ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئورگان گېزىتى بولغان «شىنجاڭ گېزىتى» نىڭ 2026-يىلى 5-ئىيۇندىكى سانىدا «ئىقتىسادنىڭ مۇقىم ياخشىلىنىشىنى ئىلگىرى سۈرۈشكە ئائىت بىر قانچە تەدبىرلەر» (关于推动经济稳中向好的若干措施) ناملىق بىر پارچە ماقالە ئېلان قىلىنغان بولۇپ، مەزكۇر ماقالىدە شەرقىي تۈركىستاندا يېزا ئىگىلىكىنى راۋاجلاندۇرۇش، يېڭى ئېنېرگىيە ۋە كۆپ كىرىستاللىق كىرىمنىي سانائىتىنى كېڭەيتىش، شۇنداقلا ئاتالمىش «نامراتلارنى يۆلەش» ۋە ئەمگەك كۈچلىرىنى يۆتكەپ ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش قاتارلىق ئىقتىسادىي سىياسەتلەر تەشۋىق قىلىنغان[1]. مەزكۇر ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان نۇقتىلار قارىماققا بىر رايوننىڭ ئىقتىسادىي گۈللىنىشىنى نىشان قىلغان ئىجابىي تەدبىرلەردەك كۆرۈنگىنى بىلەن، ماھىيەتتە ئۇ خىتاي دۆلىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مىللەتلەرگە قاراتقان سىستېمىلىق قىرغىنچىلىقىنى، ئىرقىي ئاسسىمىلياتسىيەسىنى ۋە كۆچمەنلەر مۇستەملىكىچىلىكىنى يوشۇرۇش ئۈچۈن توقۇلغان سىياسىي سەپسەتىدىن باشقا نەرسە ئەمەس[2]. خەلقئارادىكى كۆپلىگەن مۇستەقىل تەتقىقاتچىلار، كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى[2]، خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى[3] ۋە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىتېتى ئىشخانىسى[4] قاتارلىق ئورگانلارنىڭ يىللاردىن بۇيانقى ئىلمىي ۋە مەيدان تەكشۈرۈش دوكلاتلىرى خىتاينىڭ بۇ خىل «ئىقتىسادىي تەرەققىيات» سىياسەتلىرىدىن ئارقىسىغا يوشۇرۇنغان ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلەرنى كۈچلۈك دەلىللەر بىلەن ئاشكارىلاپ كەلمەكتە.
بىز بۇ ماقالىدە، يۇقىرىقى ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان نۇقتىلىق سىياسەتلەرنى خەلقئارادىكى ئىلمىي مۇئەسسەسەلەر ۋە مۇستەقىل تەتقىقاتچىلارنىڭ دوكلاتلىرىغا تايانغان ھالدا بىر-بىرلەپ سىستېمىلىق تەھلىل قىلىپ، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئاتالمىش تەرەققىيات، گۈللەندۈرۈش سىستېمىسىنىڭ ئون نەچچە يىلدىن بۇيانقى قانلىق ئىزلىرىغا قاراپ چىقىمىز.
«نامراتلارنى يۆلەش» كۆزبويامچىلىقى ۋە مەجبۇرىي ئەمگەك سىستېمىسىنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى
مەزكۇر خىتايچە ماقالىنىڭ مۇناسىۋەتلىك ماددىلىرىدا «ئېشىنچا ئەمگەك كۈچلىرىنى يۆتكەپ ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش» ۋە «نامراتلىقنى يۆلەش» سىياسەتلىرى ئارقىلىق دېھقانلارنىڭ كىرىمىنى ئاشۇرۇش تەكىتلەنگەن. بۇ قارىماققا ئىقتىسادىي ياردەم پىلانىدەك قىلسىمۇ، مۇستەقىل تەتقىقاتچى ئادرىئان زېنزنىڭ ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسىگە سۇنغان ئىسپات سۆزى ۋە ئاكادېمىك تەتقىقاتلىرى بۇنىڭ ئومۇميۈزلۈك ۋە مەجبۇرىي خاراكتېرلىك دۆلەت قۇللۇق ئەمگىكى ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىدى[5]. ئادرىئان زېنزنىڭ بىۋاسىتە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ مەخپىي ھۆججەتلىرىگە ئاساسلىنىپ ئېلان قىلغان دوكلاتلىرىغا كۆرە، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يۈرگۈزۈۋاتقان بۇ سىياسىتى دۇنيادىكى دۆلەت تەرىپىدىن تەشكىللەنگەن ئەڭ چوڭ مەجبۇرىي ئەمگەك سىستېمىسىدۇر[5].
