ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
مەزكۇر سىياسىي ئانالىز ماقالىسىدە، 2026-يىلى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئىسرائىلىيە بىرلىشىپ ئىرانغا قاراتقان كەڭ كۆلەملىك ھەربىي ھۇجۇمىدىن كېيىنكى ئىراننىڭ كەلگۈسى سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە گېئوپولىتىكىلىق مەنزىرىسى سىستېمىلىق شەرھلىنىدۇ. ماقالىنىڭ ئەھمىيىتى شۇكى، ئۇ پەقەتلا ئۇرۇشنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشىنى ۋە ھەربىي ھەرىكەتلەرنىڭ نەتىجىسىنى مۇھاكىمە قىلىش بىلەنلا چەكلەنمەي، بەلكى ئىران دۆلە قۇرۇلمىسىدىكى ئىچكى زىددىيەتلەرنى، يەرشارى كۈچلىرىنىڭ رايوندىكى تەڭپۇڭلۇقىنى ۋە كەلگۈسىگە ئائىت تۆت خىل ئېھتىماللىق سېنارىيەسىنى ئاكادېمىك نۇقتىدىن چوڭقۇر ئانالىز قىلىپ، قارار چىقارغۇچىلار ۋە تەتقىقاتچىلار ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك كۆز قاراش بىلەن تەمىنلەيدۇ. بىز بۇ جەرياندا، ھەرقايسى سېنارىيەلەرنىڭ ئىجابىي ۋە سەلبىي ئاقىۋەتلىرىنى، تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش ۋە رېئال سىياسىي لوگىكا بىلەن بىرلەشتۈرۈپ يورۇتۇپ بېرىمىز.
2026-يىلى فېۋرال ئېيىدا پارتلىغان بۇ ئۇرۇش ئوتتۇرا شەرقتىكى كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىۋەتكەن بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولۇپ قالدى. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ بىرلەشمە ھاۋا ھۇجۇملىرى ئىراننىڭ يادرو ئەسلىھەلىرىنى، ھاۋا مۇداپىئە سىستېمىلىرىنى ۋە ھەربىي سانائەت بازىلىرىنى ۋەيران قىلىپلا قالماي، ئىراننىڭ ئالىي رەھبىرى ئايەتۇللاھ ئەلى خامەنىينىڭ ئۆلۈمىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىش ئارقىلىق تۈزۈمنىڭ يادرولۇق رەھبەرلىك قاتلىمىدا مىسلى كۆرۈلمىگەن بىر بوشلۇقنى ياراتتى [1].بۇ ۋەقە ئىسلام جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن بۇيانقى ئەڭ ئېغىر مەۋجۇتلۇق كىرىزىسىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى.
ئالىي رەھبەرنىڭ ئۆلۈمىدىن كېيىن، ئىراننىڭ ھاكىمىيەت بوشلۇقىنى تولدۇرۇش ئۈچۈن قىلىنغان سىياسىي يۆتكىلىشلەر ئىچكى كۈچلەرنىڭ تىركىشىشىنى كەسكىنلەشتۈرۈۋەتتى. ھاكىمىيەت بېشىغا كەلگەن مۇجتەبا خامەنىي گەرچە دادىسىنىڭ ئىزىنى بېسىشقا تىرىشقان بولسىمۇ، لېكىن ئەمەلىيەتتە ئۇ ئىران ئىسلام ئىنقىلابىي مۇھاپىزەتچىلەر قىسمىنىڭ كونتروللۇقىدىكى بىر قورچاق رەھبەرگە ئايلىنىپ قېلىش خەۋپىگە دۇچ كەلدى [2].بۇ خىل ھاكىمىيەت تۈزۈلمىسى يېڭى بىر دىكتاتۇرا شەكلىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
شۇڭلاشقا، بۇ تەتقىقات ماقالىسى يۇقىرىقى مۇرەككەپ ۋەزىيەتنى چۆرىدىگەن ھالدا ئىستراتېگىيەلىك مەسىلىلەرگە جاۋاب ئىزدەيدۇ. خەلقئارا جەمئىيەت، بولۇپمۇ خىتاي ۋە رۇسىيە قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ بۇ تەرەققىياتلارغا تۇتقان پوزىتسىيەسى ۋە ئۇلارنىڭ گېئوپولىتىكىلىق ھېساباتلىرىنى شەرھلەش ئارقىلىق، ئۇرۇشتىن كېيىنكى ئىراننىڭ قانداق بىر تاللاشقا يۈزلىنىدىغانلىقى ۋە بۇ تاللاشلارنىڭ رايون تىنچلىقىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرى دەلىللىك شەكلىدە ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ.
خىتاي ۋە رۇسىيەنىڭ ئۇرۇشقا تۇتقان پوزىتسىيەسى، سەۋەبلىرى ۋە ئىراننىڭ ئىنكاسى
گېئوپولىتىكىلىق مەنزىرىدە خىتاي ۋە رۇسىيە ئىراننىڭ ئەنئەنىۋى ئىتتىپاقداشلىرى سۈپىتىدە قارىلىپ كەلگەن بولسىمۇ، مەزكۇر ئۇرۇش جەريانىدا ئۇلارنىڭ تۇتقان پاسسىپ ۋە ئېھتىياتچان پوزىتسىيەسى كۆزەتكۈچىلەرنى ھەيران قالدۇردى. خىتاي بىلەن رۇسىيە ئىراننى سىياسىي جەھەتتىن قوللايدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن بولسىمۇ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئىسرائىلىيە بىلەن بىۋاسىتە ھەربىي توقۇنۇشقا كىرىشتىن ئۆزلىرىنى تارتتى. بۇ خىل پوزىتسىيە ئۇلارنىڭ ئۆز مەنپەئەتلىرىنى ھەممىدىن ئەلا بىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
رۇسىيەنىڭ بۇ ئۇرۇشتا ئىرانغا يېتەرلىك ياردەم بېرەلمەسلىكىنىڭ ئەڭ ئاساسلىق سەۋەبى، موسكۋانىڭ ئۇكرائىنا ئۇرۇشىغا پېتىپ قېلىپ، ئۆزىنىڭ ھەربىي، ئىقتىسادىي ۋە دىپلوماتىك بايلىقلىرىنى خورىتىپ قويغانلىقىدۇر. رۇسىيە ھەتتا ئۆزىنىڭ قورال-ياراغ ئېھتىياجىنى قاندۇرۇش ئۈچۈنمۇ ئىراننىڭ ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلىرىغا تايىنىپ قالغان بىر ۋەزىيەتتە، ئىراننىڭ ۋەيران بولغان ھەربىي ئۇل-ئەسلىھەلىرىنى قايتا قۇرۇپ بېرىش يېتەرلىك ئىقتىدارغا ئىگە ئەمەس ئىدى [1].شۇ سەۋەبتىن، موسكۋانىڭ ئىراننى قوغدىشى يالغۇز قۇرۇق باياناتلار بىلەنلا چەكلىنىپ قالدى.
خىتاينىڭ مەسىلىگە تۇتقان پوزىتسىيەسى بولسا تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە سىستېمىلىق ئىستراتېگىيەلىك ھېساباتلارغا ئاساسلانغان. خىتاي ئۆزىنىڭ يەرشارىۋى ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرىنى قوغداش ۋە ئوتتۇرا شەرقتىكى ئېنېرگىيە تەمىناتىنى مۇقىملاشتۇرۇش ئۈچۈن، ئەرەب دۆلەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى قۇربان قىلىشنى خالىمىدى. بولۇپمۇ ئىراننىڭ ئۆچ ئېلىش خاراكتېرلىك ھۇجۇملىرى جەريانىدا پارس قولتۇقىدىكى ئەرەب دۆلەتلىرى بىلەن يىرىكلىشىپ قېلىشى، خىتاينى ئەرەب ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدا ئېھتىياتچانلىق بىلەن تەڭپۇڭلۇق ساقلاشقا مەجبۇر قىلدى [1].
