئەمما ئۇلار ۋىيېتنام كوممۇنىستىك ھەرىكىتىنىڭ ئارقىسىدىكى كۈچلۈك مىللەتچىلىك ئىنتىلىشىنى ۋە فىرانسىيە مۇستەملىكىچىلىرىنى يەڭگەن قەيسەر ئىرادىسىنى تۈپتىن كۆزدىن قاچۇردى. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى غايەت زور ھەربىي تېخنىكا كۈچى ئىشلەتكەن بولسىمۇ، يەرلىك خەلقنىڭ قارشىلىقىنى سۇندۇرالمىدى، ئاقىۋەتتە، جەمئىيەت ئىچىدىكى جىددىيلىك، ئارمىيە ئىچىدىكى زىددىيەتلەر كۈچىيىپ، ئامېرىكا ئۆز قوشۇنلىرىنى چېكىندۈرۈشكە مەجبۇر بولدى ۋە خانوي دائىرىلىرى پۈتۈن دۆلەتنى كونترول ئاستىغا ئالدى.

21-ئەسىرنىڭ بېشىدىكى «مەڭگۈلۈك ئۇرۇشلار»، يەنى ئىراق ۋە ئافغانىستان ئارىلىشىشلىرىمۇ ئوخشاش مەغلۇبىيەت سېنارىيەسىنىڭ داۋامى بولدى. 2003-يىلىدىكى ئىراق ئۇرۇشىنى ئېلىپ ئېيتساق، ساددام ھۈسەيىن ئەينى ۋاقىتتا خەلقئارالىق جازالار ئاستىدا ئاجىزلاپ كەتكەن، ئامېرىكا دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە بىۋاسىتە تەھدىت سالمايدىغان بىر يېگانە ھالەتتە ئىدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە ئۇنىڭ 11-سېنتەبىر تېررورلۇق ۋەقەسى بىلەن ھېچقانداق ئالاقىسى يوق ئىدى. ئەمما ئامېرىكا تاشقى سىياسىتىنى كونترول قىلغان يېڭى كونسېرۋاتىپلار (نېئوكونسېرۋاتىپلار) ئوتتۇرا شەرق رايونىنى ئامېرىكىغا يان باسىدىغان بىر قىسىم دېموكراتىك دۆلەتلەرگە ئايلاندۇرۇش قۇرۇق تەسەۋۋۇرىنى كۈچەپ تەشۋىق قىلدى. ساددام رېجىمىنى ئاغدۇرۇپ تاشلاش ھەربىي جەھەتتىن ناھايىتى ئاسان كەلگەن بولسىمۇ، لېكىن ئارقىدىنلا شەكىللەنگەن قوراللىق قارشىلىق كۈچلىرى ۋە قالايمىقانچىلىق تاشقى بېسىپ كىرگۈچى ئارمىيەنى سىستېمىلىق ھالسىزلىققا دۇچار قىلدى. سۈرىيە بىلەن ئىرانمۇ ئۆزلىرىنىڭ نۆۋەتتىكى نىشانغا ئايلىنىپ قالماسلىقى ئۈچۈن، ئىراق ئىچىدىكى ئامېرىكا ئارمىيەسىگە قارشى كۈچلەرنى ئاستىرتىن قوللاپ، ۋاشىنگتوننى ئېغىر بەدەل تۆلەيدىغان پاتقاققا پاتۇردى.

