خىتاي «ئىسلامنى خىتايچىلاشتۇرۇش» سىياسىتى ئارقىلىق «ھالال يىپەك يولى»نى راۋانلاشتۇرالامدۇ؟
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
21-ئەسىرنىڭ بىرىنچى چارىكىدە، يەرشارى خاراكتېرلىك جۇغراپىيەلىك سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلەرنىڭ قايتىدىن شەكىللىنىشىگە ئەگىشىپ، دىن يەنىلا خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى كۈچلۈك ئىدېئولوگىيەلىك ۋە يۇمشاق كۈچ سۈپىتىدە ئۆز رولىنى جارى قىلدۇرماقتا. بۇ جەرياندا، رەسمىي ھالدا ئاتېئىزمنى دۆلەتنىڭ ئاساسىي پىرىنسىپى قىلغان خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ دىن سىياسىتىدە، خەلقئارالىق كۆزەتكۈچىلەر تەرىپىدىن «ئىككى يۈزلىمىچى ئويۇن» دەپ سۈپەتلىنىدىغان چوڭقۇر بىر پارادوكس بارغانسېرى كۆزگە تاشلانماقتا. بېيجىڭ ھۆكۈمىتى دۆلەت ئىچىدە، بولۇپمۇ ئۇيغۇرلار كۆپ سانلىقنى تەشكىل قىلىدىغان شەرقىي تۈركىستاندا ئىسلام دىنىنىڭ جەمئىيەتتىكى بارلىق بەلگە ۋە ئىپادىلىرىنى يوقىتىش، دىنىي تۇرمۇشنى مىللىي كىملىك بىلەن بىللە سىستېمىلىق ھالدا خىتايچىلاشتۇرۇش ياكى چەكلەش سىياسىتىنى قاتتىق قوللۇق بىلەن ئىجرا قىلىۋاتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تاشقى دۇنيادا، بولۇپمۇ «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى رامكىسى ئىچىدە، مۇسۇلمان دۆلەتلىرى بىلەن بولغان سودا ۋە دىپلوماتىك مۇناسىۋەتلىرىدە ئۆزىنى «مۇسۇلمانلارنىڭ دوستى» قىلىپ كۆرسىتىپ، مىلياردلىغان دوللارلىق يەرشارى ھالال بازىرىغا بېسىپ كىرىپ، «ھالال يىپەك يولى» (Halal Silk Road) بەرپا قىلىشقا ئۇرۇنماقتا.
مەزكۇر سىياسىي ئانالىز ماقالىسىنىڭ ئاساسىي مەقسىتى دەل مۇشۇ يەردە كۆرۈلۈۋاتقان زىددىيەتنى چۆرىدەپ، بېيجىڭنىڭ نېمە ئۈچۈن دۆلەت ئىچىدە ئىسلامنى بىر خىل «ئىدېئولوگىيەلىك ۋە دۆلەت بىخەتەرلىك تەھدىتى» دەپ قاراپ ئىسكەنجىگە ئېلىۋاتقانلىقىنى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خەلقئارا سەھنە ۋە سودا دۇنياسىدا ئىسلامىي «ھالال» كىملىكىنى ئىقتىسادىي بايلىق ۋە تاشقى سىياسەت قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىدىغانلىقىنى تەھلىل قىلىشتىن ئىبارەت. ماقالىدە، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ دۆلەت ئىچىدە «ئىسلامنى خىتايچىلاشتۇرۇش» پىلانى، شەرقىي تۈركىستاندىكى دىنىي تۇرمۇش ۋە مەسچىتلەرنىڭ ۋەيران قىلىنىشى، نىڭشيا ۋە باشقا تۇڭگانلار رايونلىرىغا تارقالغان «شەرقىي تۈركىستان مودېلى» (Xinjiang Model) نىڭ كېڭىيىشى، دۆلەت سىرتىدىكى ھالال سودا تورى ۋە ئۇنىڭ جۇغراپىيەلىك سىياسىي يۇمشاق كۈچ رولى، شۇنداقلا مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ بېيجىڭ بىلەن بولغان ئىقتىسادىي باغلىنىشى سەۋەبىدىن سۈكۈت قىلىش سىياسىتى قاتارلىقلار بىر تۇتاش باغلىنىش ئىچىدە كۆرسىتىپ بېرىلىدۇ.
بىرىنچى بۆلۈم: «ئىسلامنى خىتايچىلاشتۇرۇش» سىياسىتىنىڭ رەسمىي مەقسىتى ۋە قانۇنىي-ئىدېئولوگىيەلىك ئاساسلىرى
خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى (خ ك پ) باش سېكرېتارى شى جىنپىڭ 2015-يىلى رەسمىي ھالدا «دىنلارنى خىتايچىلاشتۇرۇش، شۇنداقلا دىننى سوتسىيالىستىك جەمئىيەتكە ئۇيغۇنلاشتۇرۇش يولىدا مېڭىش» كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى (CECC, 2021). بۇ چاقىرىقنىڭ نەتىجىسىدە بارلىققا كەلگەن «ئىسلامنى خىتايچىلاشتۇرۇش» (Sinicization of Islam) ھەرىكىتى، ئاساسلىقى دىنىي ئېتىقادنى پارتىيە ئىدېئولوگىيەسىگە تامامەن بويسۇندۇرۇش ۋە ئۇنى خىتاينىڭ ئەنئەنىۋى مەدەنىيىتى، سوتسىيالىستىك يادرولۇق قىممەت قاراشلىرى ئاساسىدا قايتىدىن چۈشەندۈرۈشنى نىشان قىلىدۇ (UK Home Office, 2025). بېيجىڭ دائىرىلىرى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان يىغىن دوكلاتلىرىدا، بۇ ھەرىكەت دىنىي جەھەتتىكى ئەسەبىيلىك ۋە تاشقى كۈچلەرنىڭ سىڭىپ كىرىشىگە قارشى تۇرۇش، جەمئىيەتنىڭ مۇقىملىقىنى قوغداش سۈپىتىدە پەردازلىنىدۇ.
بۇ سىياسەتنىڭ ئەڭ مۇھىم قورالى سۈپىتىدە، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ كونتروللۇقىدىكى «خىتاي مەملىكەتلىك ئىسلام جەمئىيىتى» 2019-يىلى 1-ئايدا رەسمىي ھالدا «ئىسلامنى خىتايچىلاشتۇرۇش بەش يىللىق خىزمەت پىلانى كۆرسەتمىسى (2018-2022)» نى ئوتتۇرىغا قويدى (UK Home Office, 2025; CECC, 2021). مەزكۇر كۆرسەتمىدە، ئەنئەنىۋى ئەرەبچە ئېلېمېنتلارنى چىقىرىپ تاشلاپ، خىتايچە ئالاھىدىلىككە ئىگە بولغان «خىتايچە ئىسلام» بەرپا قىلىش ئېنىق نىشان سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويۇلدى. كۆرسەتمىدە، «ھالال ئۇقۇمىنى يېمەكلىكتىن باشقا ساھەلەرگە ئومۇملاشتۇرۇۋېتىش» (pan-Halalfication)، «تاشقى كىيىم-كېچەك ئۇسلۇبىدا چەت ئەلچە كىيىنىشنى دوراش» ۋە «مەسچىت بىناكارلىقىدا تاشقى دۆلەتلەرنىڭ ئۇسلۇبىنى دوراش» قاتارلىقلار ئېغىر دەرىجىدىكى چەت ئەل دىنىي كۈچلىرىنىڭ سىىڭىپ كىرىش تەھدىتى دەپ بېكىتىلدى ۋە چەكلەندى.
بۇ ئىدېئولوگىيەلىك سىستېمىنى جەمئىيەت دەرىجىسىدە كۈچكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن، خىتاي دائىرىلىرى دۆلەتلىك «دىنىي ئىشلار نىزامنامىسى» (Regulations on Religious Affairs) نى 2017-يىلى قايتىدىن تۈزىتىش كىرگۈزۈپ، 2018-يىلى 2-ئايدىن باشلاپ رەسمىي يولغا قويدى (UK Home Office, 2025; VOA, 2021). يېڭى نىزامنامىگە ئاساسەن، تىزىملىكتىن ئۆتمىگەن دىنىي تەشكىلاتلارنىڭ پائالىيەتلىرى پۈتۈنلەي چەكلەندى، تور دۇنياسىدا دىنىي مەزمۇنلارنى تارقىتىش، چەت ئەللىك دىنىي گۇرۇپپىلار بىلەن ئالاقە قىلىش جىنايەت دەپ بېكىتىلدى. سىياسەتنىڭ تېخىمۇ قاتتىقلىشىشى بىلەن، 2020-يىلىدىن باشلاپ كۈچكە ئىگە بولغان يېڭى بەلگىلىمىلەر بارلىق دىنىي گۇرۇپپىلارغا پارتىيە رەھبەرلىكىنى قوللاش، كوممۇنىستىك قىممەت قاراشلارنى تەرغىب قىلىش ۋەزىپە سۈپىتىدە مەجبۇرىي تېڭىلدى.
خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى 2023-يىلى 9-ئايدا دىنىي پائالىيەت سورۇنلىرىنى باشقۇرۇش بەلگىلىمىلىرىنى تېخىمۇ چىڭىتىپ، ئەگەر دىنىي پائالىيەت دۆلەت بىخەتەرلىكىگە، ئىجتىمائىي تەرتىپكە ياكى دۆلەت مەنپەئەتىگە زىيان يەتكۈزسە، ئۇنى دەرھال توختىتىدىغانلىقىنى جاكارلىدى. (UK Home Office, 2025). سىياسىي جەھەتتىن چەكلەنگەن «ئەسەبىيلىك» ياكى «تېررورلۇق» ئۇقۇملىرى شۇنداق كەڭ ۋە مۈجمەل بېكىتىلدىكى، كىشىلەرنىڭ ئادەتتىكى دىنىي تۇرمۇش ئادەتلىرىمۇ ئاسانلا دۆلەت ئورگانلىرى تەرىپىدىن جازالاش نىشانى قىلىندى (UK Home Office, 2025). بېيجىڭ دائىرىلىرى سىياسەتنى يولغا قويۇشتا دۆلەتلىك قانۇنلار بىلەن يەرلىك نىزامنامىلەرنى بىرلەشتۈرۈپ، پۈتكۈل مۇسۇلمان جەمئىيىتىنى قاتتىق بېسىم ئاستىدا تۇتۇپ تۇرىدىغان قۇرۇلمىنى مۇستەھكەملىدى.
