ئۇيغۇر تەتقىقات ئېنىستىتۇتى
تەھرىرى:ئەلانۇر ئەتتار
خىتاي كوممۇنىست پارتىيەسىنىڭ (خ ك پ) يېقىندا ئۆتكۈزۈلگەن ۋە 20-نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتىنىڭ ئەڭ ھالقىلىق يىغىنلىرىدىن بىرى سۈپىتىدە خاتىرىلەردىن ئورۇن ئالغان «تۆتىنچى ئومۇمىي يىغىنى» (Fourth Plenum)، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە سىياسەتشۇناسلىق ساھەسىدە كۈچلۈك ئىنكاس قوزغىدى. «Brookings» (بىرۇكىڭس) ئېنىستىتۇتى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان، جوناتان ئا. سزىن (Jonathan A. Czin) ۋە ئاللى ماتتىياس (Allie Matthias) تەرىپىدىن قەلەمگە ئېلىنغان «خىتاي تۆتىنچى ئومۇمىي يىغىنىغا باھا: سىياسەت ئىزچىللىقى، خادىملار قالايمىقانچىلىقى» ناملىق ئانالىز، بۇ يېپىق ئىشىكلەر ئارقىسىدىكى يىغىننىڭ شىفىرلىرىنى يەشكەن ئەڭ ئەتراپلىق تەتقىقاتلارنىڭ بىرىدۇر. مەزكۇر باھالاش ماقالىسىدە، تىلغا ئېلىنغان ئانالىزنى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ، خىتاينىڭ كەلگۈسى بەش يىللىق پىلانىنى، پارتىيە ئىچىدىكى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلەرنى ۋە يەرشارى سىستېمىسىغا بولىدىغان تەسىرىنى چوڭقۇر تەھلىل قىلىنىدۇ.
بېيجىڭنىڭ سىياسىي زىددىيىتى ۋە تۆتىنچى ئومۇمىي يىغىن
خىتاي سىياسىتىنىڭ «قارا ساندۇق» دەپ تەسۋىرلىنىدىغان تەبىئىتى، پارتىيە ئىچى مېخانىزملىرىنىڭ ۋە قارار چىقىرىش جەريانلىرىنىڭ تاشقى دۇنيادىن يوشۇرۇش پىرىنسىپىغا تايىنىدۇ. بىراق، 2025-يىلى 20-ئۆكتەبىردىن 23-ئۆكتەبىرگىچە ئۆتكۈزۈلگەن تۆتىنچى ئومۇمىي يىغىن، بۇ مەخپىيەتلىك پەردىسىنىڭ ئارقىسىدىكى ھەرىكەتچانلىقنى ۋە شى جىنپىڭ ھاكىمىيىتى دۇچ كېلىۋاتقان زىددىيەتلەرنى كۆز ئالدىمىزدا نامايەن قىلدى. «Brookings» ئېنىستىتۇتىنىڭ ئانالىزى، بۇ يىغىننى «سىياسەت ئىزچىللىقى» ۋە «خادىملار قالايمىقانچىلىقى» ئوتتۇرىسىدىكى كەسكىن بىر سېلىشتۇرما ئارقىلىق شەرھلىمەكتە. بۇ سېلىشتۇرما، بىر تەرەپتىن خىتاينىڭ تېخنىكا-سانائەت نىشانلىرىغا تەۋرەنمەس بىر ئىرادە بىلەن ئىلگىرىلەۋاتقانلىقىنى، يەنە بىر تەرەپتىن پارتىيە سەرخىللىرى ئارىسىدا مىسلى كۆرۈلمىگەن بىر تازىلاش جەريانىنىڭ يۈز بېرىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە.
