ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى:ئەلانۇر ئەتتار
مەزكۇر ماقالە 2025-يىلىدىكى يەرشارىۋى ۋە رايون خاراكتېرلىك جۇغراپىيەلىك سىياسىي ئۆزگىرىشلەر ئارقا كۆرۈنۈشىدە، ئىران ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا (غەربىي تۈركىستان) رايونىغا قاراتقان تاشقى سىياسىتىنىڭ ماھىيىتى، ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچلىرى ۋە ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرىنى ئانالىز قىلىدۇ. بولۇپمۇ 2025-يىلى ئىيۇندا يۈز بەرگەن ئىسرائىلىيە-ئىران توقۇنۇشى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى خەلقئارالىق يېتىم قالدۇرۇلۇش ۋەزىيىتىدە، تېھراننىڭ «شەرققە قاراش» سىياسىتىنىڭ قانداق قىلىپ مەجبۇرىيەتتىن ئىستراتېگىيەلىك تاللاشقا ئايلانغانلىقى مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. ماقالىدە، ئىراننىڭ بۇ رايوندىكى ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرى، مەزھەپ ۋە مەدەنىيەت دىپلوماتىيەسى، شۇنداقلا خەلقئارا شىمال-جەنۇب تىرانسپورت كارىدورى (INSTC) قاتارلىق چوڭ تىپتىكى ئېنېرگىيە ۋە قاتناش لايىھەلىرىدىكى رولى پاكىتلار ئاساسىدا يورۇتۇپ بېرىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئىراننىڭ شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى (SCO) ۋە ياۋرو-ئاسىيا ئىقتىسادىي ئىتتىپاقى (EAEU) رامكىسىدىكى پائالىيەتلىرى، خىتاي ۋە رۇسىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرى ھەمدە رايوندىكى ئىسرائىلىيە ئامىلىغا قايتۇرغان ئىنكاسلىرى سىستېمىلىق تەھلىل قىلىنىدۇ.
1. يېڭى گېئو-سىياسىي رېئاللىق ۋە ئىراننىڭ «شىمالغا بۇرۇلۇشى»
سوۋېت ئىتتىپاقى پارچىلانغاندىن بۇيان، ئىران ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنىڭ تاشقى سىياسىتىدە ئوتتۇرا ئاسىيا رايونى مۇھىم، ئەمما كۆپىنچە ھاللاردا ئىككىنچى دەرىجىلىك ئىستراتېگىيەلىك يۆنىلىش قاتارىدا مۇئامىلە قىلىنىپ كەلدى. لېكىن، 2020-يىللاردىن كېيىنكى يەرشارىۋى ۋەزىيەتنىڭ ئۆزگىرىشى، بولۇپمۇ 2025-يىلىدىكى ئوتتۇرا شەرق كىرىزىسى ۋە غەرب دۇنياسىنىڭ ئىرانغا قاراتقان ئېمبارگولىرىنىڭ كۈچىيىشى، تېھراننى ئۆزىنىڭ شىمالىي قوشنىلىرىغا قايتىدىن يۈزلىنىشكە مەجبۇر قىلدى. ئىران پرېزىدېنتى مەسئۇد پېزەشكىياننىڭ 2025-يىلى 12-ئايدىكى قازاقىستان ۋە تۈركمەنىستانغا قىلغان رەسمىي دۆلەت ئىشلىرى زىيارىتى، بۇ «شىمالغا بۇرۇلۇش» ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئەڭ يۇقىرى پەللىسى ۋە ئەمەلىي ئىپادىسى سۈپىتىدە باھالانماقتا. بۇ زىيارەت دىپلوماتىك قائىدە-يوسۇن بولۇپلا قالماي، تېھراننىڭ خەلقئارالىق سىياسىي بېسىم قورشاۋىنى بۆسۈپ ئۆتۈش ئۈچۈن تاشلىغان ئىستراتېگىيەلىك قەدىمىدۇر[1] [12].