ئافغانىستان ئۇرۇشى بولسا بىلىمسىزلىك، غايىۋىلىك ۋە دۆلەتنىڭ ئەمەلىي سىياسىي مەنپەئىتىدىن پۈتۈنلەي چەتنەپ كەتكەنلىكنىڭ يەنە بىر تراگېدىيەلىك نامايەندىسىدۇر. باشتا ئۇسامە بىن لادېن ۋە تەسلىم بولمىغان تالىبان كۈچلىرىگە زەربە بېرىش ئاقىلانە مەقسەتتەك كۆرۈنگەن بولسىمۇ، كېيىنچە غەربچە دېموكراتىك ھۆكۈمەت قۇرۇپ چىقىش تەشەببۇسى ئافغانىستاننىڭ جەمئىيەت قۇرۇلمىسى ۋە قەبىلىچىلىك ئەنئەنىسى تەرىپىدىن قاتتىق رەت قىلىندى. ئىمپېرىيەلەرنىڭ قەبرىستانلىقى دەپ ئاتالغان ئافغانىستان زېمىنىدا ئامېرىكا ئارمىيەسى مىلياردلىغان دوللار چاچقان ۋە مىڭلىغان قۇربانلار بەرگەن بولسىمۇ، تالىبان تەرەپ پەقەت سىرتقى كۈچلەرنىڭ دۆلەتتىن چىقىپ كېتىشىنى جېنىنىڭ بارىچە ساقلاشنى ئەڭ چوڭ نىشان قىلدى. نەتىجىدە، ئاۋۋال دونالد ترامپ ھۆكۈمىتى، ئاندىن دۆلەت رەئىسى جوۋ بايدىن ھۆكۈمىتى بۇ ئەھمىيەتسىز تىركىشىشكە ئاخىرقى نۇقتىنى قويۇپ، ئافغانىستاندىن ئالمان-تالمان چېكىنىشنى تاللىدى.

ستىفېن م. ۋالتنىڭ پىكىرىچە، بۇ تۈگىمەس مەغلۇبىيەتلەر زەنجىرىنىڭ ئەڭ يېڭى ھالقىسى دونالد ترامپ ھۆكۈمىتى دەۋرىدە باشلىنىپ، 2026-يىلىنىڭ بېشىغىچە داۋاملاشقان ئىران بىلەن بولغان ئۇرۇش كىرىزىسىدۇر. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئۆزىنىڭ ئەسلىدىكى نىشانلىرىغا يېتەلمىگەنلىكى يەتمىگەندەك، دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرى پېت خېگسېتنىڭ خاتا ھەربىي پىلانلىرى تۈپەيلىدىن ئامېرىكىنىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق باشقۇرۇلىدىغان بومبا زاپاسلىرى پۈتۈنلەي خوراپ كەتتى. ئىران بىلەن بولغان بۇ كۈرەش ئىراننىڭ گېئوپولىتىكىلىق ئورنىنى زەئىپلەشتۈرۈش ئورنىغا، ئەكسىچە ئۇنىڭ رايوندىكى ئىستراتېگىيەلىك تەسىر كۈچىنى تېخىمۇ كۈچەيتىپ، ئوتتۇرا شەرقتىكى ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ بىخەتەرلىكىگە تېخىمۇ ئېغىر تەھدىت سېلىشقا شارائىت ياراتتى. مانا بۇ نۇقتا، دۆلەتنىڭ ئەمەلىي ئىقتىدارى ۋە بايلىقىنى خاتا سىياسىي تاللاشلارغا ئىشلىتىشنىڭ تىپىك ئاقىۋىتىدۇر.

بۇ تارىخىي مىساللارنىڭ ھەممىسىدىن چىقىرىلغان يەكۈن شۇكى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى سىرتقى ئۇرۇشلاردا ھەربىي جەھەتتىن ئاجىز بولغانلىقى ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى كۆپىنچە خاتا نىشانلار ئۈچۈن، پۈتۈنلەي خاتا ئۇرۇشلارنى تاللاپ جەڭ قىلغانلىقى ئۈچۈن مەغلۇپ بولىدۇ. دۆلەتنىڭ گېئوپولىتىكىلىق ئەقىل-پاراسىتى مەلۇم بىر رايوننىڭ جەمئىيەت قۇرۇلمىسىنى، مىللىي پىسخىكىسىنى چۈشەنمەيدىغان بىر تۈركۈم ئىديولوگىيەپەرەس رەھبەرلەر تەرىپىدىن بۇرمىلانغاندا، ھەربىي كۈچ پەقەتلا ئۆزىنى ۋەيران قىلىدىغان ۋە خەلقئارا ئىناۋىتىنى تۆۋەنلىتىدىغان زىيانلىق قورالغا ئايلىنىپ قالىدۇ.