بۇنىڭدىن سىرت، خىتاينىڭ ئېنېرگىيە ئىستراتېگىيەسىدە يۈز بېرىۋاتقان بۇرۇلۇشلار خىتاينىڭ پارس قولتۇقىغا بولغان كۆز قارىشىنى ئۆزگەرتتى. خىتاي يېقىنقى يىللاردىن بۇيان پاكىز ئېنېرگىيە ۋە قايتا ھاسىل بولىدىغان ئېنېرگىيە تېخنىكىلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇپ، سەئۇدى ئەرەبىستان ۋە ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى قاتارلىق دۆلەتلەر بىلەن قۇياش ئېنېرگىيەسى ساھەسىدە غايەت زور مەبلەغ سېلىش تۈرلىرىنى ئەمەلىيلەشتۈردى [3].بۇ تەرەققىياتلار خىتاينىڭ يالغۇز ئىراننىڭ نېفىتىگىلا تايىنىپ قېلىشىنى ئاخىرلاشتۇردى.
ئىقتىسادىي جەھەتتىن قارىغاندا، خىتاي ئۆزىنىڭ ياساش سانائىتى مەھسۇلاتلىرىنى ئېكسپورت قىلىشتا پارس قولتۇقى دۆلەتلىرىنىڭ يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان بازىرىغا مەبلەغ سېلىشنى ئىران بىلەن بولغان خەتەرلىك ھەربىي ھەمكارلىقتىن ئەۋزەل كۆردى. خىتاي شىركەتلىرى پارس قولتۇقى رايونىنىڭ كەلگۈسى سۇ سىفىرلاشتۇرۇش ۋە خىمىيە سانائىتى ساھەلىرىگە كەڭ كۆلەمدە سىڭىپ كىرىپ، يېڭى بىر ئىقتىسادىي ئۆز-ئارا بېقىنىش سىستېمىسىنى ياراتتى [3]. بۇ سەۋەبتىن، خىتاي ئىراننى قوللايمەن دەپ پۈتكۈل ئەرەب دۇنياسىدىكى ۋە غەرب بىلەن بولغان ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلىرىنى خەتەرگە تەۋەككۈل قىلالمايتتى.
خىتاي ۋە رۇسىيەنىڭ بۇ دەرىجىدە سۇس ۋە پاسسىپ پوزىتسىيە تۇتۇشى، ئىراننىڭ ئۇلارغا باغلىغان ئۈمىدلىرىنى پۈتۈنلەي ۋەيران قىلدى. ئۇرۇش مەزگىلىدە ئىران رەھبەرلىكى شىمالىي كورېيە تارىختا سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مەزگىلىدە خىتاي ۋە سوۋېت ئىتتىپاقى تەرىپىدىن قانداق قوغدىلىپ قالغان بولسا، ئۆزلىرىنىڭمۇ شۇنداق قوغدىلىشىنى كۈتكەن ئىدى [4].ئەمما رېئاللىق ئىرانغا شۇنى ئىسپاتلىدىكى، بېيجىڭ ۋە موسكۋا پەقەت مەنپەئەت توقۇنۇشمايدىغان دائىرىدىلا ئىراننىڭ «ئىتتىپاقدىشى» ئىدى.
ئىراننىڭ خىتاي ۋە رۇسىيەگە تۇتىدىغان بۇنىڭدىن كېيىنكى پوزىتسىيەسى تەسۋىرلىگۈسىز دەرىجىدە سوغۇق ۋە ئىشەنچسىز بولىدۇ. ئىران ئېغىر تالاپەتكە ئۇچرىغان ۋە دۆلەت ۋەيران بولۇش گىردابىغا بېرىپ قالغان ئەڭ قىيىن كۈنلەردە بۇ ئىككى قۇدرەتلىك دۆلەتنىڭ ياردەم قولىنى سۇنماسلىقى، ئىران سىياسىي سەرخىللىرى ئارىسىدا «شەرققە نەزەر سېلىش» ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئۈزۈل-كېسىل مەغلۇپ بولغانلىقىنى تونۇپ يېتىشىگە سەۋەب بولىدۇ.
ئۇرۇشتىن كېيىن، ئىران رەھبەرلىكى گەرچە دىپلوماتىك جەھەتتە خىتاي ۋە رۇسىيە بىلەن بولغان ئالاقىسىنى پۈتۈنلەي ئۈزۈپ تاشلىيالمىسىمۇ، ئەمما ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتىن ئۇلارغا باغلانغان تايىنىش پىسخىكىسىنى ئۆزگەرتىدۇ. خىتاي ۋە رۇسىيەنىڭ سودا كېلىشىملىرى ئىراننىڭ كۆزىدە پەقەتلا تەڭسىز، تەلەپچان ۋە پۇرسەتپەرەسلىككە قۇرۇلغان سودا مۇناسىۋىتى سۈپىتىدە كۆرۈلىدۇ. ئىران رەھبەرلىرى دۇنيادا ئۆزلىرىنىڭ ھېچقانداق ھەقىقىي ئىتتىپاقدىشى يوقلۇقىنى تولۇق ھېس قىلىدۇ.
مۇشۇ خىل ئىشەنچسىزلىك ۋە يالغۇزلۇق تۇيغۇسى ئۇرۇشتىن كېيىنكى ئىراننىڭ كەلگۈسى دۆلەت ئىستراتېگىيەسىنى يېڭىباشتىن لايىھەلەپ چىقىشىغا زور تەسىر كۆرسىتىدۇ. ئۇلار يا ئۆزىنى پۈتۈنلەي قۇراللاشتۇرۇپ ھەممىگە دۈشمەن بولغان رادىكال دۆلەتكە ئايلىنىدۇ، ياكى غەرب دۇنياسى بىلەن يېڭىدىن مۇرەسسە قىلىش ئارقىلىق خىتاي-رۇسىيە تەرىپىدىن بېرىلگەن سىياسىي ئالداشلارغا خىتاب قىلىدۇ. بۇ ۋەزىيەت دەل كېيىنكى بابتا بايان قىلىنىدىغان ئۇرۇشتىن كېيىنكى تۆت خىل سېنارىيەنىڭ مەيدانغا كېلىشى ئۈچۈن كۈچلۈك ئاساس يارىتىدۇ.
بىرىنچى سېنارىيە: رايونلۇق كۈچ بولۇش دەۋاسىنى تېخىمۇ كۈچلۈك تەكىتلەيدۇ
بۇ سېنارىيەدە، ئىران ئۇرۇشنىڭ دەھشەتلىك ۋەيران قىلىشىغا قارىماي، ھاكىمىيەتنى تېخىمۇ مەركەزلەشتۈرۈپ «ئۈچىنچى ئىسلام جۇمھۇرىيىتى» قۇرۇش نىشانىغا يۈرۈش قىلىدۇ. ئىران ئىسلام ئىنقىلابىي مۇھاپىزەتچىلەر قىسمى تولۇق ھوقۇقنى قولىغا ئېلىپ، ئۆزىنى ئىراننىڭ قۇتقۇزغۇچىسى سۈپىتىدە نامايان قىلىدۇ ھەمدە دۆلەتنىڭ پۈتكۈل ئىجتىمائىي، سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي بايلىقلىرىنى ھەربىي مەقسەتلەر ئۈچۈن سەپەرۋەر قىلىدۇ [2]. بۇ ھالەتتە ئىران ئاجىزلاپ كېتىشنىڭ ئورنىغا، ئەكسىچە تېخىمۇ تاجاۋۇزچى خاراكتېرگە كىرىپ قېلىشى مۇمكىن.