ئەنگلىيەدىكى شېففىلد ھاللام ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تەمىنلەش زەنجىرى تەتقىقاتچىسى لاۋرا مۇرفى ۋە تەتقىقاتچى نۇرۇلئاېلىما تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان «كۈپكۈندۈزدە: ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكى ۋە يەر شارى قۇياش ئېنېرگىيەسى تەمىنلەش زەنجىرى» ناملىق دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، بۇ ئاتالمىش نامراتلىقنى يۆلەش سىياسەتلىرىنىڭ يادروسى يەرلىك خەلقنى مەجبۇرىي كونترول قىلىش ۋە مۇتلەق ئىتائەتكە مەجبۇرلاشتۇر[6]. تەتقىقاتچىلار دوكلاتىدا ئاشكارىلىشىچە، خىتاي يەرلىك ھۆكۈمىتى ۋە كارخانىلار بىرلىشىپ ئىشچىلارنى ھەربىيچە تۈزۈمدە باشقۇرىدۇ، خىتاي تىلى ۋە كوممۇنىستىك پارتىيە ئىدىيەسىنى مەجبۇرىي سىڭدۈرىدۇ، ھەمدە ئىشچىلارنىڭ زاۋۇتتىن ئۆز ئالدىغا ئايرىلىشىغا قەتئىي يول قويمايدۇ[6].
خىتاي نۆۋەتتە «ئىشسىزلىقنى كۆزىتىش ۋە ئالدىن ئاگاھلاندۇرۇش سىستېمىسى» نى قۇرۇپ چىققان بولۇپ، بۇ سىستېما ئارقىلىق يەرلىك خەلقنىڭ كىرىمى ۋە ئىش ئورنى كېچە-كۈندۈز نازارەت قىلىنىدۇ. ئەگەر كىمكى دۆلەت ئورۇنلاشتۇرغان زاۋۇت ئەمگىكىدىن باش تارتسا، ئۇ دەرھال سىياسىي گۇماندار سۈپىتىدە تۇتقۇن قىلىنىدۇ[5]. شۇڭا، ماقالىدىكى «ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش» مۇتلەق ئىختىيارىي بازار ئىگىلىكى ئەمەس، بەلكى خىتاي دۆلىتىنىڭ مىللىي ئايرىمىچىلىق ۋە زۇلۇمغا ئاساسلانغان يېڭىچە قۇللۇق سىستېمىسىنىڭ ئورگانلىشىشىدۇر.
«يېشىل ئېنېرگىيە»نىڭ قانلىق بەدىلى: كۆپ كىرىستاللىق كىرىمنىي ۋە تېررور كاپىتالىزمى
ماقالىدە شەرقىي تۈركىستاندا يېشىل كانچىلىق، كۆمۈر قېزىش ۋە كۆپ كىرىستاللىق كىرىمنىي قاتارلىق يېڭى ئېنېرگىيە سانائىتىنى تېزلىتىش تەكىتلەنگەن[1]. خىتاي بۇنى «يېشىل تەرەققىيات» دەپ پەردازلىغىنى بىلەن، دۇنيا قۇياش ئېنېرگىيەسى بازىرىنىڭ زور بىر قىسمى دەل ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ قان تەرىگە تايانغان مونوپوللۇقتۇر[6]. شېففىلد ھاللام ئۇنىۋېرسىتېتى تەتقىقاتچىلىرىنىڭ دوكلاتى دۇنيا قۇياش ئېنېرگىيەسى تاختىلىرىنى ياساشتا كېرەكلىك بولغان كۆپ كىرىستاللىق كىرىمنىينىڭ خېلى كۆپ قىسمىنىڭ پەقەتلا شەرقىي تۈركىستاندا ئىشلەپچىقىرىلىدىغانلىقىنى ۋە ئۇنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمىنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەككە باغلىنىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى[6].