بۈگۈنكى كۈندە ئىران ئۈچۈن ئوتتۇرا ئاسىيا پەقەت بىر بازار ياكى مەدەنىيەت قوشنىسىلا ئەمەس، بەلكى خەلقئارالىق سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي قامالدىن قۇتۇلۇش، شۇنداقلا خىتاي ھەم رۇسىيە بازىرىغا تۇتىشىدىغان ئىشەنچلىك «ھاياتلىق يولى» ھېسابلىنىدۇ. ئىران رەھبەرلىرىنىڭ نەزىرىدە، دۇنيانىڭ كۈچ مەركىزى غەربتىن شەرققە يۆتكىلىۋاتقان بىر پەيتتە، ئوتتۇرا ئاسىيا رايونى جۇغراپىيەلىك سىياسەتنىڭ مەركىزىگە ئايلانماقتا. بولۇپمۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، ياۋروپا ئىتتىپاقى، خىتاي ۋە رۇسىيە قاتارلىق چوڭ كۈچلەرنىڭ «C5+1» شەكلىدىكى دىپلوماتىك پائالىيەتلىرىنىڭ كۆپىيىشى، تېھراننى بۇ رايوندىكى تەسىرىنى ساقلاپ قېلىش ۋە كېڭەيتىش ئۈچۈن تېخىمۇ ئاكتىپ ھەرىكەت قىلىشقا دەۋەت قىلماقتا. كۆزىتىشلەرگە كۆرە ،ئىران تاشقى سىياسىتىدىكى «شەرققە قاراش» (Look East) ئىستراتېگىيەسىنىڭ نۆۋەتتىكى ئەمەلىيەتتە «شىمال ئارقىلىق شەرققە تۇتىشىش» تاكتىكىسىغا ئايلانغانلىقى مەلۇم[1] [3].
2025-يىلى 6-ئايدا يۈز بەرگەن ئىسرائىلىيە بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدىكى «12 كۈنلۈك ئۇرۇش» ۋە ئامېرىكىنىڭ ئىران يادرو ئەسلىھەلىرىگە قىلغان ھاۋا ھۇجۇمىدىن كېيىن، ئىراننىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى كالىندارىدا تۈركىستاننىڭ ئورنى ئۆزگەردى. جەنۇبىي ۋە غەربىي چېگرالىرىدىكى ھەربىي بېسىمنىڭ ئېشىشىغا ئەگىشىپ، ئىران ئۆزىنىڭ «ئىستراتېگىيەلىك چوڭقۇرلۇقى» نى شىمالغا قاراپ كېڭەيتىشنى نىشان قىلماقتا. بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەت، ئىران ئۈچۈن ئاددىي قوشنىدارچىلىقتىن ھالقىپ، دۆلەتنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشىغا مۇناسىۋەتلىك بىخەتەرلىك قالقىنىغا ئايلانماقتا. تېھران ئۈچۈن بۇ رايون، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ بېسىمىنى يېنىكلىتىش ۋە دىپلوماتىك قوللاشقا ئېرىشىشتىكى مۇھىم سۇپا بولۇپ قالدى[6] [9].
ئىقتىسادىي جەھەتتىن ئالغاندا، ئىران ئۇزۇن يىللىق ئېمبارگولارنىڭ تەسىرىدە ئاجىزلىغان ئىقتىسادىنى جانلاندۇرۇش ئۈچۈن، ئوتتۇرا ئاسىيانى مۇھىم شېرىك دەپ قارايدۇ. بولۇپمۇ بانكا ۋە پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىنىڭ چەكلىمىگە ئۇچرىشى، ئىراننى قوشنا دۆلەتلەر بىلەن بولغان سودىدا يەرلىك پۇللارنى ئىشلىتىش، مال ئالماشتۇرۇش (Barter) ۋە ئېنېرگىيە سۋاپ (Swap) كېلىشىملىرىنى تۈزۈشكە مەجبۇر قىلدى. قازاقىستان ۋە ئۆزبېكىستان قاتارلىق ئىقتىسادىي جەھەتتىن نىسبەتەن كۈچلۈك بولغان تۈركىستان دۆلەتلىرى، ئىران ماللىرى ئۈچۈن يېڭى بازار ۋە ئىراننىڭ خام نېفىت ھەم تەبىئىي گازىنى ئېكسپورت قىلىشتىكى يوشۇرۇن يوللاردۇر. شۇڭلاشقا، پېزەشكىيان ھۆكۈمىتىنىڭ تاشقى سىياسىتىدە «ئىقتىسادىي دىپلوماتىيە» ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇلغان[3] [7].