بۇ بېسىم سىستېمىسىدا دىنىي زاتلار ۋە ئىماملارغا قويۇلغان تەلەپلەرمۇ سىستېمىلىق ئۆزگەرتىلدى. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بەلگىلىمىسىگە ئاساسەن، بارلىق ئىماملار تىزىملىككە كىرىشى، كوممۇنىستىك پارتىيەنىڭ رەھبەرلىكىنى شەرتسىز قوللىشى، شۇنداقلا ھەر يىلى دۆلەت تەرىپىدىن ئۇيۇشتۇرۇلىدىغان سىياسىي ۋە ئىدېئولوگىيەلىك ئىمتىھانلاردىن ئۆتۈشى كېرەك (UK Home Office, 2025). ئىماملارنىڭ پەقەت ئۆزلىرى نوپۇسقا ئېلىنغان يەردىلا خىزمەت قىلىشى تەلەپ قىلىنىدىغان بولۇپ، بۇ ئارقىلىق سەپەر قىلىدىغان ياكى مۇستەقىل دەۋەت قىلىدىغان ئىماملار پۈتۈنلەي چەكلەندى. ئىماملارنىڭ خۇتبە سۆزلىرى دۆلەت تەرىپىدىن بېكىتىلگەن نۇتۇقلار بىلەن چەكلىنىپ، سوتسىيالىزم غايىلىرى دىنىي تەلىماتلارنىڭ ئۈستىگە قويۇلدى.
بېيجىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ سىياسىي تەھلىلچىلىرى سىياسەتنىڭ مەقسىتىنى نوقۇل دىننى باشقۇرۇش دەپ چۈشەندۈرگىنى بىلەن، مۇستەقىل خەلقئارالىق تەتقىقاتچىلار بۇ پىلاننى خىتاي مەدەنىيىتىنى مەركەز قىلغان مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ۋە ئېتنىك كىملىكنى ئېرىتىپ تاشلاش ھەرىكىتى دەپ قارايدۇ (CECC, 2021). يېزىق ۋە كىيىم-كېچەكتىن تارتىپ تۇرمۇشنىڭ ھەر بىر تەپسىلاتىغىچە خىتاي بولمىغان، بولۇپمۇ ئەرەبچە ياكى تۈركچە ئېلېمېنتلار بار بارلىق دىنىي بەلگىلەرنى تازىلاش ئارقىلىق، دۆلەت ئىچىدىكى مىللەتلەرنىڭ ئۆزگىچە كىملىك يىلتىزىنى قومۇرۇپ تاشلاش نىشان قىلىنماقتا. بۇ زوراۋانلىق قەدەم باسقۇچلىرى بىرىنچى بولۇپ شەرقىي تۈركىستاندا سىناق قىلىنغان بولۇپ، كېيىن پۈتۈن مەملىكەتتىكى مۇسۇلمانلارغا قوللىنىلدى.
بۇ سىستېمىلىق قۇرۇلما بېيجىڭ دائىرىلىرىگە دۆلەت ئىچىدە كۈچلۈك بىر كونترول قورالىنى يارىتىپ بەردى. شى جىنپىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ كۆزىدە، دىن پەقەتلا ھاكىمىيەتكە خەۋپ ئېلىپ كېلىدىغان تاشقى سىڭىپ كىرىشنىڭ دەرۋازىسى سۈپىتىدە بېكىتىلگەن بولغاچقا، ئۇنى پارتىيە قورالىغا ئايلاندۇرۇش ياكى تامامەن قۇرۇتۇپ يوقىتىش بىردىنبىر يول قىلىپ تاللانغان ئىدى (UK Home Office, 2025; CECC, 2021). بۇ خىل تار مەدەنىيەت دۆلەتچىلىكى ۋە ئومۇمىي بىر تۇتاش ئۇلۇس كىملىكى غايىسى، چېگرا ئىچىدىكى ئىسلام رېئاللىقىنى ۋەيران قىلىش بەدىلىگە ئىلگىرى سۈرۈلدى. بۇ جەرياندا شەرقىي تۈركىستان خىتاينىڭ زوراۋان سىياسەتلىرىنىڭ تۇنجى دالا تەجرىبىخانىسى بولۇپ قالدى.
ئىككىنچى بۆلۈم: شەرقىي تۈركىستاندىكى دىنىي تۇرمۇشنىڭ سىستېمىلىق چەكلىنىشى ۋە يوقىتىلىشى
شەرقىي تۈركىستاندا 2014-يىلى 5-ئايدا خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن قوزغالغان «تېررورلۇققا قارشى قاتتىق زەربە بېرىش ھەرىكىتى» (Strike Hard Campaign) جەمئىيەتتىكى دىنىي ئېتىقاد ۋە ئۇيغۇر كىملىكىنى پۈتۈنلەي چەكلەشنىڭ سىستېمىلىق باشلىنىش نۇقتىسى بولدى (UK Home Office, 2025). دۆلەت سىياسىتى بويىچە، ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى سالاملىشىش ئىبارىسى بولغان «ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم» دېيىشى، ساقال قويۇشى، روزا تۇتۇشى، بالىلارغا ئىسلامىي ئىسىملارنى قويۇشى قاتارلىق ئەڭ تۈپ ئىسلامىي ئادەتلەرمۇ «ئەسەبىيلىك» بەلگىسى دەپ قارىلىپ جىنايەت دەرىجىسىگە كۆتۈرۈلدى (UK Home Office, 2025). مىليوندىن ئارتۇق ئۇيغۇر ۋە باشقا مۇسۇلمانلار سىياسىي جەھەتتىن پارتىيەگە ساداقەت بىلدۈرۈش ۋە ئۆز ئېتىقادىدىن ۋاز كېچىشكە مەجبۇرلىنىش ئۈچۈن قايتىدىن تەربىيەلەش دەپ ئاتالغان جازا لاگېرلىرىغا قامالدى.
سۈنئىي ھەمراھ كۆرۈنۈشلىرى ۋە نەق مەيدان كۆزىتىشلىرى ئاساسىدا تەييارلانغان مۇستەقىل دوكلاتلارغا قارىغاندا، شەرقىي تۈركىستاندىكى مەسچىتلەرنىڭ تەخمىنەن %65 ئى (سودا بەلگىلىمىلىرى چىقىشتىن بۇرۇنقى 24 مىڭ 500 مەسچىتنىڭ 16 مىڭدىن كۆپرەكى) خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بىر تەرەپ قىلىش سىياسىتى نەتىجىسىدە پۈتۈنلەي ۋەيران قىلىنغان ياكى قۇرۇلمىسى ئۆزگەرتىۋېتىلگەن (UK Home Office, 2025). بۇنىڭ ئىچىدە كەم دېگەندە 8500 مەسچىت ئۇلىدىن تارتىپ تۈزلەپ تاشلانغان بولۇپ، يەنە نۇرغۇنلىغان قەدىمىي مازارلار، قەبرىستانلىقلار ۋە دىنىي ئەھمىيەتكە ئىگە مۇقەددەس جايلار چېقىۋېتىلگەن ياكى سودا مەقسەتلىك ساياھەت رايونىغا ئايلاندۇرۇلغان. مەسچىتلەرنىڭ گۈمبەزلىرى ۋە مۇنارلىرى ئېلىپ تاشلىنىپ، بۇ يەرلەر خىتايچە باغچە، سارايلار ياكى پارتىيە تەشۋىقات مەركەزلىرىگە ئايلاندۇرۇلغان.
شەرقىي تۈركىستاندا 2024-يىلى 2-ئاينىڭ 1-كۈنىدىن باشلاپ يولغا قويۇلغان يېڭى دىنىي نىزام تۈزىتىش لايىھەسىدە، دىنىي پائالىيەت سورۇنلىرىنىڭ تاشقى ۋە ئىچكى كۆرۈنۈشىدە، شۇنداقلا ھەر قانداق بېزەك، رەسىم ياكى ھەيكەللەردە چوقۇم «خىتاي ئۇسلۇبى ۋە ئالاھىدىلىكىنى ئەكس ئەتتۈرۈش» مەجبۇرىي قىلىندى (UK Home Office, 2025). ئۇيغۇرلارنىڭ دىنىي كىتابلىرى، بولۇپمۇ قۇرئان كەرىمنىڭ يەرلىك نەشرلىرى پۈتۈنلەي يىغىۋېلىنىپ، بوش قالغان مەسچىتلەر ۋە كۇتۇپخانىلار چەكلەنگەن رايونغا ئايلاندۇرۇلدى. ئۇيغۇرلارنىڭ ئائىلىلەردە يوشۇرۇنچە بالىلىرىغا دىنىي تەلىم بېرىشى قاتتىق جازالىنىپ، بىر قاتار ئۇيغۇر ئانىلار پەقەت مەھەللىدىكى بالىلارغا يوشۇرۇنچە قۇرئان ئۆگەتكەنلىكى ئۈچۈنلا 14 يىللىقتىن يۇقىرى مۇددەتلىك قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىندى (UK Home Office, 2025).
بۇ دىنىي ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى يەنە ئۇيغۇر ئائىلە سىستېمىسىنى پارچىلاش ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشۇرۇلدى. دۆلەت باشقۇرۇشىدىكى ياتاقلىق مەكتەپلەر ئۇيغۇر بالىلىرىنى ئاتا-ئانىسىدىن ئايرىپ، خىتاي تىلى ۋە كوممۇنىستىك ئىدېئولوگىيە ئاساسىدا تامامەن ئاسسىمىلياتسىيە قىلىشقا كۈچىدى (UK Home Office, 2025). شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئۇيغۇرلار ئائىلىلەردە خىتاي خادىملىرىنى كۈتۈۋېلىشقا مەجبۇرلىنىدىغان «جۈپ بولۇپ تۇغقانلىشىش» سىياسىتى سىستېمىلىق نازارەتنى ئۇيغۇر ئائىلىلىرىنىڭ ھەر بىر بۇلۇڭ-پۇچقاقلىرىغىچە كېڭەيتىپ، ئائىلە ئىچى دىنىي تۇرمۇشىنى ئاشكارىلىۋەتتى ۋە جازالاش مەنبەسى قىلدى.