ئىران بۇ مەقسىتىگە يېتىش ئۈچۈن ئالدى بىلەن ئۆزىنىڭ جۇغراپىيەلىك ئەۋزەللىكىنى قورالغا ئايلاندۇرىدۇ. ھورمۇز بوغۇزىنى تاقاش ياكى ئۇنىڭدىكى قاتناشقا سىستېمىلىق تەھدىت سېلىش ئارقىلىق دۇنيا ئېنېرگىيە بازىرىنى ۋە دۇنيا ئىقتىسادىنى گۆرۈگە ئالىدۇ [2]. ئىراننىڭ لوگىكىسى ئىنتايىن ئېنىق: ئەگەر ئىران ئۆزىنىڭ تېررىتورىيەسى ۋە خەلقىنى قوغدىيالمىسا، ئۇنداقتا باشقا قوشنا دۆلەتلەرمۇ تىنچ ھالدا ئۆز بايلىقلىرىنى ئېكسپورت قىلالماسلىقى كېرەك. بۇ ئارقىلىق ئىران رايوندىكى ۋە خەلقئارادىكى رەقىبلىرىنى ئىراننىڭ رايونلۇق كۈچ ئىكەنلىكىنى ئېتىراپ قىلىشقا مەجبۇرلايدۇ.
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئىران ئىسلام ئىنقىلابىي مۇھاپىزەتچىلەر قىسمى ۋەيران بولغان ئۇل-ئەسلىھەلەرنىڭ ئورنىغا، رايوندىكى ۋاكالەتچى قوراللىق كۈچلىرىنى يېڭىدىن قۇرۇپ چىقىشقا زور كۈچ سەرپ قىلىدۇ. ئوتتۇرا شەرقتىكى شىئە قوراللىق گۇرۇپپىلىرىغا مەخپىي يوللار بىلەن ئوق-دورا ۋە خادىم يەتكۈزۈپ، غەربكە قارشى تېررورلۇق ھەرىكەتلىرىنى تەشكىللەپ، ئاسسېمېترىك ئۇرۇش ئۇسۇلى ئارقىلىق ئۆزىنىڭ رايوندىكى تەسىر كۈچىنى ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ [1].
رايون كۈچى بولۇش دەۋاسىنى تەكىتلەشنىڭ يەنە بىر ۋاسىتىسى ئىراننىڭ قوشنا ئەرەب دۆلەتلىرىگە قاراتقان سىياسىي ۋە ھەربىي تەھدىتىنى كۈچەيتىشتۇر. تېھران رەھبەرلىكى ئەرەب دۆلەتلىرىنى ئىراننىڭ قۇرۇلۇش ئىشلىرىغا ۋە زىيانلىرىنى تۆلەشكە ئىقتىسادىي ياردەم بېرىشكە مەجبۇرلاپ، كەلگۈسىدە شۇنداق تىنچلىق كېلىشىملىرىگە ئىمزا قويۇشقا قىستايدۇ [2]. بۇنداق بولغاندا، ئىران قولتۇق رايونىدىكى ئەمەلىي خوجايىنغا ئايلىنىپ قېلىش غەرىزىنى ئىشقا ئاشۇرۇشقا ئۇرۇنىدۇ.
بۇ سېنارىيە ئەمەلىيلەشكەن تەقدىردە، ئىران ھاكىمىيىتى ئۈچۈن بەلگىلىك دەرىجىدە «ئىجابىي» دەپ قارىلىدىغان ئەھۋاللار يۈز بېرىدۇ. ھاكىمىيەت ئۆزىنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى ئۆكتىچى ئاۋازلارنى «مىللىي مۇداپىئە» باھانىسى بىلەن قانلىق باستۇرۇپ، دۆلەتتە مۇتلەق ھەربىي ھاكىمىيەت تىكلەيدۇ. سىرتقى دۇنيانىڭ ئېنېرگىيە كىرىزىسى سەۋەبلىك قىلىدىغان چەكلىك مۇرەسسەلىرى، ھاكىمىيەتنىڭ خەلقئارادىكى ئىناۋىتىنى قورقۇنچقا تايىنىپ بولسىمۇ ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ.
ئەمما، بۇ سېنارىيەنىڭ سەلبىي ئاقىۋەتلىرى ئىنتايىن ئېغىر بولىدۇ. دۆلەتنىڭ مەبلەغلىرى پەقەت ھەربىي ساھەگىلا سەرپ قىلىنغانلىقى ئۈچۈن خەلقنىڭ تۇرمۇشى تەسۋىرلەپ بەرگۈسىز دەرىجىدە نامراتلىشىپ كېتىدۇ. دۆلەت ئىچىدىكى نارازىلىق گەرچە بېسىقتۇرۇلغاندەك كۆرۈنسىمۇ، تېخىمۇ چوڭ بىر ئىنقىلابنىڭ ئۇرۇقلىرى چېچىلىدۇ. شۇنداقلا، رايون دۆلەتلىرى بىلەن بولغان جىددىيچىلىك دائىمىي ھالەتكە كېلىپ، ئىران ھەرۋاقىت يېڭى ۋە تېخىمۇ ھالاكەتلىك تاشقى ھۇجۇملارغا نىشان بولۇپ قېلىۋېرىدۇ.
خۇلاسىلىگەندە، رايونلۇق كۈچ بولۇش دەۋاسىنى داۋاملاشتۇرۇش ئىران دۆلىتىنى ئاستا خاراكتېرلىك ئۆز-ئۆزىنى ۋەيران قىلىش گىردابىغا ئىتتىرىدۇ. ئىران رەھبەرلىكى ئۇرۇشتىكى مەغلۇبىيىتىدىن ساۋاق ئېلىشنىڭ ئورنىغا، جاھىللىق بىلەن ھاكىمىيەتنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن دۆلەتنىڭ كەلگۈسىنى پۈتۈنلەي ۋەيرانە بىر جەڭ مەيدانىغا قۇربان قىلىۋېتىدۇ. بۇ ئىستراتېگىيە خەلقنى تېخىمۇ پاجىئەلىك قىسمەتلەرگە دۇچار قىلىدىغان ئالۋاستى چەمبىرىكىنى شەكىللەندۈرىدۇ.
ئىككىنچى سېنارىيە: ئۇل-ئەسلىھەلىرى تالاپەتكە ئۇچرىغان، ئىقتىسادى يىمىرىلگەن بىر ئىران ئاجىزلايدۇ
ئىككىنچى سېنارىيە بويىچە قارىغاندا، ئىران ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ ئۈزلۈكسىز ۋە رەھىمسىزلەرچە ئېلىپ بارغان ھاۋا ھۇجۇملىرى نەتىجىسىدە تىكلىنەلمەس دەرىجىدە ۋەيران بولىدۇ. پۈتكۈل دۆلەتنىڭ ھەربىي سانائىتى، نېفىت ئايرىش زاۋۇتلىرى، پورتلىرى ۋە قاتناش لىنىيەلىرى پۈتۈنلەي تارمار قىلىنغان بولۇپ، ئىراننىڭ زامانىۋى بىر دۆلەت سۈپىتىدە ئىش يۈرگۈزۈش ئىقتىدارى پالەچ ھالەتكە چۈشۈپ قالىدۇ [2]. بۇ سېنارىيە ئەمەلىيەتتە سۈرىيەدىكىدەك كەڭ كۆلەملىك دۆلەت پارچىلىنىش ئەندىزىسىنى كۆز ئالدىمىزغا كەلتۈرىدۇ.