نەزەرىيەۋى جەھەتتىن ئانالىز قىلغاندا، ئىراننىڭ نۆۋەتتىكى ئوتتۇرا ئاسىيا سىياسىتىنى «رېئالىستىك-كونستىرۇكتىۋىزم» (Realist-Constructivist) رامكىسى ئىچىدە چۈشىنىش مۇۋاپىق. بىر تەرەپتىن، ئىران رېئالىستىك كۆز قاراش بىلەن ئۆزىنىڭ ماددىي مەنپەئەتلىرىنى، يەنى بىخەتەرلىك، ئېنېرگىيە يوللىرى ۋە ئىقتىسادىي پايدىنى قوغداشنى مەقسەت قىلىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن، كونستىرۇكتىۋىزملىق نۇقتىدىن، رايون بىلەن بولغان تارىخىي، مەدەنىيەت ۋە دىنىي رىشتىلەرنى (بولۇپمۇ «پارس مەدەنىيەت چەمبىرىكى» گە تەۋە بولغان تاجىكىستان بىلەن) ئىشلىتىپ، ئۆزىنىڭ يۇمشاق كۈچىنى ۋە كىملىك سىياسىتىنى يۈرگۈزۈشكە تىرىشىدۇ. لېكىن، نۆۋەتتىكى ۋەزىيەتتە ماددىي مەنپەئەت ۋە رېئالىستىك ئېھتىياجلار، ئىدېئولوگىيەلىك ۋە مەزھەپ خاراكتېرلىك غايىلەردىن ئۈستۈن تۇرماقتا[2].
خۇلاسىلىگەندە، يېڭى دۇنيا تەرتىپىدە ئىراننىڭ ئوتتۇرا ئاسىياغا قاراتقان ئىستراتېگىيەسى، ئۆتمۈشتىكى «ئىنقىلاب ئېكسپورت قىلىش» نىشانىدىن، بۈگۈنكى كۈندىكى «ئىقتىسادىي ۋە بىخەتەرلىك ھەمكارلىقى ئارقىلىق مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش» رېئاللىقىغا يۆتكەلدى. تېھران ئۆزىنى رايوننىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى، جەنۇب بىلەن شىمالنى، شەرق بىلەن غەربنى تۇتاشتۇرىدىغان ھەل قىلغۇچ تۈگۈن سۈپىتىدە كۆرسىتىش ئارقىلىق، رايون دۆلەتلىرىنى ئۆزىگە ئىقتىسادىي ۋە ئەشيا ئوبوروتى جەھەتتىن باغلاپ، ئامېرىكا ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ قورشاۋىنى بۆسۈشنى نىشان قىلماقتا. بۇ ئىستراتېگىيە، ئىراننىڭ 21-ئەسىردىكى ياۋرو-ئاسىيا گېئو-سىياسىتىدىكى ئورنىنى بەلگىلەيدىغان مۇھىم ئامىلدۇر[4] [5].
2. ئىستراتېگىيەلىك تىرانسپورت ۋە ئەشيا ئوبوروتى: ئىراننىڭ رايوندىكى ئەڭ چوڭ كوزىرى
ئىراننىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئەڭ چوڭ ئەۋزەللىكى – ئۇنىڭ جۇغراپىيەلىك ئورنىدۇر. دېڭىزغا چىقىش ئېغىزى بولمىغان (Landlocked) تۈركىستان جۇمھۇرىيەتلىرى ئۈچۈن ئىران زېمىنى، پارس قولتۇقى ۋە ھىندى ئوكيانغا چىقىدىغان ئەڭ قىسقا، ئەڭ بىۋاسىتە ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن ئەڭ ئەرزان يول ھېسابلىنىدۇ. قازاقىستان، ئۆزبېكىستان ۋە تۈركمەنىستان قاتارلىق دۆلەتلەر دۇنيا بازىرىغا چىقىشتا ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان رۇسىيە ياكى خىتاي يوللىرىغا تايىنىپ كەلگەن بولسا، ھازىرقى يېڭى گېئو-سىياسىي ۋەزىيەت ئۇلارنى باشقا مۇھىم تاللاشلارنى ئىزدىشىكە يۈزلەندۈرمەكتە. بۇ نۇقتىدا ئىران ئۆزىنى رايوننىڭ دۇنياغا ئېچىلغان دەرۋازىسى سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە ئۇرۇنۇۋاتىدۇ ۋە بۇنى ئۆزىنىڭ مۇھىم دىپلوماتىك ۋاسىتىسىغا ئايلاندۇرماقتا[1] [3].
بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ ئومۇرتقىسىنى خەلقئارا شىمال-جەنۇب تىرانسپورت كارىدورى (INSTC) تەشكىل قىلىدۇ. رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنا ئۇرۇشى سەۋەبىدىن ياۋروپا بازارلىرىدىن ئۈزۈلۈپ قېلىشى ۋە ئىراننىڭ غەربنىڭ ئىمبارگولىرى ئاستىدا قېلىشى، بۇ ئىككى دۆلەتنى ھىندىستان بىلەن تۇتاشتۇرىدىغان INSTC قۇرۇلۇشىنى تېزلەتتى. رۇسىيەدىن ياكى ئوتتۇرا ئاسىيادىن چىققان ماللارنىڭ ھىندىستانغا يېتىپ بېرىشىدا، بۇ لىنىيە ئەنئەنىۋى سۈۋەيىش قانىلى ئارقىلىق ئايلىنىپ ئۆتىدىغان يولغا سېلىشتۇرغاندا %30 تەننەرخنى تېجەيدۇ ۋە ۋاقىت جەھەتتىن %40 تېز توشۇلىدۇ. ئىران بۇ كارىدورنىڭ مەركىزىي تۈگۈنى بولۇش سۈپىتى بىلەن، رۇسىيە ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ يۈكلىرىنى بەندەر ئابباس ۋە چاباھار پورتلىرى ئارقىلىق يەرشارى بازىرىغا يەتكۈزۈشتە ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ[2] [8].
چاباھار پورتىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتى پەقەت ئىقتىسادىي پايدا بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. ئىراننىڭ شەرقىي جەنۇبىي قىرغىقىغا جايلاشقان بۇ پورت، خىتاينىڭ «بىر بەلباغ، بىر يول» لايىھەسىدىكى مۇھىم تۈگۈن بولغان پاكىستاننىڭ گۋادار پورتىغا رەقىب سۈپىتىدە قارىلىدۇ. ھىندىستاننىڭ زور مىقداردا مەبلەغ سېلىشى بىلەن تەرەققىي قىلدۇرۇلۇۋاتقان ۋە ئامېرىكىنىڭ بەزى ئېمبارگولىرىدىن كەچۈرۈم قىلىنغان بۇ پورت، ئۆزبېكىستان، قازاقىستان ۋە تاجىكىستان قاتارلىق دۆلەتلەر ئۈچۈن خىتاي ياكى رۇسىيەنىڭ سىياسىي كونتروللۇقىدىن خالىي بولغان مۇھىم مۇستەقىل سودا يولىدۇر. تۈركىستان دۆلەتلىرى بۇ پورتنى ئىشلىتىش ئارقىلىق ئۆزلىرىنىڭ «كۆپ تەرەپلىمىلىك» (Multi-vector) تاشقى سىياسىتىنى ئەمەلىيلەشتۈرۈشنى ۋە بىرلا چوڭ كۈچكە بېقىنىپ قېلىشتىن ساقلىنىشنى مەقسەت قىلىدۇ[3] [8].
2024-يىلى مايدا ھىندىستان بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدا چاباھار پورتىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋە ئىشلىتىش توغرىسىدا ئىمزالانغان 10 يىللىق ئۇزۇن مۇددەتلىك توختام، بۇ كارىدورنىڭ كەلگۈسىگە بولغان ئىشەنچنى ئاشۇردى. 2025-يىلىغا كەلگەندە، ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ بۇ پورتنى ئىشلىتىش قىزغىنلىقى ئاشتى. ئۆزبېكىستان ۋە قازاقىستان ھۆكۈمەتلىرى چاباھار پورتىدا ئۆزلىرىگە خاس ئەشيا ئوبوروت مەركەزلىرىنى ۋە تېرمىناللارنى قۇرۇش ئۈچۈن ئىران بىلەن سۆھبەتلەرنى ئاكتىپلاشتۇردى. بۇ، رايون دۆلەتلىرىنىڭ ئىراننى تىرانسپورت شېرىكى دەپ قاراۋاتقانلىقىنىڭ ئىپادىسىدۇر[2] [3].