بۇ ساھەدىكى داڭلىق شىركەتدىن داقو يېڭى ئېنېرگىيە شىركىتى، خېشېڭ كىرىمنىي شىركىتى ۋە شىنجاڭ تېبيەن ئېلېكتىرىك شىركىتى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى بىردەك خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «ئېشىنچا ئەمگەك كۈچلىرىنى يۆتكەپ ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش» پىلانىغا ئاكتىپ ئاۋاز قوشقان ۋە دۆلەتتىن غايەت زور مىقداردا قوشۇمچە ياردەم پۇلى ئالغان كارخانىلاردۇر[6]. بۇ شىركەتلەر ئۇيغۇر ئىشچىلارنى ھەربىي تەلىم-تەربىيە تۈزۈمى ئاستىدە زاۋۇتتا ئىشلىتىپ كەلگەن ۋە سىياسىي زۇلۇم ئورناتقان.
بۇ ھادىسىنى ئامېرىكا كولورادو ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پىروفېسسورى، داڭلىق ئانتروپولوگ داررېن بايلېر ئۆزىنىڭ كىتابىدا خۇلاسىلىگىنىدەك «تېررور كاپىتالىزمى» دەپ ئاتاشقا بولىدۇ[7]. خىتاي ھۆكۈمىتى تېررورلۇققا زەربە بېرىش باھانىسىدە پۈتۈن بىر مىللەتنى جىنايەتچى سۈپىتىدە قاراپ، ئۇلارنىڭ ھاياتىنى يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت ئاستىغا ئالغان، شۇنىڭ بىلەن بىرگە بۇ كىشىلەرنىڭ بەدەنلىرىنى دۆلەت كاپىتالىزمى ئۈچۈن قىممەت يارىتىدىغان ئەرزان بايلىققا ئايلاندۇرۇۋالغان[7]. مەزكۇر ماقالىدە تىلغا ئېلىنغان «يۇقىرى تېخنىكىلىق كەسىپلەرنى شىنجاڭغا يۆتكەش» پىلانىنىڭ ئارقىسىدا ياتقان مەقسەت دەل مۇشۇ ئەرزان قۇللۇق ئەمگەك بايلىقىدىن پايدىلىنىش ۋە يەر شارى تەمىنلەش زەنجىرىدىكى مونوپوللۇقىنى ساقلاپ قېلىشتۇر[1, 5, 7].
نوپۇسنى ئوپتىماللاشتۇرۇش: مىللىي كىملىكنى يوقىتىش ۋە نوپۇس قىرغىنچىلىقى
ماقالىدىكى نۇرغۇن ماددىلار يەرلىك خەلقلەرنىڭ «تۇرمۇش سەۋىيەسىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش» نى ۋەدە قىلغان. ئەمما، خىتاينىڭ مەخپىي ھۆججەتلىرى بۇنىڭ ئارقىسىدا ئېغىر بىر «نوپۇسنى ئوپتىماللاشتۇرۇش» پىلانىنىڭ يوشۇرۇنغانلىقىنى ئاشكارىلىدى[8]. تەتقىقاتچى ئادرىئان زېنزنىڭ تەتقىقاتلىرىغا ئاساسلانغاندا، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ جەنۇبىي شەرقىي تۈركىستاندىكى نوپۇس سىياسىتى دەل ئۇيغۇرلارنىڭ مۇتلەق كۆپ سانلىقنى ئىگىلەش ئەھۋالىنى ئۆزگەرتىپ، خىتاي كۆچمەنلىرىنىڭ نىسبىتىنى سۈنئىي ھالدا كۆپەيتىش ۋە ئۇيغۇر تۇغۇتىنى قاتتىق چەكلەشكە قارىتىلغان[8].