ئۇزۇنغا سوزۇلغان ئۇرۇش ۋە خەلقئارالىق ئېمبارگولار ئىراننىڭ قورال-ياراغ ۋە ئوق-دورا زاپىسىنى تۈگىتىدۇ. خىتاي ۋە رۇسىيەگە ئوخشاش دۆلەتلەر ياردەم بېرىشتىن يۈز ئۆرۈگەچكە، ئىران ئىسلام ئىنقىلابىي مۇھاپىزەتچىلەر قىسمىنىڭ ھەربىي پارامېتىرلىرى مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە چېكىنىپ كېتىدۇ [1]. ئىقتىسادىي جەھەتتە ئىران پۇلىنىڭ قىممىتى ئەخلەت بىلەن باراۋەر بولۇپ قېلىپ، پۇل پاخاللىقى نەچچە مىڭ ھەسسىگە ئۆرلەپ، خەلق بازارلاردىن بىر چىشلەم نانمۇ سېتىۋالالمايدىغان پاجىئەلىك ۋەزىيەت شەكىللىنىدۇ. دۆلەت پۈتۈنلەي ۋەيران بولۇشنىڭ گىرۋىكىگە كېلىپ قالىدۇ.
ئەڭ قورقۇنچلۇق بولغىنى، مەركىزىي ھۆكۈمەتنىڭ ئاجىزلىشىشى دۆلەت ئىچىدىكى مىللىي ۋە مەزھەپ زىددىيەتلەرنى پارتلىتىدۇ. غەربىي شىمالدىكى كۈردلەر، شەرقىي جەنۇبتىكى بەلۇچلار ۋە خۇزىستاندىكى ئەرەبلەر مەركىزىي ھۆكۈمەتنىڭ كونتروللۇقىدىن چىقىپ كېتىپ، ئۆز ئالدىغا ئاپتونومىيە ياكى مۇستەقىللىق تەلەپ قىلىپ قوراللىق قوزغىلاڭ كۆتۈرىدۇ [4]. ئىران تېررىتورىيەسى بىر قانچە قوراللىق كۈچلەر ئۆزئارا قىرغىن قىلىشىدىغان قانلىق مەيدانغا ئايلىنىدۇ.
بۇ ئەھۋالنىڭ يۈز بېرىشىدىكى «ئىجابىي» ئامىل پەقەتلا غەرب دۇنياسى ۋە ئىسرائىلىيە ئۈچۈن بولىدۇ. چۈنكى ئۇلارنىڭ نەزىرىدە پارچىلانغان، ئىچكى ئۇرۇشقا پېتىپ قالغان ۋە ھەربىي ئىقتىدارىدىن مەھرۇم قالغان بىر ئىران ئەمدى رايونغا ياكى دۇنياغا ھېچقانداق يادرو ۋە ياكى گېئوپولىتىكىلىق تەھدىت سالالمايدىغان كارانتىن قىلىنغان بىر رايونغا ئايلىنىدۇ [4]. ئەرەب دۆلەتلىرىمۇ ئىراننىڭ تەسىر دائىرىسىنىڭ كىچىكلىگەنلىكىدىن بىر مەزگىل نەپەس ئالىدۇ.
بىراق بۇ سېنارىيەنىڭ سەلبىي ئاقىۋەتلىرى تەسۋىرلىگۈسىز دەرىجىدە دۇنيانى ساراسىمىگە سالىدۇ. دۆلەتنىڭ پارچىلىنىشى، يۈزمىڭلىغان بەلكى مىليونلىغان ئىرانلىق مۇساپىرلارنىڭ قوشنا دۆلەتلەرگە، تۈركىيەگە ۋە ياۋروپاغا يۈرۈش قىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. قولتۇق رايونىدا ھۆكۈمەتسىزلىك ھالىتى شەكىللىنىپ، بۇ بوشلۇقنى ئەسەبىي تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى تولدۇرىدۇ ۋە يەرشارى ئېنېرگىيە تەمىناتى ئەڭ قورقۇنچلۇق يوشۇرۇن خەتەرگە دۇچ كېلىدۇ [4].
قىسقىسى، ئىراننىڭ ئاجىزلاپ پارچىلىنىشى كۆرۈنۈشتە دۈشمەنلىرى ئۈچۈن بىر غەلىبە دەپ باھالانغان بىلەن، ئەمەلىيەتتە ئوتتۇرا شەرقتە نەچچە ئون يىل داۋاملىشىدىغان قالايمىقانچىلىق ۋە قىرغىنچىلىقنىڭ مۇقەددىمىسى بولۇپ قالىدۇ. مەركىزىي ھۆكۈمەت يىمىرىلگەن بىر ئىران گۈللەنگەن خەلقئارا تەرتىپ ئۈچۈن كۆپ مەنپەئەتلىك بولماستىن، ئەكسىچە يەرشارىۋى ئىقتىسادىي ۋە كىرىزىس يۈكىگە ئايلىنىپ قېلىشى مۇقەررەر بىر تارىخىي رېئاللىق تەرىقىسىدە ئۆز ئىپادىسىنى تاپىدۇ.
ئۈچىنچى سېنارىيە: تېخىمۇ رادىكاللىشىپ، شىمالىي كورېيەلىشىدۇ
ئۈچىنچى سېنارىيەدە، ئىران ھاكىمىيىتى بارلىق سىرتقى كۈچلەرگە قارشى ئىشىكلىرىنى پۈتۈنلەي تاقاپ، ئىنتايىن رادىكال ۋە مۇتەئەسسىپ بىر «گەرنىزون دۆلىتى» — يەنى شىمالىي كورېيە ئەندىزىسىنى شەكىللەندۈرىدۇ. بۇ ئەھۋالدا، ھاكىمىيەت دۇنيا بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى ياخشىلاشتىن پۈتۈنلەي ئۈمىدىنى ئۈزۈپ، پەقەت مۇتلەق باستۇرۇش ۋە مىلىتارىزمغا تايىنىپ دۆلەتنى باشقۇرىدۇ [4]. ئىران رەھبەرلىرى پەقەت يادرو قورالىغا ئىگە بولغاندىلا، ئاندىن دۈشمەنلىرىنىڭ ئىراننى تولۇق ۋەيران قىلىشىنىڭ ئالدىنى ئالغىلى بولىدىغانلىقىغا قەتئىي ئىشىنىپ، بارلىق مەخپىي ئەسلىھەلىرىنى يادرو قورالىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا قاراتىدۇ.
ئىچكى جەھەتتىن ئىران ئۆزىنىڭ دۆلەت ئىدېئولوگىيەسى بولغان شىئەلىك مەزھىپىنى تېخىمۇ ئەسەبىيلىك بىلەن تەشۋىق قىلىپ، خەلقنى دىنىي جەھەتتىن مەڭدۈرۈش ۋە دۆلەتنى «مۇقەددەس قوغداش» باھانىسى بىلەن مۇتلەق ئىتائەت قىلدۇرۇشقا ئۇرۇنىدۇ. ئىسلام ئىنقىلابىي مۇھاپىزەتچىلەر قىسمى دۆلەت ئىچىدىكى بارلىق ئۇچۇر-ئالاقە ئېغىزلىرىنى ئېتىپ تاشلاپ، ئىرانلىقلارنىڭ دۇنيا بىلەن بولغان ئالاقىسىنى كەسكىن ئۈزۈپ تاشلايدۇ [2]. سىرتتىكى دۆلەتلەرگە قاراتقان تاجاۋۇزچىلىق تەھدىتلىرى كۈندىلىك تەشۋىقاتنىڭ بىر قىسمىغا ئايلىنىدۇ.
بۇ سېنارىيەنىڭ ئىجابىي تەرىپى شۇكى (پەقەت رادىكال ھاكىمىيەت نۇقتىسىدىن ئالغاندا)، ئىران يادرو قورالىغا ئېرىشكەن تەقدىردە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئىسرائىلىيەنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بارلىق سىرتقى كۈچلەرگە قارشى مۇقەررەر توسقۇنلۇق قىلىش كۈچىگە ئېرىشىدۇ [4]. رەھبەرلىك قاتلىمى بۇ ئارقىلىق ئۆز ھاكىمىيىتىنىڭ ئۆرۈلۈپ چۈشۈشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ، چۈنكى ھېچكىم يادرو قورالى بار دۆلەت بىلەن يەرمۇ-يەر ئۇرۇش قىلىشقا پېتىنالمايدۇ.