تۆمۈر يول تورلىرىنى تۇتاشتۇرۇش جەھەتتىمۇ ئىران زور تىرىشچانلىقلارنى كۆرسەتمەكتە. قازاقىستان-تۈركمەنىستان-ئىران (KTI) تۆمۈر يولى لىنىيەسى ھازىر رايوننىڭ يۈك توشۇش ئارتېرىيەلىرىنىڭ بىرىگە ئايلاندى. رەسمىي سانلىق مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، 2025-يىلىنىڭ دەسلەپكى 10 ئېيىدا بۇ تۆمۈر يول لىنىيەسى ئارقىلىق توشۇلغان يۈك مىقدارى ئالدىنقى يىلغا سېلىشتۇرغاندا %53 ئاشقان. بۇ خىل ئېشىش، ئىراننىڭ رايون ئەشيا ئوبوروتىدىكى ئورنىنىڭ مۇستەھكەملىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، خىتاي-قازاقىستان-تۈركمەنىستان-ئىران يۈك پويىزى قاتنىشىنىڭ قەرەللىك يولغا قويۇلۇشى، تېھراننىڭ «شەرق-غەرب» كارىدورىدىمۇ ئاكتىپ رول ئويناۋاتقانلىقىنى بىلدۈرىدۇ[1] [3].
ئىران يەنە تۈركىستان رايونىنى غەربىي ئاسىيا ۋە ياۋروپا بىلەن تۇتاشتۇرىدىغان يېڭى «شەرق-غەرب» تىرانسپورت كارىدورى لايىھەلىرىدىمۇ ئاكتىپ ئىشتىراك قىلماقتا. خىتايدىن باشلىنىپ ئوتتۇرا ئاسىيا، ئىران ۋە تۈركىيە ئارقىلىق ياۋروپاغا تۇتىشىدىغان تۆمۈر ۋە تاشيول لىنىيەلىرى، ئەنئەنىۋى رۇسىيە لىنىيەسىگە ئالتىرناتىپ (مۇقاۋىل) سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقماقتا. گەرچە غەربنىڭ ئېمبارگولىرى بەزىدە توسالغۇ بولسىمۇ، ئەمما خىتاينىڭ يۈكلىرىنىڭ يەرشارى بازىرىغا يېتىپ بېرىشىدا ئىراننىڭ بىخەتەر ۋە قىسقا يول بىلەن تەمىنلىشى، بېيجىڭنىڭمۇ بۇ يۆنىلىشكە مەبلەغ سېلىشىنى رىغبەتلەندۈرمەكتە[3].
بۇ چوڭ لايىھەلەرنىڭ ئالدىدا خىرىسلارمۇ مەۋجۇت. خەلقئارالىق ئېمبارگولار سەۋەبىدىن ئىراننىڭ ئۇل-ئەسلىھە سېلىنمىلىرىغا مەبلەغ يېتىشمەسلىك، تۆمۈر يوللارنىڭ كونىرىشى ۋە پورتلارنىڭ تېخنىكىلىق ئىقتىدارىنىڭ يېتەرسىزلىكى قاتارلىق مەسىلىلەر بار. شۇنداقلا، رايوندىكى سىياسىي مۇقىمسىزلىقلار ۋە چېگرا توقۇنۇشلىرىمۇ ئەشيا ئوبوروتىنىڭ راۋانلىقىغا تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن. لېكىن، ئىران ھۆكۈمىتى بۇ توسالغۇلارنى يېڭىش ئۈچۈن رايون دۆلەتلىرى ۋە ھىندىستان، رۇسىيە قاتارلىق شېرىكلىرى بىلەن ھەمكارلىقنى كۈچەيتمەكتە[1] [2].
كەلگۈسى نۇقتىسىدىن قارىغاندا، ئىراننىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تىرانسپورت ۋە ئەشيا ئوبوروتى ئىستراتېگىيەسى، ئۇنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكىنىڭ كاپالىتىگە ئايلانماقتا. قانچىكى كۆپ دۆلەت ئىراننىڭ يوللىرىغا تايىنىدىكەن، ئىراننى خەلقئارادىن يېتىم قالدۇرۇش ۋە ئۇنىڭغا ھەربىي زەربە بېرىش قىيىنلىشىدۇ. شۇڭا، تېھران ئۈچۈن بۇ يوللار پەقەت ئىقتىسادىي كىرىم مەنبەسىلا ئەمەس، بەلكى ئۆزىنى قوغدايدىغان ۋاسىتە ۋە رايون سىياسىتىدە سۆز ئىگىسى بولۇشنىڭ قورالىدۇر[2] [4].