روزا تۇتۇش ۋە رامىزان پائالىيەتلىرى بېيجىڭنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يولغا قويغان ئەڭ قاتتىق چەكلىمىلىرىنىڭ بىرى بولدى (CUS, 2025; UK Home Office, 2025). دۆلەت خىزمەتچىلىرى، ئوقۇتقۇچىلار ۋە ئوقۇغۇچىلارنىڭ روزا تۇتۇشى پۈتۈنلەي مەنئى قىلىنىپ، دۆلەت خادىملىرى تەرىپىدىن ئۇيغۇرلارغا مەجبۇرىي چوشقا گۆشى يېگۈزۈش ياكى ھاراق ئىچكۈزۈش ئارقىلىق ئۇلارنىڭ دىنىي ساداقىتىنى سىناش ۋە چىقىش يولى قالدۇرماسلىق ھەرىكەتلىرى سىستېمىلىق يۈرگۈزۈلدى (UK Home Office, 2025). ھەج پائالىيىتى دۆلەت تەرىپىدىن قاتتىق مونوپول قىلىنىپ، ئۆزلۈكىدىن چەت ئەلگە چىقىپ ھەج قىلغانلار «قانۇنسىز دىنىي پائالىيەت قىلغان» جىنايىتى بىلەن ئۇزۇن مۇددەتلىك قاماق جازالىرىغا تارتىلدى.
تۇغۇت چەكلەش سىياسەتلىرىمۇ ئۇيغۇر نوپۇسىنىڭ تەبىئىي كۆپىيىشىنى قەستەن چەكلەش ئۈچۈن قاتتىق يۈرگۈزۈلدى. خىتاي دائىرىلىرى جەنۇبىي شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر يېزىلىرىدا مەجبۇرىي تۇغۇت چەكلەش ئۈسكۈنىسى (IUD) سېلىش، تۇغماس قىلىۋېتىش ۋە مەجبۇرىي بالا چۈشۈرۈش جازالاش ۋاسىتىلىرىنى قوللاندى، بۇنىڭ نەتىجىسىدە رايوندىكى تۇغۇلۇش نىسبىتى 2017-يىلىدىن 2019-يىلىغىچە بولغان قىسقىغىنا ئىككى يىل ئىچىدە %49 تۆۋەنلەپ كەتتى (UK Home Office, 2025). بۇ خىل پىلانلىق نوپۇس قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىش جەريانى، بىر مىللەتنىڭ مەۋجۇتلۇق ئاساسىنى ۋەيران قىلىشتىن باشقا نەرسە ئەمەس ئىدى.
يىغىپ ئېيتقاندا، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر جەمئىيىتى بېيجىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش نىقابى ئاستىدا ئېلىپ بارغان دىنىي ۋە مەدەنىيەت ئاسسىمىلياتسىيە ھەرىكىتىنىڭ بىرىنچى دەرىجىلىك قۇربانى بولدى (CUS, 2025; UK Home Office, 2025). پۈتكۈل دىنىي تۇرمۇشنىڭ ۋە كىملىكنىڭ جىنايەت دەپ قارىلىشى، ئۇيغۇرلارنى ئۆز تۇپرىقىدا ئۆز دىنى ۋە تىلىدىن تامامەن ئايرىشقا يۈزلەندۈردى. لېكىن، دۆلەت چېگراسى ئىچىدىكى بۇ ئېچىنىشلىق رېئاللىق، خىتاينىڭ تاشقى دىپلوماتىيەسىدىكى مۇسۇلمان دۆلەتلىرىگە قارىتىلغان تەرغىباتلىرىدا پۈتۈنلەي ئوخشىمايدىغان كۆرۈنۈشتە تەسۋىرلىنىشكە باشلىدى.
ئۈچىنچى بۆلۈم: نىڭشيا ۋە تۇڭگانلار رايونىدىكى «شەرقىي تۈركىستان مودېلى» نىڭ كېڭىيىشى
ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان، خىتاي ھۆكۈمىتى تۇڭگان مۇسۇلمانلىرىنى خىتاينىڭ جەمئىيەت قۇرۇلمىسىغا تېز سىڭىپ كەتكەن «ياخشى مۇسۇلمانلار» دەپ تەسۋىرلەپ كەلدى، چۈنكى ئۇلار خىتاي تىلىدا سۆزلەيدۇ ۋە مەدەنىيەت جەھەتتە خەنزۇ جەمئىيىتى بىلەن كۆپ زىددىيەتكە كىرمەيتتى (UK Home Office, 2025; CECC, 2021). يېقىنقى يىللارغىچە تۇڭگانلار شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلار دۇچ كەلگەن قاتتىق دىنىي بېسىمدىن نىسبەتەن يىراق تۇرۇپ كەلگەن بولسىمۇ، لېكىن بېيجىڭنىڭ سىياسىي پوزىتسىيەسىنىڭ كۈنسېرى قاتتىقلىشىشغا ئەگىشىپ، «شەرقىي تۈركىستان مودېلى» بارلىققا كەلتۈرگەن سىستېمىلىق باستۇرۇش مېخانىزمى تۇڭگانلار زىچ ئولتۇراقلاشقان نىڭشيا تۇڭگان ئاپتونوم رايونى، گەنسۇ، چىڭخەي، خېنەن ۋە يۈننەن قاتارلىق ئۆلكىلەرگە تېز سۈرئەتتە يېيىلدى (UK Home Office, 2025; CECC, 2021).
خىتاي دائىرىلىرى تۇڭگان جەمئىيىتىدىكى دىنىي تەرەققىياتلارنىمۇ ئەسەبىيلىككە باغلاپ چۈشەندۈرۈشكە باشلىدى. 2018-يىلىنىڭ ئاخىرىدا، نىڭشيا ئۆلكىسىنىڭ ئەڭ يۇقىرى دەرىجىلىك پارتىيە خادىملىرى شەرقىي تۈركىستاننى زىيارەت قىلىپ، ئۇ يەردىكى «مۇقىملىقنى ساقلاش» ۋە لاگېر سىستېمىسىنى يۇقىرى باھالاپ، نىڭشيادىمۇ ئەنە شۇنداق تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ۋە بىخەتەرلىك تەجرىبىلىرىنى قوللىنىش توغرىسىدا رەسمىي كېلىشىم ئىمزالىدى (CECC, 2021). بۇ كېلىشىمدىن كېيىن، نىڭشيادىكى تۇڭگان جامائىتى شەرقىي تۈركىستاندىكىگە ئوخشاش سىستېمىلىق نازارەت، دىنىي بېسىم ۋە مەدەنىيەت زەربىسىگە ئۇچراش باسقۇچىغا كىردى.
نىڭشيا ۋە ئەتراپىدىكى تۇڭگان مۇسۇلمانلىرى قوزغىغان ھەر قانداق مۇستەقىل دىنىي يۈزلىنىش دۆلەت تەرىپىدىن مىللىي بىرلىككە تەھدىت دەپ قارالدى. نىڭشيا ھۆكۈمىتى 2020-يىلى باشلىغان «مەسچىت بىرلەشتۈرۈش» سىياسىتى بويىچە، ھەر 2.5 كىۋادرات كىلومېتىر دائىرىدە پەقەت بىرلا مەسچىت قالدۇرۇلۇپ، قالغان بارلىق مەسچىتلەر پۈتۈنلەي تاقالدى ياكى چېقىۋېتىلدى (UK Home Office, 2025). پەقەت پىڭيۈەن ناھىيەسىدىلا قىسقىغىنا ۋاقىت ئىچىدە كەم دېگەندە 50 مەسچىت تاقالدى. كىشىلەرنىڭ مەسچىتلەرنى تاقاشقا قارشىلىق كۆرسىتىشى دۆلەت خىزمىتىدىن ھەيدەش، ئائىلىسىنى تۇتقۇن قىلىش ياكى ئىقتىسادىي جەھەتتىن چەكلەش بېسىملىرى ئارقىلىق بويسۇندۇرۇلدى.
تەھلىللەرگە ئاساسلانغاندا، تۇڭگانلار رايونىدا مەسچىتلەرنىڭ ۋەيران قىلىنىشى قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنى ئېلىپ كەلگەن بولسىمۇ، دۆلەتنىڭ قاتتىق زوراۋانلىقى ئۇلارنى سۈكۈت قىلىشقا مەجبۇر قىلدى. مەسىلەن، گەنسۇنىڭ لىنشيادىكى «كىچىك مەككە» دەپ ئاتالغان تۇڭگان مەركەزلىرىدە، يۈننەننىڭ ناجيايىڭ ۋە شادىيەن قاتارلىق تارىخىي ۋە ئەڭ چوڭ مەسچىتلىرىدە ئەرەبچە گۈمبەزلەرنىڭ قوپاللىق بىلەن ئېلىپ تاشلىنىشىغا قارشى تۇڭگان مۇسۇلمانلىرى كۆپ قېتىم كەڭ كۆلەملىك كوچا نامايىشلىرىنى تەشكىللىدى. لېكىن، ساقچى تەرەپ نامايىشچىلارنى ۋە بۇ ئەھۋاللارنى سىنغا ئالغانلارنى سىستېمىلىق تۇتقۇن قىلىپ باستۇردى (UK Home Office, 2025; CECC, 2021). شادىيەندىكى «تۇڭگانلارنىڭ مەككىسى» دەپ داڭلىق بولغان تارىخىي بۈيۈك مەسچىتنىڭ گۈمبىزىنىڭ چېقىۋېتىلىپ، بىر بۇتخانىغا ئوخشاش قۇرۇلمىدا ئۆزگەرتىلىشى بىلەن، خىتايدىكى ئەڭ ئاخىرقى ئەرەبچە بىناكارلىق ئېلېمېنتلىرىمۇ پۈتۈنلەي قۇرۇتۇلغان بولدى (UK Home Office, 2025).