تۆتىنچى ئومۇمىي يىغىننىڭ ۋاقتى ۋە مەزمۇنى، بولۇپمۇ 2026-يىلىدىن 2030-يىلىغىچە بولغان مەزگىلنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان «15-بەش يىللىق پىلان» ئۈچۈن تەكلىپلەرنىڭ سۇنۇلۇشى جەھەتتىن ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە. خىتاي ئىقتىسادىي تەرەققىيات ئەندىزىسىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىش تىرىشچانلىقى ئىچىدە تۇرۇۋاتقان بۇ مەزگىلدە، شى جىنپىڭ ھاكىمىيىتى بەرگەن سىگناللار پەقەت ئىچكى جامائەتچىلىككىلا ئەمەس، بەلكى ۋاشىنگتون ۋە بيريۇسسېلغىمۇ قارىتىلغان ئىستراتېگىيەلىك يۈرۈشلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ماقالىدە، بۇ جەرياننىڭ پەقەت بىيۇروكراتىك بىر پىلانلاش مەشىقىلا ئەمەسلىكى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا رېجىمنىڭ 2035-يىلىغىچە نىشان قىلغان «سوتسىيالىستىك زامانىۋىلىشىش» تەسەۋۋۇرىنىڭ بىر دەلىلى ئىكەنلىكى تەكىتلەنگەن.
ئانالىزنىڭ ئەڭ دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدىغان تەرەپلىرىدىن بىرى، شى جىنپىڭنىڭ ھاكىمىيىتىنى مۇستەھكەملەش ئۇسۇلى بىلەن پارتىيە ئىچىدىكى ئىنتىزام مېخانىزملىرىنىڭ يۈرۈشۈشى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى سۈرۈشتۈرۈشىدۇر. يىغىنغا قاتنىشىش نىسبىتىنىڭ ماۋ زېدۇڭدىن كېيىنكى دەۋرنىڭ ئەڭ تۆۋەن سەۋىيەسىدە قېلىشى ۋە يۇقىرى دەرىجىلىك ھەربىي ئەمەلدارلارنىڭ ۋەزىپىسىدىن ئېلىپ تاشلىنىشى، سىستېمىنىڭ مۇقىملىقى توغرىسىدا ئېغىر سوئال بەلگىلىرىنى پەيدا قىلماقتا. بۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا، «Brookings» ئانالىزى، خىتاينىڭ سىرتقا قارىتا «ئۆزىگە ئىشەنگەن» ۋە «ئىزچىل» ئوبرازدا كۆرۈنۈۋاتقان بولسىمۇ، ئىچكى جەھەتتە چوڭقۇر بىر «ئىشەنچسىزلىك» ۋە «ھېسابلىشىش» قاينىمىغا كىرىپ قالغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە. بۇ قوشۇلما قۇرۇلما؟؟؟، ئالدىمىزدىكى يىللاردا خىتاينىڭ ھەم ئىچكى ھەم تاشقى سىياسىتىنىڭ بەلگىلىنىشىدە ئاساسلىق ئوق بولۇپ قالىدۇ.+
سىياسىي ئىزچىللىق ۋە 15-بەش يىللىق پىلاننىڭ كودلىرى
ئومۇمىي يىغىننىڭ ئەڭ كونكرېت نەتىجىسى، 2026-2030 مەزگىلىنى شەكىللەندۈرىدىغان 15-بەش يىللىق پىلانغا ئالاقىدار تەكلىپلەر بولىقىدۇر. ئانالىزچىلار، بۇ تەكلىپلەرنىڭ ئالدىنقى پىلانلارغا سېلىشتۇرغاندا ئىنچىكە بولغانلىقىغا ، ۋە بىر ئالدىنقى ئورۇن ئۆزگىرىشىگە ؟؟؟ئىستىراتېگىيەلىك بىرىنچى ئورۇندا ئۆزگىرىش بولغانلىقىغا ئىشارەت قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈرمەكتە. 14-بەش يىللىق پىلاندا (2021-2025) «تېخنىكىدا ئۆزىگە تايىنىش» (technological self-reliance) ئەڭ يۇقىرى ئورۇندىكى مۇھىم نۇقتا بولغان بولسا، يېڭى تەكلىپلەردە بۇ تەرتىپنىڭ ئۆزگەرگەنلىكى ۋە «زامانىۋى سانائەت سىستېمىسى قۇرۇلۇشى»نىڭ بىرىنچى ئورۇنغا ئۆتكەنلىكى كۆرۈلمەكتە. بۇ ئۆزگىرىش، بېيجىڭنىڭ تېخنىكا مۇستەقىللىقى مەسىلىسىدە بەلگىلىك مۇساپىنى بېسىپ ئۆتكەنلىكىگە ئىشىنىدىغانلىقىنى ۋە ئەمدىلىكتە دىققىتىنى بۇ تېخنىكىلارنىڭ سانائەتكە بىرىكتۈرۈلۈشىگە ھەمدە يەرشارى بازىرىدا ھاكىمىيەت ئورنىتىشقا قاراتقانلىقىنى كۆرسەتمەكتە.