بۇ جەرياندا، ئۇيغۇر ئاياللىرىغا قارىتىلغان مەجبۇرىي تۇغۇت چەكلەش سىياسىتى ۋە ئىجتىمائىي كونتروللۇق نەتىجىسىدە ئۇيغۇرلارنىڭ نوپۇس ئېشىش نىسبىتى غايەت زور دەرىجىدە تۆۋەنلەپ كەتكەن[8]. يالې ئۇنىۋېرسىتېتى دۇنياۋى ئىشلار مەركىزى ۋە كىشىلىك ھوقۇق ئادۋوكاتى رەيھان ئەسەت تەرىپىدىن تەييارلانغان چوڭ ھەجىملىك دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنى سىستېمىلىق جازالاش ھەرىكىتى بىر پۈتۈن مىللەتنى ۋەيران قىلىش خاراكتېرىنى ئالغان بولۇپ، سانلىق مەلۇماتلار پەقەتلا قولغا ئېلىنغان بىر قىسىم كىشىلەرنىڭ ئومۇمىي تۈرمە جازاسىنىڭلا «4.4 مىليون يىل» غا يېتىدىغانلىقىنى دەلىللىگەن[9]. دېمەك، خىتايچە ماقالىدە تەشۋىق قىلىنىۋاتقان ئىقتىسادىي قۇرۇلۇشلار يەرلىك ئۇيغۇرلارنىڭ راۋاجلىنىشى ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى خىتاي كۆچمەنلىرى ئۈچۈن قۇرۇلغان مۇستەملىكە ئىقتىسادىي سىستېمىسىدۇر.
ئاسسىمىلياتسىيە مائارىپى ۋە مەدەنىيەت يوقىتىش ھەرىكىتى
مەزكۇر ماقالىدە ئالىي مەكتەپ پۈتكۈزگەن ئوقۇغۇچىلارنى ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش ۋە مائارىپنى قوللاش سىياسەتلىرى تىلغا ئېلىنغان[1]. ئەمەلىيەتتە، شەرقىي تۈركىستاندىكى مائارىپ سىستېمىسى ئاللىبۇرۇن ئۇيغۇر ياشلىرىنى ئۆز كىملىكىدىن ۋە ئائىلىسىدىن ئايرىپ تاشلاپ، خىتايلاشتۇرۇشنىڭ قورالىغا ئايلانغان ئەڭ دەھشەتلىك ئاسسىمىلياتسىيە بازىسىدۇر[10]. تەتقىقاتچى تىموتى گروسنىڭ تەتقىقاتىغا ئاساسلانغاندا، خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان «شىنجاڭ سىنىپلىرى» ۋە ياتاقلىق مەكتەپلەر ئارقىلىق ئون مىڭلىغان ئۇيغۇر ۋە باشقا يەرلىك ياشلارنى ئائىلىلىرىدىن ئايرىپ، خىتاي مەدەنىيىتىنى تېڭىش تەربىيەسىگە دۇچار قىلغان[10]. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، تەتقىقاتچى رىيان تۇمنىڭ دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇندىن كېيىن ئاتا-ئانىسى لاگېر ۋە تۈرمىلەرگە تاشلانغان يۈز مىڭلىغان ئۇيغۇر بالىلىرى ھۆكۈمەت تەرىپىدىن مەجبۇرىي يىغىۋېلىنىپ، دۆلەت باشقۇرۇشىدىكى يېپىق ياتاقلىق مەكتەپلەرگە ئورۇنلاشتۇرۇلغان[11].