خىتاي ھۆكۈمىتى يەنە تۇڭگان تىلى ۋە يېزىقىدىكى ئەرەبچە بەلگىلەرنى جەمئىيەتتىن پۈتۈنلەي تازىلاپ چىقتى. تۇڭگان رايونلىرىدىكى دۇكانلار، رېستورانلار ۋە مەسچىتلەرنىڭ ئەرەبچە بەلگىلىرى، ھەتتا كىشىلەرنىڭ ئائىلە ئىشىكلىرىگە چاپلىغان «بىسمىللاھ» ياكى ئاللاھنىڭ ئىسمى يېزىلغان تاختايلار تارتىۋېلىندى ۋە ئۇنىڭ ئورنىغا كوممۇنىستىك «خىتاي چۈشى» تەشۋىقاتلىرى چاپلاندى (CECC, 2021; VOA, 2021). يېمەكلىك ساھەسىدىكى ئەرەبچە ھالال ماركىلىرىنىڭ ئورنى خىتاينىڭ يەرلىك «چىڭجېن» يېزىقىغا ئۆزگەرتىشكە مەجبۇر قىلىندى، رېستورانلارنىڭ تاشقى ئېلانلىرىدىكى ھەر قانداق ئەرەب يېزىقى دۆلەت بىخەتەرلىكىگە زىيانلىق دەپ قارالدى.
بۇ سىياسەت يەنە خىتاينىڭ ئەڭ جەنۇبىدىكى يىراق پورت شەھىرى سەنيا (خەينەن ئۆلكىسى) دىكى ئاران 10 مىڭ نوپۇسقا ئىگە بولغان كىچىك ئۇتسۇل (Utsul) مۇسۇلمانلىرى جەمئىيىتىگىمۇ يېتىپ باردى (VOA, 2021). يەرلىك دائىرىلەر ئىككى يىل ئىچىدە يېزا مەكتەپلىرىدە قىزلارنىڭ ھىجابلىنىشىنى چەكلىدى، رېستورانلارنىڭ تىزىملىكلىرىدىكى «چىڭجېن» دېگەن سۆزلەرنى ئۆچۈرۈۋەتتى، شۇنداقلا ئائىلىلەردىكى دىنىي يېزىقلارنى تامامەن چەكلىدى. ئەسلىدە خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ كىچىك تىنچ مۇسۇلمانلارنى تاشقى سودىدا شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلەرنىڭ كۆزنىكى دەپ تەرغىب قىلاتتى، لېكىن يېڭى سىياسىي يۈزلىنىش ئاستىدا ئۇلارمۇ مەدەنىيەت ئاسسىمىلياتسىيە ھەرىكىتىنىڭ ھۇجۇم نىشانى قىلىندى.
بۇ ئەھۋاللار شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، بېيجىڭنىڭ «ئىسلامنى خىتايچىلاشتۇرۇش» سىياسىتى بىر قېتىملىق تېررورلۇققا زەربە بېرىش ھەرىكىتى بولماستىن، بەلكى پۈتكۈل دۆلەت تېرىتورىيەسىدىكى ئىسلامىي كىملىك يىلتىزىنى پۈتۈنلەي قومۇرۇپ، ئۇنى خىتاي مەدەنىيىتىنى مەركەز قىلغان پارتىيە بىر گەۋدىچىلىكىگە بويۇن ئەگدۈرۈشنى مەقسەت قىلغان سىستېمىلىق دۆلەتلىك ئىستراتېگىيەدۇر (CECC, 2021; VOA, 2021). يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ ئۆز ۋاقتىدا ئىقتىساد ئۈچۈن قوزغاتقان «ئىسلامنى تەرغىب قىلىش» يۈزلىنىشى، پارتىيە مەركىزىي كومىتېتىنىڭ ئېغىر نارازىلىقى ۋە گۇمانىي پوزىتسىيەسى بىلەن ئېغىر باستۇرۇشقا دۇچ كەلدى. سۈكۈت قىلىشقا مەجبۇرلانغان بۇ مىليونلارچە مۇسۇلمانلار دۆلەت ئىچىدە دىنىي زۇلۇم ئاستىدا ياشاۋاتقاندا، خىتاينىڭ تاشقى كارتىسى تامامەن باشقا بىر ئۆلچەمدە تەرەققىي قىلدى.
تۆتىنچى بۆلۈم: «ھالال يىپەك يولى» ۋە خىتاينىڭ دۇنياۋى ھالال ئىقتىسادىي سودا تورى
خىتاي ھۆكۈمىتى دۆلەت ئىچىدىكى مىليونلىغان مۇسۇلمانلارنىڭ كىملىكىنى ئېرىتىش سىياسىتىنى داۋاملاشتۇرۇۋاتقاندا، چېگرا سىرتىدىكى تاشقى سودا لىنىيەسىدە مىسلىسىز دەرىجىدىكى تەرەققىيات پائالىيىتىنى باشلىدى. 2026-يىلىدىكى يەرشارى سودا ستاتىستىكىلىرىغا ئاساسلانغاندا، يەرشارى ھالال ئىقتىسادىنىڭ ئومۇمىي كۆلىمى تەخمىنەن 5.7 تىرىليون ئامېرىكا دوللىرىغا يەتكەن بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە يېمەكلىك ساھەسىلا 2.2 تىرىليون دوللاردىن ئاشىدۇ (OR, 2026). بېيجىڭ بۇ غايەت زور بازارنىڭ تاشقى ئىقتىسادىي قىممىتىنى كۆرۈپ يېتىپ، «ھالال يىپەك يولى» (Halal Silk Road) ئۇقۇمىنى «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ يادرولۇق سودا تۈرلىرىنىڭ بىرى سۈپىتىدە رەسمىي ئوتتۇرىغا قويدى (RSIS International, 2025; OR, 2026).
بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە، خىتاي 2021-يىلىلا ئىسلام ھەمكارلىق تەشكىلاتى (OIC) غا ئەزا بولغان 57 دۆلەتكە يېمەكلىك، مودا كىيىم-كېچەك، تاشقى گىرىم بۇيۇملىرى ۋە دورا ئېكسپورت قىلىشتا 40.4 مىليارد دوللارلىق سودا قىممىتى يارىتىپ، دۇنيا بويىچە بىرىنچى ئورۇنغا ئۆتتى (Carnegie, 2024; RSIS International, 2025; OR, 2026). خىتاينىڭ خېنەن، نىڭشيا، چىڭخەي ئۆلكىلىرىدىكى غايەت زور دۆلەت قوللىغان ھالال رېستوران، گۆش ۋە يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش زاۋۇتلىرى ئەرەب جەمئىيىتىنىڭ ئاساسلىق تەمىنلىگۈچىلىرىگە ئايلاندى. پەقەت 2025-يىلىلا خىتاينىڭ ئوتتۇرا شەرققە قىلغان ھالال گۆش ئېكسپورتى 180 مىڭ توننىدىن 200 مىڭ توننىغىچە يەتكەن (OR, 2026).
خىتاينىڭ سودا تورى شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا بازارلىرىدا، بولۇپمۇ مالايشىيا ۋە ھىندونېزىيە بىلەن بولغان ئالاقىدە ئالاھىدە تەرەققىي قىلدى. خىتاي ئېكسپورت شىركەتلىرى مالايشىيانىڭ دۇنيادا يۇقىرى ئىناۋەتكە ئىگە بولغان JAKIM ھالال گۇۋاھنامە سىستېمىسىدىن پايدىلىنىپ، ئۆزلىرىنىڭ مەھسۇلاتلىرىنى دۇنيانىڭ ھەممە يېرىگە سېتىش يوللىرىنى ئاچتى (HKTDC, 2016). شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ھىندونېزىيە ھۆكۈمىتىنىڭ 2026-يىلى 10-ئايدىن باشلاپ يولغا قويىدىغان «مەجبۇرىي ھالال گۇۋاھنامە بەلگىلىمىسى» (LPPOM/BPJPH) خىتاي كارخانىلىرىنىڭ ھىندونېزىيە بازىرىغا يۈزلىنىشى ئۈچۈن بىر خىل «كىرىش بېلىتى»گە ئايلاندى. خىتايدىكى پەن-تېخنىكا ۋە گىرىم بۇيۇملىرى تەمىنلىگۈچىلىرى بۇ قائىدىگە يۈزلىنىپ سىستېمىلىق تەييارلىقلارنى قىلدى (LPH LPPOM, 2026).
خىتاينىڭ ئەرەب يېرىم ئارىلىدىكى، بولۇپمۇ دۇبەي ۋە سەئۇدى ئەرەبىستان بىلەن بولغان ھالال شېرىكچىلىكىمۇ يېڭى يۇقىرى پەللىگە كۆتۈرۈلدى. 2017-يىلى دۇبەي يېمەكلىك باغچىسى (Dubai Food Park) بىلەن خىتاينىڭ نىڭشيا فوندى باشقۇرۇش شىركىتى ئوتتۇرىسىدا تۈزۈلگەن 1.5 مىليارد دوللارلىق غايەت زور كېلىشىم، دۇبەيدە 30 يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش زاۋۇتىنى، جۈملىدىن خىتاينىڭ ھالال قاچىلاش زاۋۇتلىرىنى بەرپا قىلىشنى نىشان قىلدى (Carnegie, 2024). سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ Almarai غەيرىي دىنىي سۈتچىلىك شىركىتى نىڭشيادىكى خىتاي كوپىراتىپلىرى بىلەن بىرلىشىپ بىر يىل ئىچىدە 150 مىليون يۈەنلىك ھالال سۈت مەھسۇلاتلىرى بازىرى ياراتتى (China Briefing, 2025).
بۇ توردا تەمىنلەش زەنجىرىنى باشقۇرۇش مەقسىتىدە، خىتاي ھۆكۈمىتى تېخنىكىلىق جەھەتتىنمۇ تەرەققىي قىلدى. نىڭشيا ۋە باشقا ھالال بازىرى مەركەزلىرىدە، خىتاي كارخانىلىرى بىلوگ زەنجىرى (Blockchain) تېخنىكىسىنى ئىشلىتىپ، مەھسۇلاتلارنىڭ خام ئەشيادىن تارتىپ سېتىلىشقىچە بولغان مۇرەككەپ جەريانلىرىنى تەكشۈرۈش، سىيرىلىش ۋە بۇلغىنىش خەۋپىنى مىنۇتلار ئىچىدە كۆزىتىدىغان سىستېمىلارنى تەرەققىي قىلدۇردى (RSIS International, 2025). بۇ تېخنىكا خەلقئارادىكى ئىستېمالچىلارنىڭ خىتاينىڭ ھالال گۇۋاھلىقىغا بولغان گۇمانلىرىنى يوشۇرۇش ۋە ئۇلارنىڭ ئىشەنچىسىنى سېتىۋېلىشتا كۈچلۈك رول ئوينىدى.