لېكىن، بۇنىڭ سەلبىي ئاقىۋىتى ئىنتايىن تراگېدىيەلىك بولىدۇ. ئىران شىمالىي كورېيەلىشىش ئارقىلىق پۈتۈن دۇنيانىڭ ئەڭ شىددەتلىك ئېمبارگولىرىغا دۇچ كېلىدۇ. ئىران خەلقى كۈندىلىك تۇرمۇش لازىمەتلىكلىرىدىن مەھرۇم قېلىپ، ئاچلىق، كېسەللىك ۋە نامراتلىق ئىچىدە ئۆلىدۇ. تېخىمۇ مۇھىمى، شىمالىي كورېيەگە ئوخشاش ئىراننىڭ خىتاي ۋە رۇسىيەدەك كۈچلۈك ئىتتىپاقداشلىرى بولمىغاچقا، ئىران دۆلىتى بۇ خىل پۈتۈنلەي يېپىق ۋە مۇتلەق يەكلەنگەن سىستېمىنى ئۇزاققىچە ئېلىپ مېڭىشتا ئىنتايىن ئېغىر، بەلكىممۇ چىدىغۇسىز قىيىنچىلىقلارغا ئۇچرايدۇ [4].
نەتىجىدە، بۇ سېنارىيە ئىراننى خەلقئارالىق مەھبۇس دۆلەتكە ئايلاندۇرۇپلا قالماي، ئوتتۇرا شەرقتە يادرو قوراللىرى مۇسابىقىسىنى قوزغىتىۋېتىپ، پۈتكۈل يەرشارى ئۈچۈن تەسۋىرلىگۈسىز دەرىجىدە قورقۇنچلۇق بىر گېئوپولىتىكىلىق قارا ئۆڭكۈر يارىتىدۇ. ئىران جەمئىيىتى سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن چىرىپ، ئىچىدىن تۇنجۇقۇپ قالغان تراگېدىيەلىك بىر قەپەسكە مەھكۇم بولىدۇ.
تۆتىنچى سېنارىيە: نورمال دۆلەتكە ئايلىنىپ، دۇنيا ئەللىرى بىلەن ھەمكارلىق ئورنىتىدۇ
بۇ ئەڭ ئۈمىدۋار، ئەمما ئىشقا ئېشىشى مەلۇم دەرىجىدە تەلەپچان شەرتلەرنى ھازىرلاشنى كۈتىدىغان تۆتىنچى سېنارىيە. ئۇرۇشنىڭ دەھشەتلىك زەربىسى ئىران خەلقىنىلا ئەمەس، بەلكى رەھبەرلىك قاتلىمىدىكى مۇتەئەسسىپلەر قۇرۇلمىسىنىمۇ قاتتىق چۆچۈتكەندىن كېيىن، مۆتىدىللىككە مايىل، ئىسلاھاتچى سىياسىيونلار پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ ھاكىمىيەتنى ئۆزگەرتىشكە ئاتلىنىدۇ. ئىسلاھاتچى پىرېزىدېنت مەسئۇد پەزەشكىيانغا ئوخشاش زاتلار خەلقنىڭ غەزەپ-نەپرىتىدىن ۋە ۋەيران بولغان ئىقتىسادتىن پايدىلىنىپ، دۆلەتنى كىرىزىستىن قۇتقۇزۇپ قېلىشنىڭ بىردىنبىر يولىنىڭ سىرتقى دۇنيا بىلەن يارىشىش ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىدۇ ۋە بۇنى ھاكىمىيەتكە تېڭىشقا ئۇرۇنىدۇ [1].
ئىسلاھاتچىلار، خەلق ئىچىدىكى سودىگەرلەر (سودا-سانائەتچىلەر)، ياشلار ۋە كېسىپ ئېيتقاندا قوراللىق كۈچلەر ئىچىدىكى رادىكال ئەمەس بىر قىسىم ئەمەلدارلار بىلەن بىرلىشىپ، ئىران ئىسلام ئىنقىلابىي مۇھاپىزەتچىلەر قىسمىنىڭ پەۋقۇلئاددە سىياسىتىگە خىرىس قىلىدۇ [1]. ئۇلار خەلقنىڭ قوزغىلىپ چىقىشى ئارقىلىق دۆلەتنى ئۆزگەرتىشنى تەلەپ قىلىدۇ ۋە تۈزۈم مەجبۇرىي ھالدا ئىستراتېگىيەلىك تەسلىمىيەت ۋە مۇرەسسەنى قوبۇل قىلىدۇ. بۇ مۇرەسسە ئىراننىڭ يادرو پىلانىدىن ۋاز كېچىشىنى، رايوندىكى ۋەكىل خاراكتېرلىك قوراللىق گۇرۇپپىلىرىنى تارقىتىۋېتىشىنى ۋە خەلقئارالىق قانۇنلارغا بويسۇنىدىغان بىر نورمال دۆلەت مېخانىزمىغا كىرىشىنى كۆرسىتىدۇ.
ئەگەر ئىران نورمال دۆلەتكە ئايلانسا، غەرب دۇنياسى ئېمبارگولارنى بوشىتىپ، ئىراننىڭ نېفىت ئېكسپورتىنىڭ ئەسلىگە كېلىشىگە يول قويىدۇ. خەلقئارالىق مەبلەغلەر ئىرانغا قايتىدىن كىرىپ كېلىپ، ئۇرۇشتا ۋەيران بولغان ئۇل-ئەسلىھەلەرنى قايتا قۇرۇشقا باشلايدۇ. ئىران ياشلىرى دۇنيا بىلەن قايتىدىن ئالاقە باغلاپ، ئىجتىمائىي ئەركىنلىك، مىللىي باراۋەرلىك ۋە دىنىي چەكلىمىلەرنىڭ ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇشى بىلەن جەمئىيەتتە يېڭى بىر ئويغىنىش ۋە گۈللىنىش دەۋرى مەيدانغا كېلىدۇ [1].
بۇ سېنارىيەنىڭ ئەڭ چوڭ ئىجابىي ئاقىۋىتى ئېنىقكى، ئىران دۆلىتىنىڭ ۋە خەلقىنىڭ قۇتۇلۇپ قېلىشىدۇر. قولتۇق دۆلەتلىرى بىلەن يېڭىدىن دىپلوماتىك تىنچلىق ئورنىتىلىپ، ئوتتۇرا شەرقتە نەچچە ئون يىلدىن بېرى داۋاملىشىۋاتقان سۈننىي-شىئە مەزھەپ توقۇنۇشىغا خاتىمە بېرىلىدۇ. ئىقتىساد گۈللىنىپ، ئىران خەلقى ئەركىن دۇنيانىڭ بىر قىسمىغا ئايلىنىدۇ ۋە ئۆزىنىڭ ھەقىقىي تارىخىي كۈچىنى تىنچلىق ۋە تەرەققىيات يولىدا نامايان قىلىدۇ [1].