پارس قولتۇقى ئۇرۇشى: مەنپەئەت بىلەن نىشاننىڭ ئۈلگىلىك ماسلىشىشى

گەرچە يېقىنقى تارىخ كۆپىنچە مەغلۇبىيەتلەر بىلەن تولغان بولسىمۇ، ستىفېن م. ۋالت 1991-يىلىدىكى پارس قولتۇقى ئۇرۇشىنى بىردىنبىر ئۈلگىلىك مۇۋەپپەقىيەت دەپ ئايرىم كۆرسىتىپ ئۆتىدۇ. بۇ ئۇرۇشتا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە بىۋاسىتە ۋە جىددىي تەھدىت كۆرمىگەن بولسىمۇ، بۈيۈك بىرىتانىيە باشچىلىقىدىكى ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن بىرلىكتە كۇۋەيتنىڭ مۇستەقىللىقىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش نىشانىنى ئورتاق بەلگىلىدى. چۈنكى ئىراقنىڭ نېفىت مەنبەلىرىنى بېسىۋېلىپ، قولتۇق رايونىنىڭ گېئوپولىتىكىلىق كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى قالايمىقانلاشتۇرۇۋېتىشى ئۇزۇن مۇددەتتە غەرب دۇنياسىنىڭ مەنپەئەتىگە ئېغىر خەتەر ئېلىپ كېلەتتى. بۇ ئۇرۇشنىڭ مۇۋەپپەقىيەت قازىنىشىدىكى ئەڭ ئاچقۇچلۇق ئامىل شۇ بولدىكى، جورج ھ. ۋ. بوش ھۆكۈمىتى ھەربىي نىشاننى ساددام ھۈسەيىن قوشۇنلىرىنى كۇۋەيتتىن قوغلاپ چىقىرىش ۋە ئىراقنىڭ ھەربىي تەھدىت سېلىش ئىقتىدارىنى چەكلەش بىلەنلا تولۇق چەكلىدى.

جورج ھ. ۋ. بوش باغداتقىچە يۈرۈش قىلىپ، ساددام ھۈسەيىن سىياسىي رېجىمىنى ئاغدۇرۇپ تاشلاشقا قەتئىي كۆز تاشلىمىدى، چۈنكى ئۇ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى خەۋپسىزلىك كېڭىشى بېكىتكەن ھوقۇق دائىرىسىدىن ھالقىپ كېتىشنىڭ خەلقئارالىق ئىتتىپاقنى پارچىلاپ تاشلايدىغانلىقىنى ۋە تارقاق جەمئىيەت بولغان ئىراق زېمىنىنى بېسىۋېلىپ باشقۇرۇشنىڭ ئېغىر پاتقاقلىق ئاقىۋەتلەرنى ئېلىپ كېلىدىغانلىقىنى ئالدىن كۆرەلىدى. ئاپتور بۇ ئۇرۇشنى مەنپەئەت بىلەن نىشاننىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك بىرلىشىشى دەپ كۆرسىتىدۇ. نىشانلار ئېنىق، چەكلىك ۋە دۆلەتنىڭ ئەمەلىي مەنپەئەتىگە مۇۋاپىق بولغاندا، ھەربىي غەلىبە ئاسانلا سىياسىي ئۇتۇققا ئايلىنىدۇ. ئەكسىچە، كېيىنرەك 2003-يىلى ئۇنىڭ ئوغلى كىچىك جورج بوش ئاتىسىنىڭ سىياسىي ئەقىل-پاراسىتىنى نەزەرگە ئالماستىن پۈتۈنلەي يېڭىچە يول تۇتۇپ، دۆلەتنى ئەڭ چوڭ ۋە ئەڭ قىممەت بەدەللىك خاتالىققا باشلىدى.