خىتاي دۆلەتلىك يېمەكلىك مونوپول شىركەتلىرىدىن COFCO ۋە يىلى (Yili Group) دۇنياۋى ھالال يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش لىنىيەسى بەرپا قىلىپ، يالغۇز غەيرىي مۇسۇلمان دۆلەتلەردىلا ئەمەس، يەنە ئاۋسترالىيە، يېڭى زېلاندىيە ۋە ياپونىيە قاتارلىق ساياھەت بازىرى تەرەققىي قىلغان دۆلەتلەردىمۇ ھالال يېمەكلىك تەمىنلەشنى كونترول قىلدى (RSIS International, 2025; LBX, 2025). ياپونىيە ۋە كورېيەدىكى دۇنياۋى تېز يېمەكلىك شىركەتلىرى خىتاينىڭ غايەت زور خام ئەشيا بازىرىغا موھتاج بولغانلىقىدىن، ئۇلار بىلەن بىرلىكتە ھالال يېمەكلىك كېلىشىمى تۈزدى (LBX, 2025). خىتاي ئۆزىنى دۇنيانىڭ يېڭى «ھالال دەرۋازىسى»غا ئايلاندۇرۇۋاتقاندەك قىلاتتى.
بۇ خەلقئارالىق سودا تورى بېيجىڭغا پەقەتلا غايەت زور مالىيە بايلىقى ئېلىپ كېلىپ قالماي، يەنە تاشقى دۇنيادا دۆلەتنىڭ سىياسىي ئوبرازىنى پەردازلاشتا ئىنتايىن ئالاھىدە بىر پۇرسەت يارىتىپ بەردى. «بىر بەلباغ، بىر يول» نىڭ ئەڭ يادرولۇق جۇغراپىيەلىك لىنىيەلىرى مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ تېررىتورىيەسىدىن ئۆتىدىغان بولغاچقا، خىتاينىڭ ھالال سودا كارتىسى بېيجىڭنىڭ يۇمشاق كۈچىنىڭ چەت ئەل مۇسۇلمانلىرى ئارىسىدىكى باش ئەلچىسى بولۇپ بەردى (CUS, 2025; Carnegie, 2024; RSIS International, 2025). مانا مۇشۇ تەرەققىياتلار، بېيجىڭنىڭ چېگرا ئىچىدىكى ئىسلامنى ۋەيران قىلىش ئەمەلىيىتى بىلەن پۈتۈنلەي زىددىيەتلىك بىر مەنزىرىنى شەكىللەندۈردى.
بەشىنچى بۆلۈم: ئىچكى باستۇرۇش بىلەن تاشقى سودا ئوتتۇرىسىدىكى ئاساسىي پارادوكس
بېيجىڭ ئۆز چېگراسى ئىچىدە ئىسلامنىڭ ئىجتىمائىي ۋە دىنىي ئىپادىلىرىنى قايتا شەكىللەندۈرۈشكە تىرىشىۋاتقان بىر پەيتتە، نېمە ئۈچۈن خەلقئارا بازاردا «ھالال» كىملىكىنى ئىقتىسادىي ۋە دىپلوماتىك بايلىققا ئايلاندۇرىدۇ؟ مەزكۇر ئىككى يۈزلىمىچى سىياسەتنىڭ تۈپ يىلتىزى «ئىچكى بىخەتەرلىك ۋە تاشقى ئىقتىسادىي مەنپەئەت» ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەت بىلەن زىچ باغلانغان. خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ئۈچۈن ئېيتقاندا، دۆلەت ئىچىدىكى كۈچلۈك دىنىي يۈزلىنىش ۋە مىللىي خاسلىق ھاكىمىيەتنىڭ سىياسىي بىخەتەرلىكى ۋە ئۇلۇس بىرلىكىگە قارشى بېكىتىلگەن بىرىنچى تەھدىتتۇر. لېكىن، چېگرا سىرتىدىكى ھالال مەھسۇلات بازىرى بولسا غايەت زور بىر ئىقتىسادىي پۇرسەتتۇر. (CUS, 2025; RSIS International, 2025).
بۇ پارادوكسنىڭ ئىككىنچى ئاساسىي ئۆلچىمى «ئىدېئولوگىيە ۋە بازار پىراگماتىزمى» رامكىسىدا كۆرۈلىدۇ. بېيجىڭ ھۆكۈمىتى دۆلەت ئىچىدە سوتسىيالىستىك قىممەت قاراش ۋە مىللىي ئاسسىمىلياتسىيەنى مۇتلەق ئىدېئولوگىيە قىلىپ تۇتۇپ تۇرۇۋاتقان بولسىمۇ، تاشقى دۇنيادا بازار پىراگماتىزمىنى تاللايدۇ. خىتاي شىركەتلىرى خەلقئارا ئىستېمالچىلارنىڭ دىنىي سەزگۈرلۈكىنى دۆلەت مەنپەئەتى يارىتىدىغان بىر تاۋار سۈپىتىدە بازارغا سالىدۇ. يەنى دىنىي ئېتىقاد خىتاينىڭ چېگراسى ئىچىدە تامامەن چەكلەنسىمۇ، چېگرا سىرتىدا پايدا ئېلىپ كېلىدىغان تۈر سۈپىتىدە قوغدىلىدۇ.
يەنە بىر رامكا «دىنىي كونترول ۋە ھالال ماركىسىنى تاۋارلاشتۇرۇش» تىن ئىبارەت. خىتاي ھۆكۈمىتى دۆلەت ئىچىدىكى تۇڭگان ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ ئەرەبچە ھالال بەلگىلىرىنى ئىشلىتىشىنى تاشقى كۈچلەرنىڭ سىڭىپ كىرىشى دەپ چەكلەيدۇ (UK Home Office, 2025; CECC, 2021). لېكىن تاشقى سودىدا، دۆلەتنىڭ ياردىمى بىلەن نىڭشيا قاتارلىق ئۆلكىلەردە غايەت زور ھالاللىق بەلگىلىرى، ئەرەبچە ئېلانلار ۋە سودا گۇۋاھنامىلىرى بەرپا قىلىنىدۇ (Yan Sun, 2022). بۇ زىددىيەت شۇنى كۆرسىتىدۇكى، بېيجىڭ ئۈچۈن ئېيتقاندا، ئىسلام پەقەت دۆلەتنىڭ كونتروللۇقىدا تۇرغاندىلا ۋە خىتاي سىياسىتىگە خىزمەت قىلغاندىلا ئاندىن مەۋجۇت بولۇش ھوقۇقىغا ئىگە بىر تۈرلۈك تاۋاردىن ئىبارەتتۇر.
تارىخىي نۇقتىدىن ئېيتقاندا، نىڭشيا يەرلىك ھۆكۈمەتلىرى 2006-يىلىدىن 2016-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا، ئىسلام دىنى بەلگىلىرىنى ۋە ئەرەبچە يېزىقنى تاشقى سودىنى جەلپ قىلىش ئۈچۈن قەستەن تەرغىب قىلدى (Yan Sun, 2022). ئۇلار نىڭشيانى «شەرقنىڭ دۇبەيى»گە ئايلاندۇرۇش غايىسى بىلەن، مەسچىت تۈرلىرىنى، ھالال گۇۋاھنامىلەرنى ۋە ئەرەب تىلى مەكتەپلىرىنى قوللىدى. لېكىن شى جىنپىڭ پارتىيە رەھبەرلىكىگە كەلگەندىن كېيىن، بۇ سىياسەت مىللىي بىخەتەرلىككە زىيانلىق دەپ دەرھال توختىتىلدى، گۈمبەزلەر يىقىتىلدى. بۇ ئەھۋال سىستېمىلىق دۆلەت مەنپەئەتى نۇقتىسىدا دىننىڭ پەقەت بىر سىياسىي قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدىغانلىقىنى يەنە بىر قېتىم تولۇق كۆرسەتتى.
بۇ زىددىيەت خىتاينىڭ خەلقئارادىكى ئىناۋىتىگىمۇ تەسىر كۆرسەتمەي قالمىدى. خىتاينىڭ ھالال مەھسۇلاتلىرى دۆلەت سىرتىدا سېتىلىۋاتقاندا، نۇرغۇنلىغان مۇستەقىل مۇسۇلمان جەمئىيەتلىرى بېيجىڭنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يۈرگۈزۈۋاتقان دىنىي باستۇرۇش قىلمىشلىرىدىن خەۋەردار بولۇپ، خىتاي مەھسۇلاتلىرىنى سېتىۋېلىشتىن شۈبھىلەنمەكتە (CUS, 2025; RSIS International, 2025). لېكىن، خىتاي ھۆكۈمىتى ئوتتۇرا شەرق ۋە شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا بازارلىرىدا ئۆزىنىڭ دىنىي باستۇرۇش سىياسەتلىرىنى يوشۇرۇش ئۈچۈن، «ھالال ئېكسپورتى» نى بىر خىل دىپلوماتىك نىقاب سۈپىتىدە غايەت زور ئەمگەك بىلەن تەرغىب قىلىۋاتىدۇ.
بېيجىڭ كارخانىلىرى تەرىپىدىن دۇنيا بازارلىرىغا سېتىلىۋاتقان بۇ ھالال كىملىكىنىڭ سۈنئىي ئىكەنلىكى شۇ يەردە كۆرۈلىدۇكى، دۆلەت ئىچىدە ئەرەبچە «ھالال» يېزىقىنى يېزىش پۈتۈنلەي چەكلەنگەن بولسىمۇ، تاشقى دۇنيادىكى ياپونىيە، كورېيە ۋە ئاۋسترالىيە بازارلىرىدا بېيجىڭ شىركەتلىرى دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئەرەبچە ھالال يېزىقلىرىنى مەھسۇلات ئۈستىگە چاپلاپ تۇرۇپ ساتىدۇ (Guangtian Ha, 2020; LBX, 2025). بۇ يەردىكى سىياسىي لوگىكا شۇنداق ئاددىيكى، بېيجىڭ چېگرا ئىچىدە مىللىي كىملىكنى تازىلاپ يوقىتىش ئېلىپ بارسىمۇ، چېگرا سىرتىدا تاۋار سېتىش ئۈچۈن شۇ كىملىكنى ئىشلىتىشتىن ھەرگىز نومۇس قىلمايدۇ.