مائارىپتىن سىرت، ئۇيغۇرلارنىڭ جەمئىيەتتىكى دىنىي ۋە مەدەنىيەت بوشلۇقلىرىمۇ ۋەيران قىلىندى. نېۋكاستېل ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تەتقىقاتچىسى دوكتور جوئاننى سىمىس فىنلېي ۋە لوندون ئاسىيا-ئافرىقا تەتقىقات مەكتىپىنىڭ تەتقىقاتچىسى راچېل ھاررىسلارنىڭ نەق مەيدان ۋە سۈنئىي ھەمراھ تەتقىقاتلىرىدا ئاشكارىلىنىشىچە، شەرقىي تۈركىستاندىكى مەسچىتلەرنىڭ ۋە قەدىمىي مازارلارنىڭ زور بىر قىسمى چېقىۋېتىلگەن ياكى بۇزۇۋېتىلگەن ھەمدە كۈندىلىك دىنىي ۋە مەدەنىيەت پائالىيەتلىرى سىستېمىلىق جىنايەتلەشتۈرۈلگەن[12]. ماقالىدىكى ئاتالمىش مائارىپ ۋە ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش سىياسەتلىرى دەل مۇشۇ مىللىي ئاسسىمىلياتسىيە جىنايىتىنىڭ بىر قىسمىدۇر.
خەلقئارا ئىقتىسادىي سىستېما ۋە تەپتىشنى ئاقلاش جىنايىتى
مەزكۇر ماقالىدە يەنە، تاشقى سودىنى ۋە چېگرا ھالقىغان سودا ھەمكارلىقىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشنى ئالاھىدە تەكىتلىگەن[1]. ئەمما، شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە زۇلۇم خەلقئارالىق سودا قانۇنلىرى بىلەن مۇرەسسە قىلغىلى بولمايدىغان دەرىجىگە يەتكەن بولۇپ، خەلقئارا بازارلاردا چەت ئەل شىركەتلىرىنىڭ بۇ رايوندا داۋاملىق سودا قىلىشى ئېغىر ئەخلاقىي ۋە قانۇنىي مەسئۇلىيەتلەرنى تۇغدۇرماقتا[5].
بەزى دۆلەت ھالقىغان شىركەتلەر خىتاي بازىرىدىكى پايدىنى كۆزلەپ، شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن چېتىشلىقى يوقلۇقىنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن ئاتالمىش «مۇستەقىل تەپتىش» قىلدۇرۇپ، ئۆزىنى ئاقلاشقا ئۇرۇنغان[5]. ئادرىئان زېنزنىڭ ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسىدە بەرگەن ئىسپات سۆزىدە كۆرسىتىلگەندەك، گېرمانىيەنىڭ داڭلىق ئاپتوموبىل شىركىتى ۋولكىسۋاگېن ۋە خىمىيە شىركىتى BASF قاتارلىقلار دەل مۇشۇنداق «تەپتىشنى ئاقلاش» (audit-washing) قىلمىشى بىلەن شۇغۇللانغان بولۇپ، ئەمەلىيەتتە شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇستەبىت نازارەت مۇھىتىدا ھېچقانداق ھەقىقىي ۋە مۇستەقىل تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىش مۇمكىن ئەمەس[13]. خىتاينىڭ ماقالىسىدىكى «ئۆزئارا مەنپەئەت يەتكۈزۈش» نىقابى ئاستىدا خىتاي بىلەن شەرقىي تۈركىستاندا سودا قىلىش، ئەمەلىيەتتە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىققا ھەمكارلاشقانلىقتۇر.