لېكىن بۇ ئەھۋالنىڭ كېلىپ چىقىشىدىكى سەلبىي ئاقىۋەت كۆپىنچە «ھاكىمىيەت» قۇرۇلمىسىدىكى سىياسىي مۇتەئەسسىپلەرگە قارىتىلغان. يەنى ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ئۆزىنىڭ قۇرۇلۇش ئىدېئولوگىيەسى بولغان «ئامېرىكىغا قارشى تۇرۇش، ئىسرائىلىيەنى يوقىتىش» شۇئارلىرىدىن ئايرىلىپ قېلىشى بىلەن، ھاكىمىيەتنىڭ قانۇنلۇق ئاساسى يىمىرىلىدۇ. بۇ ئەھۋالدا ئاشقۇن گۇرۇپپىلار يەر ئاستىغا يۆتكىلىپ، يېڭى ھۆكۈمەتكە قارشى تېررورلۇق ھەرىكەتلىرىنى ئېلىپ بېرىشى ياكى قانلىق ھەربىي ئۆزگىرىش قوزغاپ، دۆلەتنى قايتىدىن قاراڭغۇلۇققا سۆرەپ كىرىشكە ئۇرۇنۇش خەۋپى مەۋجۇت.
دېمەك، نورمال دۆلەت بولۇش پەقەت بىر كۆڭۈلدىكىدەك ئارزۇ بولۇپلا قالماي، ئۇنى ئىشقا ئاشۇرۇش ئۈچۈن دۆلەت ئىچىدە كۈچلۈك سىياسىي ئىرادە ۋە سىرتقى دۇنيانىڭ غايەت زور ئىلھاملاندۇرۇشى ۋە ئېھتىياتچان دىپلوماتىيەسى زۆرۈردۇر. ئەگەر بۇ ئىشقا ئاشۇرۇلسا، ئىران بىلەن بىرگە پۈتكۈل ئوتتۇرا شەرقتىكى كىرىزىسلەر تەبىئىي ھالدا ھەل قىلىنىش يۆنىلىشىگە قاراپ ماڭىدۇ.
ئۇرۇش جەريانىدىكى ئىچكى سىياسىي كۈچلەرنىڭ تىركىشىشى ۋە ئىدېئولوگىيەلىك بوشلۇق
ئۇرۇش سەۋەبىدىن پەيدا بولغان كىرىزىس پەقەت سىرتقى كۈچلەرنىڭ ھۇجۇمىغىلا ئائىت بولماستىن، بەلكى ئىران جەمئىيىتىنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى ئۇزاق مۇددەتلىك زىددىيەتلەرنىڭمۇ يۈزىگە چىقىشىغا تۈرتكە بولدى. ئايەتۇللاھ ئەلى خامەنىي ۋاپات بولغاندىن كېيىن، دۆلەت ئىچىدىكى رەھبەرلىك كىرىزىسى دەرھال پارتلىدى. ئۇنىڭ ئوغلى مۇجتەبانىڭ ھوقۇققا چىقىشى بىر مەزگىللىك سىياسىي مۇقىملىقنى پەيدا قىلغاندەك كۆرۈنگەن بولسىمۇ، ماھىيەتتە بۇ ئىران ئىسلام ئىنقىلابىي مۇھاپىزەتچىلەر قىسمىنىڭ ھوقۇقنى تولۇق ئۆتكۈزۈپ ئېلىشىنىڭ سىمۋولى بولۇپ قالدى [1].
بۇ ھالەتتە ئىسلام ئىنقىلابىي مۇھاپىزەتچىلەر قىسمى ئىستراتېگىيەلىك نۇقتىدىن قارىغاندا زور بىر زىددىيەت ئىچىدە تۇرماقتا. بىر جەھەتتىن، ئۇرۇش ئۇلارنىڭ ھاكىمىيەت ئىچىدىكى مۇتلەق ھۆكۈمرانلىقىنى كاپالەتكە ئىگە قىلدى. ئەمما يەنە بىر جەھەتتىن، ئۇلارنىڭ خاتا تاشقى سىياسىتى دۆلەتنى بۇنداق خارابىلىككە ئەكېلىپ قويغانلىقى ئۈچۈن، دۆلەت ئىچىدىكى سىياسىي ئىناۋىتى تۈپتىن ۋەيران بولدى [1]. ئەسلىدىنلا ھاكىمىيەتتىن چەتكە قېقىلغان ئىسلاھاتچىلار ئەمدىلىكتە خەلق بىلەن بىرلىشىپ مۇھاپىزەتچىلەر قىسمىنىڭ خاتا قارارلىرىنى يۈزىگە سېلىپ، دۆلەتنى ئاغدۇرۇۋېتىش كۈچىگە ئايلىنىش ئەۋزەللىكىگە ئىگە بولدى.
ئىران ياشلىرى بۇ نۇقتىدا ھەل قىلغۇچ ئامىللاردىن بىرىدۇر. ئۇلارنىڭ 1979-يىلدىكى ئىنقىلاب بىلەن ھېچقانداق ھېسسىي باغلىنىشى يوق بولۇپ، ھاكىمىيەتنى پەقەت رەھىمسىزلىك، چىرىكلىك ۋە نامراتلىق بىلەنلا تونۇيدۇ. ئۆزلىرىنىڭ كەلگۈسىگە قىلىنغان بۇ زۇلۇمغا قارشى، ئۇلار ئۇرۇشتىن قورقۇشنىڭ ئورنىغا، رادىكال ھاكىمىيەتكە قارشى ئەڭ تەشەببۇسكار ۋە سىياسىي جەھەتتە ئەڭ ئاكتىپ قارشىلىق كۈچىگە ئايلىنىدۇ [1].
شۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە، ئىراننىڭ ئىقتىسادىي قۇرۇلمىسىدىكى تەسىرلىك كۈچلەر، يەنى بازار سودىگەرلىرى ۋە ئىشچىلار ئۇيۇشمىلىرى دۆلەتتە مۇھىم ئورۇننى ئىگىلەيدۇ. ئۇلار ھاكىمىيەتنىڭ خاتا سىياسەتلىرىدىن زېرىككەن بولۇپ، پايتەختتە ۋە چوڭ شەھەرلەردە ئىش تاشلاش ھەرىكەتلىرىنى قانات يايدۇرسا، ئىراننىڭ خەنسىرەپ قالغان دۆلەت مېخانىزمىنى پۈتۈنلەي ۋەيران قىلىۋېتەلەيدۇ [1]. ئۇلارنىڭ نارازىلىقى مۇتەئەسسىپلەر تۈزۈمىنى ئاغدۇرۇپ تاشلاشتىكى ھەل قىلغۇچ ماددىي كۈچ سۈپىتىدە مەيدانغا چىقىدۇ.
ئىران رەھبەرلىكى بۇ ئىچكى كىرىزىسنى ياپيېپىش ئۈچۈن قۇرۇق، يالغان «سىۋىلىزاتسىيە» رىتىمىغا تايىنىشقا ئۇرۇنۇپ كەلدى. ئۇلار پەقەتلا ئىراننىڭ 6000 يىللىق مەدەنىيەت تارىخىغا ئىگە ئىكەنلىكىنى، رىم ئىمپېرىيەسىدەك قۇدرەتلىك دۈشمەنلەرنىمۇ يېڭىپ چىققانلىقىنى تەشۋىق قىلىپ، خەلقنى ئۆزلىرىنىڭ يېڭىلگەنلىكىنى ئۇنتۇلدۇرۇشقا ھەرىكەت قىلدى [5]. لېكىن، تارىخنىڭ شان-شەرىپىگە چاپلىشىۋېلىش رېئاللىقتىكى ئىقتىسادىي كىرىزىسنى ھەل قىلىپ بېرەلمەيتتى.
ئىراننىڭ يۇقىرى قاتلىمىدىكى قارار چىقىرىش مېخانىزمىدىكى پارچىلىنىشلار ئىنتايىن كۆرۈنەرلىك ۋە ئاجىز ھالەتتىدۇر. دۆلەت ئورگانلىرى ئوتتۇرىسىدىكى بىر-بىرىگە مۇداخىلە قىلىش ۋە مۇتلەق ھوقۇق تالىشىش سىياسىتى مەملىكەتنىڭ ئۇزاق مۇددەتلىك پىلان تۈزۈشىگە توسالغۇ بولدى. مانا بۇ سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن، ھاكىمىيەت ئۆزىنى مىڭ يىللىق پىلانغا ئىگە دەپ جار سالسىمۇ، ئەمەلىيەتتە مەسىلىلەرگە كۈنلۈك جاۋاب قايتۇرىدىغان قىسقا كۆرەرلىك ۋە ۋەھىمە ئىچىدە كۈن كەچۈرمەكتە ئىدى [5].