بۇ چوڭقۇر پارادوكس خىتاينىڭ دۇنيا سىياسىتى بىلەن دۆلەت مۇداپىئە سىياسىتىنىڭ ماسلاشقان بىر جۈپ سىستېمىسى سۈپىتىدە ئىجرا قىلىنماقتا. دۆلەت ئىچىدىكى مۇسۇلمان نوپۇسىنىڭ رادىكاللىشىپ كېتىشىدىن قورققان پارتىيە، سىرتتا پۇل تېپىش ۋە دىپلوماتىيە يارىتىشتا ئىسلامنىڭ مۇقەددەس بايلىقىنى تامامەن ئايرىم بىر سودا مەنبەسى دەپ بېكىتىپ يۈرگۈزۈۋاتىدۇ (Mamedov & Jackson, 2025). بۇ خىل زىددىيەتنىڭ دۇنيا جۇغراپىيەلىك سىياسىتىدە، بولۇپمۇ مۇسۇلمان دۆلەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلەردە ئوينىغان رولى تېخىمۇ چوڭ بىر مەسىلىدۇر.
ئالتىنچى بۆلۈم: جۇغراپىيەلىك سىياسىي مەنپەئەت ۋە مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ يۇمشاق كۈچ ئالدىدىكى سۈكۈتى
بېيجىڭ ھۆكۈمىتى يېقىنقى يىللاردىن بۇيان مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ سىياسىي ۋە دىنىي سەزگۈر نۇقتىلىرىنى يېقىندىن كۆزىتىش ئارقىلىق، ئۆزىنى ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئەڭ سەمىمىي، ئىشەنچلىك شېرىكى قىلىپ كۆرسىتىشتە زور دەرىجىدە ئۇتۇق قازاندى. خىتاينىڭ بۇ تاشقى دىپلوماتىيە يۇمشاق كۈچى «بىر بەلباغ، بىر يول» نىڭ مىلياردلىغان دوللارلىق ئۇل ئەسلىھە سېلىنمىلىرىنى تۈۋرۈك قىلىپ يۈرگۈزۈلمەكتە. بۇنىڭ يادروسىدا، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ئۆزىنىڭ «دىنىي ئەركىنلىك قوغدىغۇچىسى» ئىكەنلىكى ھەققىدىكى ساختا تەرغىباتلارنى خەلقئارالىق مۇنبەرلەردە سىستېمىلىق كۆرسىتىپ كەلدى (CUS, 2025; Mamedov & Jackson, 2025).
بۇ سىياسىي ئويۇننىڭ ئەڭ تۈپ نەتىجىسى شۇ يەردە كۆرۈلدىكى، بېيجىڭ دائىرىلىرى مۇسۇلمان دۆلەتلىرىدىن كەلگەن رەسمىي ھۆكۈمەت ۋە دىنىي ۋەكىللەرنى شەرقىي تۈركىستانغا تەكلىپ قىلىپ، ئۇلارغا دۆلەت تەرىپىدىن لايىھەلەنگەن ساختا «كۆڭۈل ئېچىش ئورۇنلىرى» نى كۆرسىتىپ، رايوندىكى زوراۋانلىق قىلمىشلىرىنى «تېررورلۇققا قارشى تەربىيەلەش پىلانى» دەپ ئىشەندۈردى (Mamedov & Jackson, 2025). يەرلىك ئۇيغۇر مەدەنىيەت بايلىقى ساختا ساياھەت نىشانى قىلىنىپ، بېيجىڭ يۇمشاق كۈچىنىڭ قورالىغا ئايلاندۇرۇلدى. بۇ خىل ساختا ئۇچۇر ئويدۇرمىچىلىقى خىتاينىڭ باستۇرۇش سىياسەتلىرىنىڭ تاشقى دۇنيادىن يوشۇرۇن تۇتۇلۇشىدا بىرىنچى دەرىجىلىك كۈچ بولدى.
بۇ يۇمشاق كۈچنىڭ كۈچى شۇ يەردە كۆرۈنۈپ تۇرىدۇكى، دۇنيادىكى كۆپلىگەن مۇسۇلمان دۆلەتلىرى خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يۈرگۈزۈۋاتقان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە قارىتا پۈتۈنلەي سۈكۈت قىلىشنى تاللىدى. 2019-يىلى ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىدە خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى سىياسەتلىرىنى قوللاپ ۋە تەرىپلەپ ئوتتۇرىغا قويۇلغان بىرلەشمە خەتكە دۇنيادىكى 40 تىن ئارتۇق دۆلەت ئىمزا قويغان بولۇپ، بۇلارنىڭ ئىچىدە سەئۇدى ئەرەبىستان، پاكىستان، مىسىر، ئىران ۋە ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى قاتارلىق ئەڭ چوڭ مۇسۇلمان دۆلەتلىرى بار ئىدى (Mamedov & Jackson, 2025). بۇ قوللاش غەرب دۆلەتلىرىنىڭ خىتايغا قاراتقان تەنقىدلىرى ئالدىدا بېيجىڭغا كۈچلۈك بىر دىپلوماتىك قالقان يارىتىپ بەردى.
بۇ سۈكۈت قىلىش سىياسىتى بىرىنچىدىن، مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ خىتاي بىلەن بولغان غايەت زور ئىقتىسادىي مەنپەئەت باغلىنىشى بىلەن چۈشەندۈرۈلىدۇ. پاكىستاننىڭ خىتاي-پاكىستان ئىقتىسادىي كارىدورى (CPEC) غا بولغان ئېھتىياجى، دۇبەي ۋە سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ خىتاينىڭ يۇقىرى تېخنىكا ۋە ئەشيا ئوبوروتى سىستېمىسىدىن پايدىلىنىپ ئۆزلىرىنى رايوننىڭ يېڭى ھالال مەركىزى قىلىپ تەرەققىي قىلدۇرۇش مەقسەتلىرى، بېيجىڭ ھۆكۈمىتىگە قارشى دىپلوماتىك پوزىتسىيە تۇتۇشنى پۈتۈنلەي مۇمكىن ئەمەس قىلىۋەتتى (Carnegie, 2024; RSIS International, 2025).
ئىككىنچىدىن، خىتاينىڭ باشقا دۆلەتلەرنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلاشماسلىق سىياسىتىمۇ بەلگىلىك رول ئوينايدۇ. بېيجىڭ ھۆكۈمىتى مۇسۇلمان دۆلەتلىرىدىكى دىكتاتور ياكى سىياسىي جەھەتتىن قىسىلغان ھاكىمىيەتلەرنى غەربنىڭ «كىشىلىك ھوقۇق ئەركىنلىكى» بېسىمىدىن قوغداشتا بىر خىل دىپلوماتىك قالقان بولۇپ بېرىدۇ، بۇنىڭ بەدىلىگە مۇسۇلمان ھاكىمىيەتلىرى بېيجىڭنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى قىرغىنچىلىقىغا قارىتا پۈتۈنلەي سۈكۈت قىلىدۇ، ھەتتا قوللايدۇ (CUS, 2025; Mamedov & Jackson, 2025). بۇ يەردىكى سودا نوقۇل ماددىي يېمەكلىك ئەمەس، بەلكى سىياسىي ساداقەت سودىسىدۇر.
يېقىنقى يىللاردا، خىتاينىڭ ئوتتۇرا شەرقتە قوزغىغان تىنچلىق ۋە مۇرەسسەچىلىك رولىمۇ ئۇنىڭ يۇمشاق كۈچ كارتىسىنى كۈچەيتتى. 2023-يىلىنىڭ ئاخىرىدا، خىتاي غەززە ئۇرۇشىنى توختىتىش پىلانىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە سەئۇدى ئەرەبىستان، مىسىر، ئىيوردانىيە، پەلەستىن ۋە ھىندونېزىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىرىنى بېيجىڭدا كۈتۈۋالدى، 2024-يىلى 7-ئايدا خاماس بىلەن فاتاخ ئوتتۇرىسىدا بىرلىك ھۆكۈمەت قۇرۇش توغرىسىدىكى «بېيجىڭ خىتابنامىسى» نى ئىمزالىدى (Mamedov & Jackson, 2025). بۇ دىپلوماتىك مۇرەسسەچىلىك رولى غەربنىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى ئايرىمىچىلىق سىياسىتىگە قارشى بېيجىڭنى مۇسۇلمان ئاممىسىنىڭ كۆزىدە ھەقىقىي دوست قىلىپ كۆرسىتىشكە ياردەم بەردى.
شۇنداق قىلىپ، بېيجىڭ ھۆكۈمىتى مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ يەرلىك سىياسەت بوشلۇقىنى سىستېمىلىق كونترول قىلىپ، چېگرا ئىچىدىكى قىرغىنچىلىق سىياسەتلىرىگە قارىتا خەلقئارالىق قوغداش سىستېمىسى بەرپا قىلىشتا تولۇق ئۇتۇق قازاندى (CUS, 2025; Mamedov & Jackson, 2025). مۇسۇلمان جەمئىيىتىنىڭ بېيجىڭنىڭ ھالال مەھسۇلاتلىرىنى قوبۇل قىلىشى ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن چەمبەرچاس باغلىنىشى، كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە بولغان سىياسىي بېسىمنى يوققا چىقاردى. لېكىن، بۇ ھالال يىپەك يولىنىڭ نوقۇل بىر سودا لايىھەسىلا ئەمەس، تېخىمۇ چوڭ بىر جۇغراپىيەلىك سىياسىي ئويۇن ئىكەنلىكى تەنقىدىي نەزەرگە موھتاجدۇر.
يەتتىنچى بۆلۈم: تەنقىدىي باھا: ھالال يىپەك يولى نىقابى ئاستىدىكى دۇنياۋى تەسىر دائىرىسى
«ھالال يىپەك يولى» نى پەقەت بىر خىل نوقۇل سودا ۋە بازار تۈرى دەپ قاراش يېتەرلىكمۇ؟ مەنبەلەرنىڭ بەرگەن كەڭ دائىرىلىك دەلىللىرىگە ئاساسلانغاندا، بۇ لايىھە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ مۇسۇلمان دۇنياسىغا قاراتقان تېخىمۇ كەڭ ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك جۇغراپىيەلىك سىياسىي ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمىدۇر (CUS, 2025; Mamedov & Jackson, 2025). بېيجىڭ ئۆزىنىڭ تاشقى ئىقتىسادىي كۈچى ئارقىلىق، دۆلەت ئىچىدىكى دىنىي زۇلمىنى تاشقى بازارنىڭ كىرىمى ۋە ساداقىتى بىلەن پەردازلاپ كەلمەكتە. بۇ لايىھەنىڭ جۇغراپىيەلىك سىياسىي يادروسى بولسا، غەربنىڭ لىبېرال سىستېمىسىغا قارشى بېيجىڭنى مەركەز قىلغان يېڭى بىر دۇنيا تەرتىپى بەرپا قىلىشتىن ئىبارەتتۇر.