خۇلاسە
خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، بۇ خىتايچە ماقالە پەقەت شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق كىرىزىسىنى خەلقئارادىن يوشۇرۇش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن سىياسىي تەشۋىقات ۋاسىتىسىدۇر[1]. ئۇنىڭدا كۆرسىتىلگەن بارلىق ئاتالمىش نامراتلىقنى يۆلەش، سانائەتنى گۈللەندۈرۈش ۋە مائارىپ سىياسەتلىرىنىڭ ھەممىسى بىردەك ئۇيغۇرلارنى تۇپرىقىدىن ئايرىپ، ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىشنىڭ قورالى قىلىنغانلىقىنى كۆرىمىز[5, 9, 12]. ئىقتىسادىي گۈللىنىش نىقابى بىلەن خەلقئارانىڭ كۆزىنى بويىغىلى بولمايدۇ. تېررور كاپىتالىزمى يېشىل تەرەققىيات ئەمەس، ئۇ ئىنسانىي قەدىر-قىممەتكە ئۈستىگە چۈشۈرۈلگەن غايەت زور داغدۇر[7]. خەلقئارا جەمئىيەت ۋە كارخانىلار بۇ خىل كۆزبويامچىلىققا ئالدانماي، خىتاينى ئۇ سادىر قىلىۋاتقان دۆلەت تېررورى ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىق جىنايەتلىرى ئۈچۈن جاۋابكارلىققا تارتىشى كېرەك.
پايدىلىنىلغان مەنبەلەر:
1 Unknown, «关于推动经济稳中向好的若干措施» (Several Measures to Promote the Steady and Positive Improvement of the Economy), Xinjiang Daily, June 5, 2026.
2 Human Rights Watch, «China: Crimes Against Humanity in Xinjiang», Human Rights Watch, April 19, 2021.
3 Amnesty International, «Report: China’s mass internment, torture, and persecution of Muslims», Amnesty International, February 7, 2020.
4 Wikipedia Contributors, «UN Human Rights Office report on Xinjiang», Wikipedia, October 8, 2025.
5 Adrian Zenz, «State-Imposed Forced Labor in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region: Current State, Latest Evidence, Impossibility of Credible Social Audits, and Ongoing Western Complicity and Audit-Washing», Congressional-Executive Commission on China (CECC), April 30, 2024.
6 Laura T. Murphy and Nyrola Elimä, «In Broad Daylight: Uyghur Forced Labour and Global Solar Supply Chains», Helena Kennedy Centre for International Justice at Sheffield Hallam University, May 2021.
7 Darren Byler, «Terror Capitalism: Uyghur Dispossession and Masculinity in a Chinese City», PoLAR: Political and Legal Anthropology Review, January 27, 2023.
8 Adrian Zenz, «The Chinese Communist Party (CCP)’s Policies in Xinjiang: Overall Strategy, Central Government Involvement, and Evidence for a Systematic Attack on a Civilian Population as well as Genocide», United States House Select Committee on the CCP, March 22, 2023.
9 Rayhan Asat and Min Kim, «UYGHUR RACE AS THE ENEMY: China’s Legalized Authoritarian Oppression & Mass Imprisonment», Yale MacMillan Center, 2024.
10 Timothy Grose, «Negotiating Inseparability in China: The Xinjiang Class and the Dynamics of Uyghur Identity», The Journal of Asian Studies / Cambridge Core, October 5, 2020.
11 Rian Thum, «Eight Years On, China’s Repression of the Uyghurs Remains Dire», United States Holocaust Memorial Museum, February 2025.
12 David Tobin, Laura Murphy, Rian Thum, Rachel Harris, and Jo Smith Finley, «State Violence in Xinjiang: A Comprehensive Assessment», Helena Kennedy Centre for International Justice at Sheffield Hallam University, June 2021.
13 Adrian Zenz, «State-Imposed Forced Labor in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region: Current State, Latest Evidence, Impossibility of Credible Social Audits, and Ongoing Western Complicity and Audit-Washing», Congressional-Executive Commission on China (CECC), April 30, 2024.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