ئومۇمەن ئېيتقاندا، تارىخ شۇنى ئىسپاتلىدىكى، سىۋىلىزاتسىيەلەر ياشاپ قالىدۇ، لېكىن ئۇلارنى ۋەكىللىك قىلىمىز دەپ جار سالىدىغان زالىم ھاكىمىيەتلەر ھامان بىر كۈنى تارىخنىڭ ئەخلەتخانىسىغا تاشلىنىدۇ. نۆۋەتتىكى ئىسلام جۇمھۇرىيىتى دەل ئاشۇنداق بىر گىردابقا كېلىپ قالغان بولۇپ، سىستېمىلىق قۇرۇلما بوشلۇقى خەلقنىڭ قوزغىلىشى بىلەن بىرلىشىپ تارىخىي ئۆزگىرىش ياسايدىغان ئاساسىي كۈچكە ئايلانماقتا.
تاشقى دۇنيانىڭ ئىنكاسى، يەرشارى ئىقتىسادىي تەسىرى ۋە ئىستراتېگىيەلىك خاتا ھېسابلاشلار
ئىرانغا قىلىنغان بۇ ئۇرۇش قىسقا ۋاقىت ئىچىدىلا پۈتۈن دۇنيا ئىقتىسادىغا كۈچلۈك زەربە بەردى. ئىراننىڭ ھورمۇز بوغۇزىدىكى قاتناشنى توختىتىپ قويۇشى دۇنيا نېفىت تەمىناتىنى ئۈزۈپ قويۇش بىلەن بىللە، قاتناش خىراجىتى ۋە ئېنېرگىيە باھاسىنىڭ شىددەت بىلەن ئۆسۈپ كېتىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. سەئۇدى ئەرەبىستان، ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى، قاتار قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ ئېنېرگىيە ئېكسپورتىمۇ بۇ قاتناش لىنىيەسىنىڭ ئۈزۈلۈپ قېلىشى بىلەن ئېغىر زىيانغا ئۇچراپ، دۇنيا ئىقتىسادىي ئېشىشىغا يېڭى توسالغۇلارنى پەيدا قىلدى [3].
قوشنا ئەرەب دۆلەتلىرىنىڭ كۆپىنچىسى ئىران مەسىلىسىدە «كارانتىن ئەندىزىسى»نى قوللايدۇ. يەنى ئۇلار ئىراننىڭ ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن ئاجىزلاپ، رايونغا تەھدىت سالالمايدىغان ھالەتكە چۈشۈپ قېلىشىنى ئۈمىد قىلىدۇ، ئەمما ئىراننىڭ تولۇق پارچىلىنىپ ۋەيران بولۇشىنى خالىمايدۇ. سەۋەبى، پارچىلانغان بىر ئىران ئوتتۇرا شەرقتە يېڭى مۇساپىرلار كىرىزىسىنى ۋە تېررورلۇق يامرايدىغان بوشلۇقنى يارىتىپ، ئەرەب دۆلەتلىرىنىڭ يېڭىچە زامانىۋىلاشتۇرۇش قۇرۇلۇشلىرىغا ئېغىر زەربە بېرىدۇ دەپ قارايدۇ [4].
بىراق، ئىسرائىلىيەنىڭ بۇ مەسىلىدىكى قارىشى قولتۇق دۆلەتلىرىدىن پەرقلىنىدۇ. ئىسرائىلىيە ئۆزىنىڭ ئەڭ چوڭ رەقىبى بولغان ئىراننىڭ پەقەت ئاجىزلاپلا قېلىشىغا قانائەت قىلمايدۇ. تېل-ئاۋىۋنىڭ مەقسىتى ئىراننى سىياسىي بىر پۈتۈنلۈكتىن، مەركىزىي ھۆكۈمىتىدىن مەھرۇم قالدۇرۇپ، ئۇنى دۆلەت بولۇش سۈپىتى بىلەن پۈتۈنلەي تارمار قىلىش ۋە سۈرىيەدىكىدەك تۈگىمەس ئىچكى ئۇرۇش كىرىزىسىگە سۆرەپ كىرىشتۇر [4]. ئىسرائىلىيە ئۆزىنىڭ ياشاپ قېلىشىنى پەقەت ئىراننىڭ پارچىلىنىشىدىنلا تاپىدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ.
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بولسا بۇ جەرياندا رېئاللىقتىن يىراقلىشىپ، تارىخنى خاتا چۈشەندۈرۈش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ ئۇرۇش جىنايەتلىرىنى يوشۇرۇشقا ئۇرۇندى. دونالد ترامپ ھۆكۈمىتى ئىرانغا قىلغان ھۇجۇمىنى ئاقلاشتا ياپونىيەنىڭ پېئارل خاربورغا (Pearl Harbor) قىلغان ۋەيران قىلغۇچ ھۇجۇمىنى مىسال قىلىشى ھەمدە باشقا ئەمەلدارلارنىڭ ئىۋو جىما (Iwo Jima) ئۇرۇشىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك بىر قۇرۇقلۇققا چىقىش سىمۋولى دەپ شەرھلىشى ئۇلارنىڭ سىياسىي ساپاسىنىڭ ۋە تارىخنى چۈشىنىش قابىلىيىتىنىڭ نەقەدەر تۆۋەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ [6].
بۇ ئىستراتېگىيەلىك خاتا ھېسابلاشلار ئارىسىدا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئۆزىنىڭ ئەرەب ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنىمۇ قايتىدىن بىر تەرەپ قىلىشقا مەجبۇر بولدى. ۋاشىنگتون قولتۇق دۆلەتلىرىنىڭ يېڭى ئېنېرگىيە سىستېمىسىغا ۋە خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىگە خاتا باھا بەرگەچكە، ئوتتۇرا شەرقتىكى مەۋجۇتلۇقى پەقەتلا ھەربىي مۇداخىلىچى كۈچ سۈپىتىدە قېلىپ، ئىقتىسادىي ھەمكارلىق رولى كۆرۈنەرلىك تۆۋەنلەپ كەتتى [3]. بۇ ئەھۋال رايوندىكى دۆلەتلەرنى خىتاينىڭ خەتەرسىز ۋە قۇرۇلۇشقا مايىل دىپلوماتىيەسىگە تېخىمۇ يېقىنلاشتۇردى.
ئۇرۇشنىڭ كۆز يۇمغىلى بولمايدىغان يەنە بىر رېئاللىقى ئۇنىڭ خەلققە ئېلىپ كەلگەن جىسمانىي ۋە روھىي ئازابلىرىدۇر. مەيلى ئىسرائىلىيەنىڭ پارچىلاش پىلانى بولسۇن، ياكى خىتاي بىلەن رۇسىيەنىڭ سوغۇق مۇئامىلىسى بولسۇن، بۇ سىياسىي ئويۇنلاردا زىيان تارتىدىغىنى پەقەتلا ئۇرۇشنى تاللىمىغان بىگۇناھ ئىران پۇقرالىرى ۋە ئەتراپتىكى دۆلەتلەرنىڭ خەلقلىرىدۇر [6]. سىياسىيونلارنىڭ قۇرۇق تارىخىي شۇئارلىرى ۋە غۇرۇرى، ھاياتىدىن، ئۆي-ماكانلىرىدىن ئايرىلغان ئاددىي خەلقلەرنىڭ قېنى بىلەن تاماملىنىۋاتقان بولۇپ، ئۇرۇشنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتى ئىنسانىي پاجىئەلەرنىڭ كۆلەڭگىسىدە يوقاپ كېتىدۇ.