بۇ سىياسەتتە، خىتاينىڭ ئوتتۇرىغا قويغان «يەرشارى مەدەنىيەت تەشەببۇسى» (Global Civilization Initiative) ئالاھىدە رول ئوينايدۇ (Mamedov & Jackson, 2025). بۇ تەشەببۇس غەربنىڭ يەككە «كىشىلىك ھوقۇق ۋە دېموكراتىيە» قىممەت قارىشىغا قارشى دۇنيادىكى ھەر بىر مەدەنىيەتنىڭ، جۈملىدىن ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ ئۆزگىچە قىممەت سىستېمىسىنى دۆلەتنىڭ مەجبۇرىي كونتروللۇقى ئاستىدا ساقلاپ قېلىشىنى قوللايدۇ. بۇ قوللاش دىكتاتورلۇق ياكى سىياسىي يۆنىلىشى ئاجىز بولغان مۇسۇلمان ھاكىمىيەتلىرى ئۈچۈن ئىنتايىن ياقىدىغان بىر يۇمشاق كۈچ سىستېمىسى بولۇپ بەردى، بېيجىڭ بۇنىڭدىن تولۇق پايدىلاندى.
لېكىن، بېيجىڭنىڭ يۇمشاق كۈچىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك پۇت تىرەپ تۇرالىشى يەنىلا ئىنتايىن گۇمانلىقتۇر، چۈنكى چىنلىق ۋە ئەخلاق كەمچىل بولغان ھەر قانداق يۇمشاق كۈچ بارغانسېرى كۆپ زەربىگە دۇچ كېلىدۇ (Mamedov & Jackson, 2025). خەلقئارادىكى كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى، مۇستەقىل تاراتقۇلار ۋە خەلقئارالىق كۆزەتكۈچىلەر خىتاينىڭ چېگرا ئىچىدىكى زۇلمىنى ئىزچىل دۇنياغا ئاشكارىلاپ، بېيجىڭنىڭ تاشقى دىپلوماتىيەسىنى «يۇمشاق كۈچسىزلەندۈرۈش» (soft disempowerment) گە ئۇچرىتىۋاتىدۇ. (Mamedov & Jackson, 2025). غەرب دۆلەتلىرى، بولۇپمۇ ئامېرىكا ھۆكۈمىتى خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى قىلمىشلىرىنى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەپ بېكىتىپ، ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىگە چېتىشلىق مەھسۇلاتلارغا جازا يۈرگۈزدى، بۇنىڭ بىلەن، بېيجىڭنىڭ نىقابى تېخىمۇ ئاشكارىلاندى.
بۇ ئەھۋاللار خىتاينىڭ تاشقى ھالال سودىسىدىمۇ ئۆزىنىڭ دەزلىرىنى كۆرسەتمەكتە. خىتاينىڭ ھالال گۇۋاھنامە سىستېمىسى دۇنيادا كۈچلۈك بىر «ئىشەنچ كىرىزىسى» غا دۇچ كەلگەن بولۇپ، خىتاي ھالال شىركەتلىرىنىڭ يېمەكلىكلەرگە چوشقا گۆشىنى قوشۇپ سېتىشتەك ئىزچىل چاتاقلىرى خەلقئارادا كۆپ قېتىم سەتچىلىك پەيدا قىلدى (Carnegie, 2024; RSIS International, 2025). دۆلەت دەرىجىلىك دىنىي نازارەت ئورگىنىنىڭ بولماسلىقى، خىتاي ھالال مەھسۇلاتلىرىنىڭ چەت ئەل مۇسۇلمانلىرى تەرىپىدىن ئىشەنچسىز دەپ قارىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى (RSIS International, 2025; OR, 2026).
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، مالايشىيا ۋە ھىندونېزىيە قاتارلىق ئەنئەنىۋى ھالال مەھسۇلات يېتەكچىلىرى خىتاينىڭ ھالال سودا تورىنىڭ كېڭىيىشىگە قارشى ئۆزلىرىنىڭ دىنىي ساداقەت بوشلۇقىنى قاتتىق قوغدىماقتا (FULCRUM, 2025). مالايشىيانىڭ JAKIM گۇۋاھلىقى ئۆزىنىڭ 47 دۆلەتتىكى 67 ئورگىنى بىلەن يەرشارى خاراكتېرلىك ئەڭ ئىشەنچلىك ماركىدۇر، ئۇلار خىتاينىڭ سۈنئىي ئىشلەپچىقىرىش لىنىيەسىگە يېتەرلىك گۇمان بىلەن قارايدۇ (FULCRUM, 2025; OR, 2026). بۇ ئەھۋال بېيجىڭنى تاشقى سودىدا يالغۇز پايدا بىلەنلا ئەمەس، بەلكى دىنىي ساھەدىمۇ يېڭى بىر بېسىمغا دۇچ كەلتۈردى.
بۇ تەنقىدىي باھالاشقا قارشى پىكىرلەرمۇ يوق ئەمەس. بىر قىسىم پىراگماتىك سودا تەھلىلچىلىرى خىتاينىڭ ھالال سودىسىنى نوقۇل دۆلەتنىڭ سىياسىي پىلانى دېگىلى بولمايدۇ، چۈنكى خىتايدىكى نۇرغۇنلىغان تۇڭگان كارخانىلىرى تامامەن ئۆزلىرىنىڭ تىرىشچانلىقى ۋە خۇسۇسىي مەنپەئەتى بىلەن بۇ بازارنى قۇرۇپ چىققان، دەپ قارايدۇ (Yan Sun, 2022). لېكىن، دۆلەتنىڭ يەرلىك سىياسەتلەرنى كونترول قىلىشى، مەسچىت تۈرلىرىنى ۋەيران قىلىشى ۋە خۇسۇسىي كارخانىلارنىڭ ھالال سىستېمىلىرىنى دۆلەت مەنپەئەتىگە بويسۇندۇرۇشى، دىن بىلەن سودىنىڭ دۆلەت كونتروللۇقىسىز مۇمكىن بولمايدىغانلىقىنى يەنە بىر قېتىم نامايان قىلدى.
نەتىجىدە، خىتاينىڭ «ھالال يىپەك يولى» بېيجىڭنىڭ جۇغراپىيەلىك سىياسىي ئويۇن تۈزۈلمىسىنىڭ ئەڭ مۇھىم غەيرىي دىنىي سۇپىسىدۇر. بېيجىڭ دۆلەت ئىچىدە ئىسلام كىملىكىنى ئېرىتىش سىياسىتى يۈرگۈزگەندە، تاشقى دۇنيادا شۇ كىملىك ياراتقان غايەت زور بازار كىرىمى ۋە دىپلوماتىك قالقاندىن پايدىلىنىشنى ئىزچىل قوغدىدى. لېكىن، بۇ خىل ئويۇننىڭ كەلگۈسى بارغانسېرى خەلقئارالىق بېسىم ۋە يەرلىك ئىشەنچ كىرىزىسى ئالدىدا يېڭى بىر دەۋرگە قەدەم قويىدۇ. كەلگۈسى تەرەققىياتلارنىڭ يۈزلىنىشىگە ئاساسەن تۆۋەندىكى بىر نەچچە مۇمكىن بولغان سېنارىيەنى ئوتتۇرىغا قويۇشقا بولىدۇ.
ئۈچ خىل كەلگۈسى سېنارىيە
- ھىندونېزىيە ۋە مالايشىيا قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ مەجبۇرىي ھالال گۇۋاھنامە سىستېمىسىنى قاتتىقلاشتۇرۇشى ۋە خىتاينىڭ تاشقى سودىدا ئىشەنچ كىرىزىسىغا دۇچ كېلىشى: بۇ سېنارىيەگە ئاساسەن، 2026-يىلى 10-ئايدا ھىندونېزىيەنىڭ مەجبۇرىي ھالال بەلگىلىمىسى رەسمىي يولغا قويۇلغاندا، خىتاينىڭ دۆلەت ئىچىدىكى پىششىقلاپ ئىشلەش سۈپەتلىرىنىڭ چېچىلاڭغۇلىقى، دۆلەتلىك بىرلىككە كەلگەن ھالال گۇۋاھلىق ئورگىنىنىڭ يوقلۇقى، شۇنداقلا ئىلگىرى يۈز بەرگەن چوشقا گۆشى سەتچىلىكىگە ئوخشاش ئىشەنچ بۇزۇلۇشلىرى تاشقى سودىدا ئېغىر كاشىلا پەيدا قىلىدۇ (RSIS International, 2025; LPH LPPOM, 2026; OR, 2026). خىتاي شىركەتلىرى خەلقئارا بازاردىكى ئورنىنى تېز سۈرئەتتە مالايشىيا ۋە ھىندونېزىيەنىڭ شېرىكلىرىگە تارتقۇزۇپ قويىدۇ، بېيجىڭ يالغان دىپلوماتىك تەرغىبات بىلەنلا بۇ ئىشەنچ بوشلۇقىنى تولدۇرالمايدۇ.
- مۇسۇلمان دۆلەتلىرىنىڭ كىشىلىك ھوقۇق بېسىمى سەۋەبىدىن خىتاينىڭ ھالال مەھسۇلاتلىرىنى بايقۇت قىلىشى ۋە ئىقتىسادىي كارتىنىڭ ئاجىزلىشىشى: خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مەدەنىيەت ۋە نوپۇس قىرغىنچىلىقىغا ئائىت يېڭى دەلىل-ئىسپاتلارنىڭ دۇنيا مەتبۇئاتلىرىدا بارغانسېرى كەڭ كۆلەمدە ئوتتۇرىغا چىقىشى، ئەرەب دۆلەتلىرى ۋە شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيادىكى دەرۋازا خاراكتېرلىك تاشقى دىنىي گۇرۇپپىلار (TRA) ۋە خەلقئارا پۇقراۋى جەمئىيەتلەرنىڭ بېسىمىنى يۇقىرى كۆتۈرىدۇ (CUS, 2025; Mamedov & Jackson, 2025). مۇسۇلمان ئاممىسىنىڭ بېيجىڭ ھالال مەھسۇلاتلىرىغا قاراتقان ئومۇمىي بايقۇت ھەرىكەتلىرى، مۇسۇلمان ھۆكۈمەتلىرىنى بېيجىڭ بىلەن بولغان سودا ئالاقىلىرىدە پوزىتسىيە ئۆزگەرتىشكە مەجبۇر قىلىدۇ. بۇنىڭ بىلەن خىتاينىڭ «ھالال يىپەك يولى» ئىستراتېگىيەسى دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىي بايلىقى بولۇشتىن قېلىپ، ئېغىر بىر دىپلوماتىك يۈككە ئايلىنىدۇ.