3. ئېنېرگىيە ۋە ئىقتىسادىي ھەمكارلىق: ئېمبارگوغا قارشى «نەپەس يولى»
ئىراننىڭ تۈركىستان رايونىدىكى ئىقتىسادىي سىياسىتىنىڭ يادروسى، غەربنىڭ ئېمبارگولىرىنى ئايلىنىپ ئۆتۈش، يېڭى بازارلارنى ئېچىش ۋە رايون ئىقتىسادىي گەۋدىسىگە سىڭىشىشكە مەركەزلەشكەن. بۇ جەھەتتە مۇھىم قەدەم، 2025-يىلى 5-ئاينىڭ 15-كۈنى كۈچكە ئىگە بولغان ئىران بىلەن ياۋرو-ئاسىيا ئىقتىسادىي ئىتتىپاقى (EAEU) ئوتتۇرىسىدىكى تولۇق ئەركىن سودا كېلىشىمى ھېسابلىنىدۇ. بۇ كېلىشىم تاموژنا بېجىنى %90 تاۋار تۈرىدە زور دەرىجىدە تۆۋەنلىتىپ (بەزىلىرىدە نۆلگە چۈشۈرۈپ)، ئىران مەھسۇلاتلىرىنىڭ قازاقىستان ۋە قىرغىزىستان ئارقىلىق ياۋرو-ئاسىيا ئىقتىسادىي ئىتتىپاقى بازىرىغا كىرىشىگە قانۇنىي ۋە ئىقتىسادىي ئاساس ياراتتى. بۇ، ئىراننىڭ ئىقتىسادىي قورشاۋدىن ھالقىش ئۇرۇنۇشىدىكى مۇھىم ئىلگىرىلەش دەپ قارالماقتا[3] [5].
سودا ھەجىمىنى ئاشۇرۇش تېھراننىڭ نىشانلىرىنىڭ بىرىدۇر. ئىران ھۆكۈمىتىنىڭ رەسمىي پىلانلىرىغا ۋە پىرېزىدېنت پېزەشكىياننىڭ بايانلىرىغا قارىغاندا، قازاقىستان بىلەن بولغان ئىككى تەرەپلىك سودا ئومۇمىي قىممىتىنى قىسقا مۇددەتتە 3 مىليارد ئامېرىكا دوللىرىغا يەتكۈزۈش نىشان قىلىنغان. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئۆزبېكىستان بىلەن بولغان سودا سوممىسىنى ھازىرقى تەخمىنەن 500 مىليون دوللاردىن 2 مىليارد دوللارغا كۆتۈرۈش كۆزلەنمەكتە. گەرچە نۆۋەتتىكى ئاساسىي سانلار تېخى تۆۋەن بولسىمۇ، ئەمما يېقىنقى يىللاردىكى ئېشىش سۈرئىتى ۋە ئىمزالانغان سودا كېلىشىملىرى بۇ نىشانلارنىڭ پىلانلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بولۇپمۇ ئىراننىڭ قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرى ۋە نېفىت-خىمىيە مەھسۇلاتلىرىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا بازىرىدىكى ئۈلۈشى ئاشماقتا[1] [3].
ئېنېرگىيە ساھەسىدىكى ھەمكارلىق، بولۇپمۇ «سۋاپ» (Swap – ئالماشتۇرۇش) كېلىشىملىرى، ئىراننىڭ رايون سىياسىتىدىكى يەنە بىر مۇھىم تۈۋرۈكتۇر. تۈركمەنىستان تەبىئىي گازىنىڭ ئىراننىڭ شىمالىي رايونلىرىغا يەتكۈزۈلۈشى ۋە ئۇنىڭ بەدىلىگە ئىراننىڭ ئۆز گازىنى تۈركىيە ياكى ئەزەربەيجان قاتارلىق باشقا دۆلەتلەرگە تۈركمەنىستان نامىدىن يەتكۈزۈپ بېرىشى، ھەر ئىككى تەرەپ ئۈچۈن پايدىلىق مېخانىزم ياراتتى. گەرچە 2024-2025-يىللىرى تېخنىكىلىق مەسىلىلەر ۋە پۇل تۆلەش تالاش-تارتىشلىرى سەۋەبىدىن بەزى توسالغۇلار كۆرۈلگەن بولسىمۇ، ئەمما بۇ ھەمكارلىق ئىراننىڭ شىمالىي ئۆلكىلىرىنىڭ ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى ۋە تۈركمەنىستاننىڭ ئېكسپورت يوللىرىنى كۆپ خىللاشتۇرۇشى ئۈچۈن ئەھمىيەتكە ئىگە. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئىران شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى رامكىسىدا رايونلۇق ئېلېكتىر ئېنېرگىيەسى بازىرى قۇرۇش تەكلىپىنى بېرىپ، ئېنېرگىيە تۈگۈنى (Hub) بولۇش ئارزۇسىنى نامايان قىلماقتا[2] [8].