ئامېرىكا تاشقى سىياسەت سەرخىللىرىنىڭ مەسئۇلىيەتسىزلىكى ۋە ئۆزىنى تەپتىش قىلماسلىق كىرىزىسى

ستىفېن م. ۋالت ئانالىزىنىڭ ئەڭ ئەھمىيەتلىك ۋە تەسىرلىك قىسمى، دۆلەتنىڭ تاشقى سىياسەت سەرخىللىرى قۇرۇلمىسىدىكى مەسئۇلىيەتسىزلىك ۋە ئۆز گۇناھىنى بوينىغا ئالماسلىق پىسخىكىسى ئۈستىدە ئېلىپ بارغان باھالىشىدۇر. دۆلەتنى قايتا-قايتا ئوخشاش پاتقاققا باشلىغان، بىر نەچچە ئون يىلدىن بۇيانقى خاتا قارارلارنىڭ تۈرتكىچىسى بولغان تاشقى سىياسەت گۇرۇپپىسى ۋە ئالىملار، ئۆزلىرىنىڭ تارىخىي خاتالىقلىرىغا يۈزلىنىشنى، ئۇنىڭدىن ساۋاق ئېلىشنى قەتئىي رەت قىلىپ كەلگەن. بۇنىڭ تىپىك بىر ئۈلگىسى سۈپىتىدە، تاشقى سىياسەت سىستېمىسىدىكى ئەڭ نوپۇزلۇق نەزەرىيەچىلەرنىڭ بىرى بولغان روبېرت كاگەننىڭ يېقىنقى بىر سۆھبىتىدە بەرگەن جاۋابى كۆرسىتىلىدۇ. كاگەن ئەپەندى 2003-يىلىدىكى ئىراق ئۇرۇشىنىڭ ئەڭ ئاكتىپ قوللىغۇچىلىرىدىن بىرى بولغان بولۇپ، ئۇرۇشنىڭ خاتا بولغانلىقىنى ئېتىراپ قىلىشنىڭ ھېچقانداق پايدىسى يوقلىقىنى، چۈنكى بۇنىڭ قۇربان بولغانلارنى قايتۇرۇپ كېلەلمەيدىغانلىقىنى دەپ سىستېمىلىق ئۆزىنى ئاقلىغان.

روبېرت كاگەن ۋە شۇنىڭغا ئوخشاش بىر تۈركۈم ئىستراتېگىيە پىلانلىغۇچىلىرى پەقەت ئۆزلىرى تەشەببۇس قىلغان سىرتقا ھەربىي جەھەتتىن ئارىلىشىش پوزىتسىيەسىنىڭ ئامېرىكا خەلقى ئارىسىدىكى قوللاش دەرىجىسىنىڭ تۆۋەنلەپ كەتكەنلىكىدىنلا ئەپسۇسلىنىدىغانلىقىنى بىلدۈرۈشكەن. بۇ خىل پىسخىكا شۇنى دەلىللەيدۇكى، تاشقى سىياسەت سەرخىللىرى دۆلەتنىڭ مەغلۇبىيىتىنى بىر سىستېمىلىق خاتالىق دەپ تونۇشنىڭ ئورنىغا، ئۇنى پەقەت جەمئىيەتنى قايىل قىلىشتىكى تەشۋىقاتنىڭ يېتەرسىزلىكى دەپ قارايدۇ. بۇ خىل ئاقلاش ۋە مەسئۇلىيەتتىن قېچىش كىرىزىسى ۋاشىنگتوندىكى قارار چىقىرىش گۇرۇپپىلىرىنىڭ پۈتكۈل روھىي ھالىتىگە سىڭىپ كەتكەن بولۇپ، ھەتتا تاشقى ئارىلىشىشلارغا قارشى پوزىتسىيەدە تۇرىدىغانلىقىنى داۋراڭ سالغان سىياسەتچىلەرمۇ ھاكىمىيەت بېشىغا كەلگەندىن كېيىن، مۇشۇ كونا تاشقى سىياسەت سەرخىللىرىنىڭ سىستېمىلىق تەسىرىدىن قۇتۇلالمايدۇ.