شى جىنپىڭنىڭ ئىقتىسادىي سىياسەتتىكى تىركىشىشى، كۆچمەس مۈلۈك ساھەسىدىكى كىرىزىس ۋە ئىچكى بازار ئېھتىياجىدىكى تۇرغۇنلۇققا قارىماي داۋاملاشماقتا. «Brookings» ئانالىزىدا، شى جىنپىڭنىڭ بۇ مەسىلىلەرنى دۆلەت قۇرۇلمىسى خاراكتىرلىك توسالغۇلار دەپ ئەمەس، بەلكى ھەل قىلىنىشى كېرەك بولغان ۋاقىتلىق ئوڭۇشسىزلىقلار دەپ قارايدىغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە. بۇ قاراش، غەربلىك ئىقتىسادشۇناسلار كۈتكەن كەڭ كۆلەملىك ئىستېمالنى رىغبەتلەندۈرۈش پىلانلىرىنىڭ نېمە ئۈچۈن ئوتتۇرىغا چىقمىغانلىقىنىمۇ چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. خىتاي ھاكىمىيىتى ئىستېمالنى بىر «سەۋەب» (input) ياكى تەرەققىيات موتورى دەپ ئەمەس، بەلكى ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇش ۋە سانائەت زامانىۋىلىشىشىنىڭ بىر «نەتىجىسى» (output) دەپ باھالىماقتا. شۇ سەۋەبتىن، ئىستېمالنى ئاشۇرۇش نىشانى، مۇھىم ئىشلار تىزىملىكىدە بەشىنچى قاتاردا قالدۇرىلىۋەرگەن.
تېكىستتە تەكىتلەنگەن «ئۆزىگە ئىشىنىش» تېمىسى، خىتاينىڭ ئامېرىكا بىلەن بولغان سودا ئۇرۇشلىرىدا ۋە تېخنىكا رىقابىتىدە ئۆزىنى قەيەرگە ئورۇنلاشتۇرغانلىقى بىلەن بىۋاسىتە مۇناسىۋەتلىك. ئانالىزغا ئاساسلانغاندا بېيجىڭ، ئامېرىكا يولغا قويغان تاموژنا باجلىرىنىڭ ۋە تېخنىكا چەكلىمىلىرىنىڭ تەسىرسىز قالغانلىقىنى، ھەتتا خىتاي شىركەتلىرىنىڭ بۇ بېسىملار ئاستىدا تېخىمۇ كۈچەيگەنلىكىنى ئويلىماقتا. توكلۇق ئاپتوموبىللار، قايتا ھاسىل بولىدىغان ئېنېرگىيە ۋە سۈنئىي ئەقىل قاتارلىق ساھەلەردە خىتاينىڭ يەرشارى بازىرىدىكى ئۈلۈشىنى ئاشۇرۇشى، بۇ ئىشەنچنىڭ كۈچىيىشىگە سەۋەب بولغان ئەڭ مۇھىم سانلىق مەلۇماتلاردۇر. پارتىيە رەھبەرلىكى، خەلقئارا كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ خىتاينىڭ پايدىسىغا ئۆزگەرگەنلىكىگە ۋە «يېڭى بىر تېخنىكا ئىنقىلابى» دولقۇنىنىڭ خىتاينىڭ قەد كۆتۈرۈشىنى تېزلىتىۋاتقانلىقىغا بولغان ئىشەنچىسىنى ساقلاپ كەلمەكتە.