سانائەت ۋە تېخنىكا ھەمكارلىقىمۇ چوڭقۇرلاشماقتا. ئىران ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىگە پەقەت خام ئەشيا سېتىش بىلەنلا چەكلەنمەستىن، بەلكى سانائەت مەھسۇلاتلىرى ۋە تېخنىكا مۇلازىمىتى ئېكسپورت قىلىشقا ئەھمىيەت بەرمەكتە. مەسىلەن، تاجىكىستاندا ئىراننىڭ ئۇچقۇ (Drone) زاۋۇتىنىڭ قۇرۇلۇشى ۋە ئىشقا كىرىشتۈرۈلۈشى، ئىراننىڭ ھەربىي ۋە تېخنىكا ساھەسىدىكى تەسىرىنى نامايان قىلىدىغان تىپىك مىسالدۇر. بۇنىڭدىن باشقا، قازاقىستان ۋە ئۆزبېكىستاندا ئىران مەبلىغى بىلەن ماشىنىسازلىق، دورىگەرلىك ۋە قۇرۇلۇش ساھەسىدىكى كارخانىلارنىڭ سانى كۆپىيىۋاتىدۇ. قازاقىستان پىرېزىدېنتى توقايېۋنىڭ ئېيتىشىچە، قازاقىستاندا ئىران مەبلىغى قاتناشقان 350 تىن ئارتۇق كارخانا پائالىيەت ئېلىپ بارماقتا[1] [7].
بانكا ۋە پۇل-مۇئامىلە ساھەسىدىكى چەكلىمىلەر يەنىلا توسالغۇ بولۇپ قالماقتا. غەربنىڭ ئېمبارگولىرى ئىراننىڭ خەلقئارا پۇل يۆتكەش سىستېمىسىدىن پايدىلىنىشىنى چەكلىگەنلىكتىن، تېھران رايون دۆلەتلىرى بىلەن بولغان سودىدا ئامېرىكا دوللىرىدىن ۋاز كېچىپ، يەرلىك پۇللارنى ئىشلىتىش ياكى شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ (SCO) ئورتاق پۇل بىرلىكى مېخانىزمىنى ئىلگىرى سۈرۈشكە تىرىشماقتا. 2024-يىلىدىكى SCO باشلىقلار يىغىنىدا ئىراننىڭ «بىرلىككە كەلگەن پۇل مۇئامىلە سىستېمىسى» قۇرۇش تەكلىپى، دەل مۇشۇ توسالغۇلارنى يېڭىش ئۇرۇنۇشىنىڭ بىر قىسمىدۇر. گەرچە بۇ جەريان ئاستا بولسىمۇ، ئەمما ئىراننىڭ رايون ئىقتىسادىغا سىڭىشىش ئىرادىسىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ[2].
4. 2025-يىلدىكى ئوتتۇرا شەرق كىرىزىسى ۋە ئۇنىڭ تۈركىستانغا بولغان تەسىرى
2025-يىلى 6-ئاينىڭ ئوتتۇرىلىرىدا ئىسرائىلىيە بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدا پارتلىغان، كېيىنچە «12 كۈنلۈك ئۇرۇش» دەپ ئاتالغان ھەربىي توقۇنۇش، ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىنىڭ گېئو-سىياسىي ۋەزىيىتىگە بىۋاسىتە ۋە چوڭقۇر تەسىر كۆرسەتتى. ئىسرائىلىيەنىڭ ئىراننىڭ يادرو ئەسلىھەلىرى ۋە ھەربىي بازىلىرىغا قىلغان كەڭ كۆلەملىك ھاۋا ھۇجۇملىرى، شۇنداقلا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ «يېرىم كېچىدىكى بولقا» (Midnight Hammer) ناملىق ھەربىي ھەرىكىتى ئارقىلىق بۇ ئۇرۇشقا ئارىلىشىشى، توقۇنۇشنى يېڭى بىر پەللىگە كۆتۈردى. ئىراننىڭ بۇنىڭغا جاۋابەن ئىسرائىلىيە زېمىنىغا يۈزلىگەن ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان ۋە باشقۇرۇلىدىغان بومبىلار بىلەن ھۇجۇم قىلىشى، رايوننى ئۇرۇش قاينىمىغا تارتىپ كىرىش ئېھتىماللىقىنى تۇغدۇردى[6] [11].