ستىفېن م. ۋالت يەنە دونالد ترامپ رەھبەرلىكىدىكى «ئامېرىكىنى قايتىدىن ئۇلۇغ قىلايلى» (Make America Great Again) ھەرىكىتىنىڭمۇ ئەمەلىيەتتە تاشقى سىياسەتتە شۇ كونا مەسئۇلىيەتسىزلىك تەرەپدارلىرىنىڭ قىلتىقىغا دەسسىگەنلىكىنى تەنقىد قىلىدۇ. كونا خاتالىقلاردىن تاشقى سىياسەت دائىرىسىدە ھېچقانداق دەرس ئېلىنمايدىغانلىقى ئۈچۈن، ئامېرىكا خەلقى يەنىلا دۆلەتنىڭ ئوتتۇرا شەرق ياكى دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىدىكى يېڭى خەۋپ-خەتەرلىك ھەربىي قەدەم تاشلاشلىرىغا دۇچ كېلىپ تۇرۇۋاتىدۇ. دۆلەتنىڭ رەھبەرلىك قاتلىمىدا ئۆزىنى تەپتىش قىلىش ۋە سىستېمىلىق تەنقىد قوبۇل قىلىش مېخانىزمى بولمىغاندا، تاشقى سىياسەت پىلانلىغۇچىلىرى يەنىلا دۇنيانىڭ باشقا رايونلىرىدىكى گېئوپولىتىكىلىق تەھدىتلەرگە نىسبەتەن تەسەۋۋۇردىكىدىن بەكلا چولتا پوزىتسىيەلەردە بولۇپ قالىدۇ.

يىغىنچاقلىغاندا، بۇ خىل ئۆزىنى تۈزەتمەسلىك كىرىزىسى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى دۆلەت ئاپپاراتىنىڭ تاشقى سىياسەت نەزەرىيەسى ۋە ئەمەلىيىتىدە يېڭى بىر بۇرۇلۇش ياسىشىغا چەك قويۇپ تۇرماقتا. ستىفېن م. ۋالت يازغاندەك، تاشقى سىياسەت ساھەسىدىكى باشقۇرغۇچىلار كونا تارىخىي دەرسلەرنى ھەزىم قىلىش، زىيانلارنى تونۇش ۋە يېڭى بىر رېئالىستىك نەزەرىيە بويىچە دۆلەتنىڭ مەنپەئەتىنى ماسلاشتۇرۇش ئىقتىدارىنى جارى قىلدۇرالمىسا، ئامېرىكا خەلقى كەلگۈسىدە تېخىمۇ چوڭ مەغلۇبىيەتلەرگە، تېخىمۇ ئېغىر ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي جەھەتتىكى كىرىزىسلەرگە دۇچ كېلىدۇ.

خۇلاسە ۋە كەلگۈسى ئىستىقبال

خۇلاسىلىگەندە، خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر پىروفېسسورى ستىفېن م. ۋالتنىڭ «تاشقى سىياسەت» ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان مەزكۇر قىممەتلىك ئانالىزى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى تاشقى سىياسىتىنىڭ ئۇزۇن يىللىق قۇرۇلمىلىق ۋە ئىستراتېگىيەلىك مەغلۇبىيەت پاتقاقلىقىدا تۇرۇۋاتقانلىقىنى رېئالىزم پىرىنسىپى ئاساسىدا پىشقان ۋە ئادىل شەكىلدە چۈشەندۈرۈپ بەرگەن. ئاپتور دۆلەتنىڭ يېقىنقى تارىخىي كىرىزىس مەنبەلىرىنى كۈچ بىلەن نىشان ئوتتۇرىسىدىكى بوشلۇققا باغلاپ، ھەربىي قۇدرەتنىڭ ئۆزىلا دۇنياۋى تۈزۈمدە ھەرۋاقىت كۆزلىگەن نەتىجىگە يەتكۈزەلمەيدىغانلىقىنى ئوچۇق ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ ئانالىزلار بۈگۈنكى كۈندە بىزگە دۆلەتلەر رىقابىتى كۈچىيىۋاتقان دۇنيا گېئوپولىتىكىلىق مۇھىتىدا، تاشقى سىياسەتنىڭ ئەقىل-پاراسەت، ئېنىق مەنپەئەت تەڭپۇڭلۇقى ۋە رېئاللىققا ئۇيغۇن چەكلىمىلەر بىلەن يۈرگۈزۈلۈشى لازىملىقىنى كۆرسىتىدۇ.

ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى كەلگۈسىدە يېڭى تارىخىي مەغلۇبىيەتلەردىن ساقلىنىش ۋە خەلقئارا سىستېمىدا ئۆزىنىڭ سىجىل قۇدرىتىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن، تاشقى سىياسەت سەرخىللىرىنىڭ قارار چىقىرىش مېخانىزمىنى تۈپتىن ئىسلاھ قىلىشى، ئۆزلىرىنىڭ قۇرۇق غايىۋىلىككە تولغان دېموكراتىك قۇرۇلۇش شوئارلىرىدىن ۋاز كېچىشى كېرەك. بولۇپمۇ ئاسىيا، جۈملىدىن شەرقىي تۈركىستان قاتارلىق مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك رايونلاردا خىتاي بىلەن بولغان رىقابەت شىددەتلىنىۋاتقان، ئوتتۇرا شەرقتە ۋەزىيەت تېز ئۆزگىرىۋاتقان بىر دەۋردە، ئىلمىي ۋە رېئالىستىك ئىستراتېگىيەلىك تۈزۈلمىگە قايتىش ئامېرىكا دۆلەت خەۋپسىزلىكى ئۈچۈن ھەممىدىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. تاشقى سىياسەتتە مەنپەئەت بىلەن نىشان ماسلاشتۇرۇلمىغاندا، قوراللىق توقۇنۇشلار پەقەت زىيان ۋە تۈگەنمەس پاتقاقلىق دۆلەت كىرىزىسىنى ئېلىپ كېلىدۇ.

ئاخىرقى ھېسابتا، دۆلەتلەر ئۆز كۈچىنىڭ چەكلىمىلىرىنى ئېتىراپ قىلىشى، سىرتقى دۇنيانىڭ ئىجتىمائىي مەنبەلىرى ۋە مىللىي ئىرادىسىگە توغرا باھا بېرىشنى ئۆگىنىشى تاشقى سىياسەتنىڭ ئالدىنقى شەرتىدۇر. ستىفېن م. ۋالتنىڭ ماقالىسى ئامېرىكا تاشقى سىياسەت ئاكادېمىكلىرى ۋە رەھبەرلىرى ئۈچۈن بىر سىستېمىلىق ئاگاھلاندۇرۇش سىگنالى بولۇپ، ئەگەر ئۇلار بۈگۈن خاتا يولدىن يانمىسا، كەلگۈسى پەلەمپەيلەردە تېخىمۇ ئېغىر مەغلۇبىيەت مىراسلىرىنى تارىخ بېتىگە قالدۇرىدۇ. خەلقئارالىق سىياسەت رېئاللىقى دۆلەتلەرنىڭ ئادىل ھېساباتلىرىنى، زېھنىي جەھەتتىكى كۆرەلمەسلىكنى ئەمەس، بەلكى ئەمەلىي ئىقتىدار بىلەن نىشان تەڭپۇڭلۇقىنى تەلەپ قىلىدۇ.

ستىفېن م. ۋالتنىڭ ماقالىسى:

Walt, Stephen M. 2026. «Why the United States Keeps Losing Wars.» Foreign Policy, August 5, 2026. 

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.