ھالبۇكى، بۇ ئىشەنچنىڭ ئارقىسىدا ياتقان «جىددىي ئېھتىياج» ھېسسىياتىنىمۇ كۆزدىن ساقىت قىلىشقا بولمايدۇ. خىتاينىڭ نوپۇس قۇرۇلمىسىدىكى بۇزۇلۇش ۋە نوپۇسنىڭ قېرىشى، ئىقتىسادىي ئۆزگىرىشنىڭ تاماملىنىشى ئۈچۈن ۋاقىتنىڭ ئاز قالغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. ئانالىزدا نەقىل كەلتۈرۈلگەن ئاندىرىۋ پولك (Andrew Polk) نىڭ كۆز قارىشىغا ئاساسلانغاندا، بېيجىڭ ھاكىمىيىتى، نوپۇس كىرىزىسى ئىقتىسادىي تەرەققىياتنى پۈتۈنلەي بوغۇپ قويۇشتىن ئىلگىرى، مەبلەغ سېلىش ۋە كۆچمەس مۈلۈككە مەركەزلەشكەن تەرەققىيات ئەندىزىسىدىن تېخنىكا-سانائەت ئەندىزىسىگە ئۆتۈشنى تاماملاشقا مەجبۇردۇر. بۇ «بېسىم ئاستىدىكى ئۆزگىرىش»، شى جىنپىڭ ھاكىمىيىتىنىڭ نېمە ئۈچۈن خەتەرلىك قارارلارنى ئالغانلىقىنى ۋە مەۋجۇت يۆنىلىشتە نېمە ئۈچۈن بۇنچىلىك چىڭ تۇرۇۋاتقانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ.
خادىملار قالايمىقانچىلىقى: تازىلاشلار ۋە «قارا ساندۇق» سىياسىتى
ماقالىنىڭ ئەڭ دىققەت تارتىدىغان قىسمى، خىتاي كوممۇنىست پارتىيەسىنىڭ يۇقىرى قاتلاملىرىدا يۈز بەرگەن ۋە «سىياسىي يەر تەۋرەش» دەپ تەسۋىرلەشكە بولىدىغان خادىم ئالماشتۇرۇشلىرىدۇر. 20-نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتنىڭ 2022-يىلى ۋەزىپىگە باشلىغىنىدىن بۇيانقى جەرياندا، تۆتىنچى ئومۇمىي يىغىنغا قاتنىشىش نىسبىتىنىڭ كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە تۆۋەنلىگەنلىكى كۆزىتىلدى. يىغىنغا قاتنىشىشى كېرەك بولغان 205 تولۇق ئەزادىن پەقەت 168 ىنىڭلا ھازىر بولۇشى، پارتىيە تارىخىدىكى ئەڭ تۆۋەن قاتنىشىش نىسبىتىدۇر. بۇ كەملىك، پەقەت تەبىئىي سەۋەبلەر بىلەنلا چۈشەندۈرگىلى بولمايدىغان دەرىجىدە چوڭ بىر تازىلاش دولقۇنىنىڭ ئىشارىتىدۇر.
ئانالىزدا تەپسىلىي بايان قىلىنغىنىدەك، مەركىزىي ھەربىي كومىتېت (CMC) مۇئاۋىن رەئىسى خې ۋېيدوڭ ۋە سىياسىي خىزمەت بۆلۈمىنىڭ مۇدىرى مياۋ خۇا (Miao Hua) غا ئوخشاش ئارمىيەنىڭ ئەڭ يۇقىرى قاتلىمىدىكى شەخسلەرنىڭ تازىلىنىشى، شى جىنپىڭنىڭ ئارمىيە ئۈستىدىكى كونتروللۇقىنى چىڭىتىش تىرىشچانلىقى دەپ ئىزاھلانماقتا. بۇنىڭدىن باشقا، ئىلگىرى ۋەزىپىسىدىن ئېلىپ تاشلانغان تاشقى ئىشلار مىنىستىرى چىن گاڭ (Qin Gang) ۋە دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرى لى شاڭفۇ (Li Shangfu) نىڭ پارتىيەدىن قوغلىنىشىنىڭ بۇ يىغىندا رەسمىيلىشىشى، شى جىنپىڭنىڭ ئۆزى تەيىنلىگەن ئادەملەرنىمۇ تېز سۈرئەتتە كۆزدىن چىقىرىۋېتەلەيدىغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. بۇ ئەھۋال، رەھبەرنىڭ قارارلىرىدىكى توغرىلىق نىسبىتىگە گۇمان تۇغدۇرسىمۇ، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا مۇتلەق ئىتائەت تەلىپىنىڭ نەقەدەر كەسكىن ئىكەنلىكىنىڭمۇ بىر ئىسپاتىدۇر.