- خىتاينىڭ دۆلەتلىك ھالال باشقۇرۇش ئورگىنى قۇرۇپ، تېخنىكىلىق ۋاسىتىلەر (MRA، Blockchain) ئارقىلىق دۆلەت ئىچىدىكى باستۇرۇشنى يوشۇرۇشتا مۇۋەپپەقىيەت قازىنىشى: بېيجىڭ ھۆكۈمىتى خەلقئارادىكى گۇمان ۋە ئىشەنچسىزلىككە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن دۆلەتلىك بىر تۇتاش ھالال باشقۇرۇش ئورگىنى قۇرۇپ چىقىدۇ، مالايشىيا (JAKIM) ۋە ھىندونېزىيە (BPJPH) بىلەن بولغان دىپلوماتىك كېلىشىملىرىنى يەنىمۇ مۇستەھكەملەيدۇ (RSIS International, 2025; OR, 2026). ئۇلار بىلوك زەنجىرى ۋە ئەشيا ئوبوروتى تېخنىكىسى ئارقىلىق سۈپەتنى دۇنيا ئۆلچىمىگە يەتكۈزۈپ، دۆلەت ئىچىدىكى بارلىق سىياسىي باستۇرۇشلارنى تېخنىكىلىق جىپسىلاشتۇرۇش ئارقىلىق، دۇنيانىڭ كۆزىدىن يوشۇرۇشنى تولۇق ئەمەلگە ئاشۇرىدۇ. مۇسۇلمان دۆلەتلىرى بولسا خىتاينىڭ بۇ يۇقىرى تېخنىكىلىق سودا لىنىيەسىگە يەنىمۇ ئەگىشىپ، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىگە بولغان سۈكۈت قىلىش سىياسىتىنى يەنىمۇ تەۋرەنمەستىن داۋام قىلىدۇ.
خۇلاسە
خىتاينىڭ چېگرا ئىچىدىكى «ئىسلامنى خىتايچىلاشتۇرۇش» قىرغىنچىلىق سىياسىتى بىلەن چېگرا سىرتىدىكى «ھالال يىپەك يولى» ئىقتىساد ئىستراتېگىيەسى، بېيجىڭنىڭ جۇغراپىيەلىك سىياسىي يۇمشاق كۈچ ۋە دۆلەت مەنپەئەتى يارىتىشتىكى ئىككى يۈزلىمىچى تاشقى سىياسىتىنىڭ ئەڭ تىپىك نامايەندىسىدۇر (CUS, 2025; Mamedov & Jackson, 2025). بېيجىڭ ھۆكۈمىتى دىننىڭ ئىجتىمائىي ۋە كىملىك كۈچىنى چېگرا ئىچىدە ھاكىمىيەت خەۋپى دەپ قاراپ ۋەيران قىلغان بىر پەيتتە، چېگرا سىرتىدا ئۇنى پۇل تېپىش ۋە تاشقى دىپلوماتىيەدە قالقان بەرپا قىلىشنىڭ بىرىنچى دەرىجىلىك قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىۋاتىدۇ (CUS, 2025; Mamedov & Jackson, 2025; Yan Sun, 2022). بۇ زىددىيەت سوتسىيالىستىك پارتىيە دۆلىتىنىڭ سىياسىي بىخەتەرلىك غايىلىرى بىلەن تاشقى بازار پراگماتىزمىنىڭ زىچ بىرلىشىشى ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشۇرۇلماقتا.
لېكىن، بېيجىڭنىڭ بۇ سۈنئىي بەرپا قىلغان يۇمشاق كۈچى ۋە سودا تورى بارغانسېرى خەلقئارادىكى پاش بولۇشلار، كىشىلىك ھوقۇق بېسىملىرى، شۇنداقلا دۆلەت خاراكتېرلىك ئىشەنچ بۇزۇلۇشى ئالدىدا چوڭ بىر سىناققا دۇچ كەلمەكتە (Mamedov & Jackson, 2025; OR, 2026). ئۇزۇن مۇددەتلىك جۇغراپىيەلىك سىياسىي يۈزلىنىشتىن قارىغاندا، ئەخلاقىي ۋە سەمىمىي بولمىغان، چېگرا ئىچىدىكى مىليونلىغان قۇربانلارنىڭ قان – ياشلىرى بەدىلىگە قۇرۇلغان بۇنداق بىر «ھالال سودىسى»، مۇسۇلمان دۇنياسىنىڭ قايتىدىن ئويغىنىشى ياكى تاشقى دىنىي گۇرۇپپىلارنىڭ ھەقىقىي جەڭ ئېلان قىلىشى ئاستىدا ئۆز قىممىتىنى يوقىتىش خەۋپىگە دۇچ كېلىدۇ (Mamedov & Jackson, 2025). بېيجىڭنىڭ كەلگۈسى سىياسىتى دۆلەتلىك تېخنىكىلىق ۋاسىتىلەرنى يارىتىش بىلەن خەلقئارالىق بېسىمنىڭ بىرلىشىش نۇقتىسىدا بېكىتىلىدۇ.
پايدىلانغان مەنبەلەر:
- Center for Uyghur Studies (CUS). (2025). «China’s Hypocrisy on Religion: Unveiling Contradictions in the PRC’s Religious Policies.» Center for Uyghur Studies, Washington DC. URL: https://uyghurstudy.org/cus-releases-new-report-exposing-chinas-hypocrisy-on-religion/
- HKTDC Research. (2016). «Certification: The Key to Accessing ASEAN’s Halal Market.» Hong Kong Trade Development Council, Kuala Lumpur Office. URL: https://research.hktdc.com/en/article/MjAxNDA2OTgxNA
- Carnegie Endowment for International Peace. (2024). «China’s Burgeoning Halal Trade: Implications for the Arab World.» Sada Commentary, Middle East Program. URL: https://carnegieendowment.org/sada/2024/05/chinas-burgeoning-halal-trade-implications-for-the-arab-world
- UK Government Home Office. (2025). «Country policy and information note: Muslims (including Uyghurs in Xinjiang), July 2025.» GOV.UK. URL: https://www.gov.uk/government/publications/china-country-policy-and-information-notes/country-policy-and-information-note-muslims-including-uyghurs-in-xinjiang-july-2022-accessible
- RSIS International. (2025). «From Fragmentation to Integration: A Review of China’s Halal Supply Chain Management and its Role in Achieving Sustainable Development Goals.» International Journal of Research and Innovation in Social Science, Vol. IX, Issue V. URL: https://dx.doi.org/10.47772/IJRISS.2025.905000373
- LBX Solutions. (2025). «Halal Oriental Food Supplier Australia, NZ, Japan, Korea, China.» LBX Solutions Sdn Bhd. URL: https://lbxsolutions.com/
- Congressional-Executive Commission on China (CECC). (2021). «Hui Muslims and the ›Xinjiang Model‹ of State Suppression of Religion.» Congressional-Executive Commission on China Analysis, Washington DC. URL: https://www.cecc.gov/publications/commission-analysis/hui-muslims-and-the-%E2%80%9Cxinjiang-model%E2%80%9D-of-state-suppression-of
- LPH LPPOM. (2026). «In China, LPPOM Emphasizes Halal Certification as the ›Entry Ticket‹ to the Indonesian Market.» Halalmui.org. URL: https://halalmui.org/
- Cambridge University Press. (2025). «Instrumentalising Islam: The religious soft power strategies of China, Russia, and the US.» Review of International Studies, Northumbria University. URL: https://doi.org/10.1017/S0260210525101149
- Silkroad-Trading Co. (JAPAN). (2021). «International HALAL Silkroad.» Yonezawa, Japan. URL: http://www.halal-silkroad.jp/
- FULCRUM / ISEAS. (2025). «Islamic Soft Power: Malaysia Well-Positioned to Consolidate its Global Leadership on Halal Branding and Governance.» ISEAS – Yusof Ishak Institute. URL: https://fulcrum.sg/islamic-soft-power-malaysia-well-positioned-to-consolidate-its-global-leadership-on-halal-branding-and-governance/
- China Briefing / Dezan Shira & Associates. (2025). «Navigating China’s Halal Food Market: Opportunities and Compliance.» Dezan Shira & Associates Advisor Team. URL: https://www.china-briefing.com/news/halal-certification-procedures-in-china/
- OR Digital Media Platform. (2026). «清真新丝路» (Halal New Silk Road). OR Platform, Commercial & Economic Review. URL: https://www.orplatform.cn/
- Guangtian Ha. (2020). «Specters of Qingzhen: Marking Islam in China.» Sociology of Islam, Brill, Vol. 8, pp. 423-447. URL: https://doi.org/10.1163/22153102-00802008
- Yan Sun. (2022). «“Islamization” and Crackdown in Ningxia: Another Xinjiang?» Journal of Contemporary China, CUNY Queens College. URL: https://doi.org/10.1080/10670564.2022.2138699
- Voice of America (VOA) Chinese. (2021). «中共“伊斯兰教中国化”之火烧至偏远海南三亚穆斯林社区» (The Fire of CPC’s ›Sinicization of Islam‹ Spreads to Remote Muslim Communities in Sanya, Hainan). VOA News. URL: https://www.voachinese.com/a/5787938.html
- Xinhua News Agency. (2014). «中国清真食品产业借“新丝路”拓展国际市场» (China’s Halal Food Industry Leverages the ›New Silk Road‹ to Expand into International Markets). Xinhua Net. URL: http://www.xinhuanet.com/world/2014-06/04/c_111112105.htm
- Radio Free Asia (RFA) Chinese. (2019). «宗教打压：伊斯兰教中国化纲要出台» (Religious Oppression: The Working Outline on the Sinicization of Islam is Released). RFA. URL: https://www.rfa.org/mandarin/yataibaodao/shehui/ql1-01072019090645.html
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