شۇڭلاشقا، خەلقئارا جەمئىيەت ئۇرۇشتىن كېيىنكى ئىران مەسىلىسىدە پەقەتلا ھەربىي بېسىم بىلەن يوقىتىش نىشانىغىلا ئېسىلىۋالماي، رايوننىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك مۇقىملىقى ۋە ئىنسانپەرۋەرلىك ياردەملىرىنىمۇ نەزەرگە ئېلىشى كېرەك. ئەكسىچە بولغاندا، بۇ توقۇنۇش ئوتتۇرا شەرقنىلا ئەمەس، بەلكى يەرشارى ئېنېرگىيە سىستېمىسىنىمۇ ئۇزاق مەزگىل ۋەيران قىلىپ، دۇنيانى تېخىمۇ چوڭ ئىقتىسادىي گىردابقا سۆرەپ كىرىدۇ.
خۇلاسە
يۇقىرىدا كۆرسىتىپ ئۆتۈلگەن ئانالىزلار، 2026-يىلىدىكى ئىران ئۇرۇشىنىڭ گېئوپولىتىكىلىق مەنزىرىدە نوقۇل بىر ھەربىي ھەرىكەت بولۇپلا قالماي، بەلكى پۈتكۈل ئوتتۇرا شەرق تەرتىپىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرىدىغان تارىخىي كىرىزىس ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بەردى. ئۇرۇشتىن كېيىنكى ئىراننىڭ مەۋجۇتلۇقىنى بەلگىلەيدىغان تۆت خىل سېنارىيە — رادىكاللىشىپ دۇنيانى گۆرۈگە ئېلىش، پارچىلىنىپ ۋەيران بولۇش، شىمالىي كورېيە ئەندىزىسىدىكى گارنىزون دۆلەتكە ئايلىنىش ياكى مۇرەسسە قىلىپ نورمال دۆلەت سۈپىتىدە ھەمكارلىق ئورنىتىش — قاتارلىقلارنىڭ ھەربىرى ئىران ۋە خەلقئارا جەمئىيەت ئۈچۈن چوڭقۇر ۋە رادىكال تەسىرلەرنى ئېلىپ كېلىدۇ.
بۇ سېنارىيەلەر ئارىسىدا تامامەن ئايرىۋېتىلگەن بىر نەتىجە چىقىشى ناتايىن بولۇپ، ئىران رەھبەرلىكىنىڭ قىلىدىغان تاللىشى ئىچكى ۋە تاشقى بېسىملار نەتىجىسىدە بۇ تۆت خىل ئېھتىماللىقنىڭ مۇرەككەپ بىر بىرىكمىسىگە ئايلىنىشى مۇمكىن. خىتاي ۋە رۇسىيەنىڭ ئىراننى قوللاشتا پاسسىپ پوزىتسىيەدە بولۇشى، ھەمدە ئىراننىڭ يالغۇز قالدۇرۇلۇشى سىياسىي ھۆكۈمران قاتلامنى ئەڭ ئۈمىدسىز شەرتلەر ئاستىدا قاتتىق قارار چىقىرىشقا قىستاپلا قالماستىن، بەلكى كېلەچەكتىكى يۆنىلىشىنى مەيلى ياخشىلىققا مەيلى يامانلىققا بولسۇن، تۈپتىن ئۆزگەرتىدۇ.
نەزەرىيەۋى نۇقتىدىن ئالغاندا، بۇ خىل ۋەزىيەت شۇنى كۆرسىتىدۇكى، ھەرقانداق بىر ھۆكۈمەتنىڭ ئۆز خەلقىنى ۋە رايون قوشنىلىرىنى مۇتلەق قورقۇنچ بىلەن باشقۇرۇشقا ئۇرۇنۇشى ياكى دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچلەرنىڭ مەسىلىلەرنى نوقۇل ھەربىي كۈچ ۋە زوراۋانلىق ئارقىلىق ھەل قىلىشقا مەجبۇرلىشى ئۇزۇن مۇددەتلىك مۇقىملىق يارىتىپ بېرەلمەيدۇ. ئىران رەھبەرلىكىنىڭ قۇرۇق تارىخىي «سىۋىلىزاتسىيە» نەزەرىيەلىرى بىلەن رېئاللىقنى بۇرمىلاپ ھۆكۈمرانلىقنى ساقلاپ قېلىش ئۇرۇنۇشى ئەمەلىيەتتە ئۆزىنى-ئۆزى ئالداشتىن باشقا نەرسە ئەمەسلىكى دەلىللەندى.
شۇنىڭ بىلەن بىرگە، رايوندىكى ۋە خەلقئارادىكى ئاساسلىق ئاكتيورلارنىڭ دۆلەتلەرنىڭ ئۆزئارا بېقىنىش مۇناسىۋىتىنى قايتىدىن باھالاپ چىقىشى كېرەكلىكى ئايان بولدى. دۇنيا ئېنېرگىيە بازىرىنىڭ تەمىناتى ھەر ۋاقىت بۇ خىل سىياسىي توقۇنۇشلارنىڭ گۆرۈگە ئېلىشىغا ئۇچرايدىكەن، دۆلەتلەرنىڭ پەقەت ئېنېرگىيە مەنپەئەتى ئۈچۈنلا سىياسەت يۈرگۈزۈشى يەرشارىۋى بىخەتەرلىك مېخانىزمىنىڭ يىمىرىلىشىنى تېزلىتىدۇ. شۇڭا يەرشارى مىقياسىدا سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي تەڭپۇڭلۇق يارىتىشقا تەخىرسىز ئېھتىياج باردۇر.
ئاخىرىدا، سىياسىي تارىختا دائىم كۆرۈلگىنىدەك، مىللەتلەر ۋە مەدەنىيەتلەر ھامان ئۆزلىرىنى ۋەكىللىك قىلىمىز دەپ جار سالىدىغان تۈزۈملەردىن كۆپ ئۇزاق ياشايدۇ. ئىران خەلقىنىڭ مەدەنىيەت يىلتىزى كەلگۈسىدە مەۋجۇت بولۇپ تۇرسىمۇ، نۆۋەتتىكى تۈزۈمنىڭ قايسى سېنارىيە ئاساسىدا ھالاك بولۇشى ياكى ئۆزگىرىشى پەقەت ۋاقىت مەسىلىسىدۇر. خەلقنىڭ قارشىلىق ئىرادىسى ۋە خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ تەسىرى بۇ كىرىزىسنىڭ ئاخىرقى نەتىجىسىنى بەلگىلەيدىغان ئاساسلىق ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچ بولۇپ قالىدۇ.
پايدىلانغان مەنبەلەر :
- Ostovar, Afshon. «The Real War for Iran’s Future: Who Will Determine the Fate of the Islamic Republic?«. Foreign Affairs, March 31, 2026.
- Maloney, Suzanne. «The Third Islamic Republic: A War’s Unintended Consequences—for Iran, the Middle East, and the Global Order«. Foreign Affairs, April 1, 2026.
- Merhavy, Menahem. «Iran’s Civilizational Rhetoric Is Hollow«. Foreign Policy, March 26, 2026.
- Hellyer, H.A. «Does Iran’s Future Look Like Cuba, Syria, or North Korea?«. Foreign Policy, March 31, 2026.
- Ghosh, Bobby. «Those Who Cannot Remember the Past Condemn Others to Repeat It«. Foreign Policy, March 31, 2026.
- Young, Karen E. «A Post-American Persian Gulf? The Iran War Will Accelerate the Region’s Economic Transformation«. Foreign Affairs, April 1, 2026.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