بۇ تازىلاشلارنىڭ پارتىيە ئىچىدىكى باشقا كادىرلاردا پەيدا قىلغان پسىخولوگىيەلىك تەسىرىمۇ ئانالىزدا مۇھىم بىر ئورۇن تۇتىدۇ. «جوڭنەنخەي» دە (خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ باشقۇرۇش مەركىزى) يۈز بەرگەن بۇ ھوقۇق كۈرەشلىرى، تۆۋەن قاتلاملاردا ئېنىقسىزلىق ۋە قورقۇنچ كەيپىياتىنى كۈچەيتمەكتە. سىياسىي سەرخىللار، قايسى ئۆلچەملەرگە ئاساسەن تازىلانغانلىقىنى ياكى ئۆستۈرۈلگەنلىكىنى تولۇق پەرەز قىلالمايدىغان بىر «قارا ساندۇق» سىستېمىسى ئىچىدە ھەرىكەت قىلماقتا. «Brookings» يازغۇچىلىرى، بۇ ئېنىقسىزلىقنىڭ سىياسەت تۈزۈش جەريانلىرىغا سەلبىي تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقى ۋە بيۇروكراتىيەنى كۆرەڭلەشتۈرۈپ قويۇش ئېھتىماللىقى توغرىسىدا ئاگاھلاندۇرماقتا.
تازىلاشلارنىڭ ئارقىسىدىكى سەۋەبلەر ئادەتتە چىرىكلىك ياكى سىياسىي ساداقەتسىزلىك دەپ كۆرسىتىلسىمۇ، ئانالىزچىلار بۇ جەرياننىڭ شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا بىر ۋارىسلىق كۈرىشىنىڭ دەسلەپكى سىگناللىرى بولۇشى مۇمكىنلىكىنى بىلدۈرمەكتە. شى جىنپىڭنىڭ ئىزباسارىنىڭ كىم بولىدىغانلىقى توغرىسىدىكى ئېنىقسىزلىق، پارتىيە ئىچىدىكى گۇرۇھلارنىڭ بىر-بىرىنى ئاجىزلىتىش تىرىشچانلىقلىرىغا تۈرتكە بولۇشى مۇمكىن. بولۇپمۇ ئارمىيەنىڭ يۇقىرى قوماندانلىق قاتلىمىدىكى بۇنداق كەڭ كۆلەملىك تازىلاش، شى جىنپىڭنىڭ قوراللىق كۈچلەرنىڭ مۇتلەق ساداقىتىدىن گۇمانلىنىۋاتقانلىقىغا ياكى ئارمىيە ئىچىدە ئۆزىگە قارشى شەكىللىنىش ئېھتىماللىقى بولغان يوشۇرۇن كۈچ مەركەزلىرىنى ئالدىنئالا بىتچىت قىلىشنى خالىغانلىقىغا ئىشارەت قىلماقتا.
ئىقتىسادىي ئەندىزىدە چىڭ تۇرۇش ۋە يەرشارىۋى ئىنكاسلار
خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ئىستراتېگىيەسىنىڭ مەركىزىدىن ئورۇن ئالغان «يېڭى ئىشلەپچىقىرىش كۈچلىرى» (New Productive Forces) ئۇقۇمى، تۆتىنچى ئومۇمىي يىغىننىڭمۇ ئاساسلىق كۈنتەرتىپ ماددىلىرىدىن بىرى بولدى.«Brookings» ئانالىزى، بۇ ئۇقۇمنىڭ پەقەت بىر شوئارلا ئەمەسلىكىنى، خىتاينىڭ يەرشارى ياسىمىچىلىق سانائىتىدىكى ئۈلۈشىنى تېخىمۇ ئاشۇرۇش نىشانىغا ۋەكىللىك قىلىدىغانلىقىنى تەكىتلىمەكتە. 2023-يىلىغا قەدەر يەرشارى ياسىمىچىلىقىنىڭ %29 نى قولىدا تۇتۇپ تۇرغان خىتاي، بۇ نىسبەتنى تېخىمۇ يۇقىرى كۆتۈرۈش ئارقىلىق غەرب بىلەن بولغان ئىقتىسادىي تەڭپۇڭسىزلىقنى چوڭقۇرلاشتۇرۇشنى مەقسەت قىلماقتا. بۇ ئىستراتېگىيە، ئامېرىكا ۋە ياۋروپانىڭ «خەۋپنى ئازايتىش» سىياسەتلىرىگە قارىتا قايتۇرۇلغان قاتتىق بىر جاۋاب ھېسابلىنىدۇ.
ئانالىزدا دىققەت تارتىدىغان يەنە بىر نۇقتا، خىتاينىڭ ئېكسپورتنى ئاساس قىلغان تەرەققىيات ئەندىزىسىدە چىڭ تۇرۇشىنىڭ يەرشارى سودا تەڭپۇڭسىزلىقىنى ئاشۇرۇۋېتىدىغانلىقىدۇر. خىتاينىڭ ئىچكى ئىستېمالنى ئاشۇرۇشنىڭ ئورنىغا ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىغا داۋاملىق مەبلەغ سېلىشى، ئوتتۇرىغا چىققان «ئارتۇقچە ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى» (overcapacity) مەسىلىسىنىڭ ئېكسپورت يولى بىلەن دۇنياغا تارقىتىلىشىدىن دېرەك بېرىدۇ. بۇ ئەھۋال، ئالدىمىزدىكى مەزگىلدە خىتاي بىلەن غەرب بىلوگى ئوتتۇرىسىدىكى سودا ئۇرۇشلىرىنىڭ تېخىمۇ كەسكىنلىشىدىغانلىقىنىڭ بېشارىتىدۇر. «Brookings» مۇتەخەسسىسلىرى، بېيجىڭنىڭ بۇ ئەندىزىدە «ھەسسىلەپ تىكىش» (double down) ئۇسۇلىنى قوللانغانلىقىنى (يەنى تېخىمۇ قاتتىق چىڭ تۇرۇۋاتقانلىقىنى) ۋە چېكىنىش نىيىتىنىڭ يوقلۇقىنى بىلدۈرمەكتە.
شۇنىڭ بىلەن بىرگە، خىتاينىڭ بۇ ئىستراتېگىيەسىنىڭ سىجىللىقى توغرىسىدا ئېغىر گۇمانلار مەۋجۇت. يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ قەرز كىرىزىسى، ياشلارنىڭ ئىشسىزلىقى ۋە كۆچمەس مۈلۈك ساھەسىدىكى ۋەيران بولۇش، بۇ كەسكىن سانائەت نىشانلىرىنىڭ ئالدىدىكى ئەڭ چوڭ توسالغۇلاردۇر. ماقالىدە، شى جىنپىڭ ھاكىمىيىتىنىڭ بۇ خەتەرلەرگە تەۋەككۈل قىلغانلىقى ۋە تېخنىكىلىق بۆسۈشنىڭ يارىتىدىغان قوشۇلما قىممىتىنىڭ، باشقا بارلىق ئىقتىسادىي مەسىلىلەرنى تولۇقلايدىغانلىقىغا ئىشىنىدىغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە. بىراق، بۇ «قىمار» نىڭ مەغلۇپ بولۇشى ئەھۋالىدا، پەقەت خىتاي ئىقتىسادىلا ئەمەس، يەرشارى ئىقتىسادىمۇ چوڭ بىر سىلكىنىشنى باشتىن كەچۈرۈشى مۇمكىن.
خۇلاسە
جوناتان ئا. سزىن ۋە ئاللى ماتتىياس تەرىپىدىن تەييارلانغان بۇ كەڭ دائىرىلىك ئانالىز، خىتاينىڭ تۆتىنچى ئومۇمىي يىغىنىنى چۈشىنىش ئۈچۈن ھالقىلىق بىر يېتەكچى قوللانما ھېسابلىنىدۇ. ماقالە، خىتاينىڭ سىرتقا قارىتا نامايان قىلغان «بىر پۈتۈن ۋە كۈچلۈك دۆلەت» ئوبرازىنىڭ ئارقىسىدا، ئەمەلىيەتتە ئېغىر خادىملار كىرىزىسى ۋە باشقۇرۇش قىيىنچىلىقلىرى بىلەن ئېلىشىۋاتقان بىر قۇرۇلمىنىڭ بارلىقىنى ماھارەت بىلەن ئوتتۇرىغا قويغان. «سىياسەت ئىزچىللىقى» تەكىتلىمىسى، رېجىمنىڭ نىشانلىرىدىن چەتنىمىگەنلىكىنى كۆرسەتسە؛ «خادىملار قالايمىقانچىلىقى»، بۇ نىشانلارغا يېتىش ئۈچۈن قوللىنىلىدىغان ئىنسان بايلىقىنىڭ ۋە سىياسىي ساداقەتنىڭ نەقەدەر نازۇك مەسىلىگە ئايلانغىنىنى كۆرسىتىپ بەرگەن.
ئىلمىي نۇقتىدىن باھالىغاندا، ماقالىنىڭ ئەڭ كۈچلۈك تەرىپى، رەسمىي پارتىيە ھۆججەتلىرى بىلەن ئەمەلىيەتتىكى سىياسىي رېئاللىقلار (تازىلاشلار، قاتنىشىش نىسبەتلىرى) ئوتتۇرىسىدا باغلىنىش قۇرۇپ چىققانلىقىدۇر. پەقەت ئىقتىسادىي سانلىق مەلۇماتلارغىلا ياكى پەقەت سىياسىي شوئارلارغىلا مەركەزلىشىشنىڭ ئورنىغا، ھەر ئىككى ساھەنى بىرلەشتۈرۈپ بىر پۈتۈنلۈككە ئىگە نۇقتىنەزەر سۇنۇشى، تەتقىقاتنىڭ ئىلمىي قىممىتىنى ئاشۇرغان. بولۇپمۇ خىتاينىڭ «15-بەش يىللىق پىلان» تەييارلىقلىرىنى، پارتىيە ئىچىدىكى ھوقۇق كۈرەشلىرى دائىرىسىدە تەھلىل قىلىشى، بۇ ساھەدىكى ئەدەبىياتقا مۇھىم تۆھپە قوشقان.
نەتىجىدە، تۆتىنچى ئومۇمىي يىغىن، شى جىنپىڭنىڭ «يېڭى خىتاي» تەسەۋۋۇرىنىڭ ھەم دەلىللەنگەن ھەمدە بۇ تەسەۋۋۇرنى ئىجرا قىلىدىغان ئەمەلدارلار قوشۇنى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈلگەن بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولدى. «Brookings» ئېنىستىتۇتىنىڭ ئانالىزى، خىتاينىڭ ئالدىمىزدىكى بەش يىل داۋامىدا ئىچىگە بېكىنگەن بىر سىياسىي قۇرۇلما بىلەن سىرتقا يۈزلەنگەن ۋە ھۇجۇمچان بىر ئىقتىسادىي سىياسەت يۈرگۈزىدىغانلىقىنى مۆلچەرلىمەكتە. بۇ ئەھۋال، خەلقئارا سىستېمىدىكى ئېنىقسىزلىقلارنى كۆپەيتىدۇ ۋە خىتاي بىلەن غەرب ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەتنىڭ تەبىئىتىنى تېخىمۇ مۇرەككەپ ھالغا كەلتۈرىدۇ.
پايدىلانما:
Czin, J. A., & Matthias, A. (2025, November 26). Assessing China’s Fourth Plenum: Policy continuity, personnel turmoil. The Brookings Institution. https://www.brookings.edu/articles/assessing-chinas-fourth-plenum-policy-continuity-personnel-turmoil/
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