ئوتتۇرا ئاسىيا جۇمھۇرىيەتلىرى، بولۇپمۇ قازاقىستان، ئۆزبېكىستان ۋە قىرغىزىستان ھۆكۈمەتلىرى بۇ توقۇنۇشنىڭ تەرەققىياتىغا جىددىي دىققەت قىلدى. رايون دۆلەتلىرىنىڭ ئەندىشىسى، توقۇنۇشنىڭ كېڭىيىپ كېتىشى ۋە ئۇنىڭ ئاقىۋىتىدە ئىراننىڭ ئىچكى ۋەزىيىتىنىڭ مۇقىمسىزلىشىشى، نەتىجىدە مۇساپىرلار ئېقىمىنىڭ شىمالغا قاراپ يۈزلىنىشى ئىدى. شۇڭلاشقا، تۈركىستان دۆلەتلىرى بىردەك ھالدا تەرەپلەرنى تەمكىنلىككە ۋە دىپلوماتىك ھەل قىلىش يولىنى تاللاشقا چاقىردى. قازاقىستان ۋە ئۆزبېكىستان تېزلىكتە ھەرىكەتكە كېلىپ، ئوتتۇرا شەرقتىكى پۇقرالىرىنى تارقاقلاشتۇرۇش پىلانلىرىنى ئىجرا قىلىشقا باشلىدى ۋە ھاۋا قاتنىشى لىنىيەلىرىنى ئىران ھاۋا بوشلۇقىدىن يىراقلاشتۇرۇپ قايتىدىن تەڭشىدى[6] [11].
ئۇرۇشنىڭ ئەڭ بىۋاسىتە تەسىرى رايوننىڭ ئەشيا ئوبوروتى ۋە سودا يوللىرىدا كۆرۈلدى. ئىراننىڭ پورتلىرى ۋە تىرانسپورت لىنىيەلىرىنىڭ ھەربىي زەربە نىشانىغا ئايلىنىش ئېھتىماللىقى، ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنى جەنۇبىي سودا كارىدورلىرىنىڭ بىخەتەرلىكىنى قايتىدىن ئويلىشىشقا يېتەكلىدى. قازاقىستان مىللىي ئىقتىساد مىنىستىرىنىڭ ئاگاھلاندۇرۇشىچە، توقۇنۇش سەۋەبىدىن جەنۇبىي ئەشيا ئوبوروتى يوللىرىنىڭ ئۈزۈلۈپ قېلىشى، دۆلەت ئىقتىسادىغا خەۋپ ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن. شۇ سەۋەبتىن، ئۆزبېكىستان ۋە قازاقىستان ئىران ئارقىلىق ئۆتىدىغان يوللارغا تايىنىشنى ۋاقىتلىق ئازايتىپ، تىرانس-كاسپىي (ئوتتۇرا كارىدور) قاتارلىق باشقا ئالتىرناتىپ يوللارغا يۈزلىنىشنى تېزلەتتى[6] [8].
ئىسرائىلىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى مەۋجۇتلۇقى، ئىران ئۈچۈن باش ئاغرىقى ۋە تەھدىت مەنبەسى ھېسابلىنىدۇ. ئىسرائىلىيە ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى، بولۇپمۇ قازاقىستان، ئەزەربەيجان ۋە ئۆزبېكىستان بىلەن قويۇق ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي-تېخنىكىلىق مۇناسىۋەت ئورنىتىپ كەلدى. قازاقىستان ئىسرائىلىيەنىڭ مۇھىم نېفىت تەمىنلىگۈچىسى بولسا، ئەزەربەيجان ئىسرائىلىيەنىڭ ھەربىي ئۈسكۈنىلىرىنى سېتىۋالغۇچى ۋە ئىرانغا قارشى ئىستراتېگىيەلىك شېرىك ھېسابلىنىدۇ. تېھران، ئىسرائىلىيەنىڭ بۇ رايوندىكى پائالىيەتلىرىنى ئۆزىنى قورشىۋېلىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمى دەپ قارايدۇ ۋە بۇنىڭغا قارشى «بىخەتەرلىك دىپلوماتىيەسى» نى كۈچەيتمەكتە. ئىران مەتبۇئاتلىرى ۋە رەسمىي باياناتلىرىدا، ئىسرائىلىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادا جاسۇسلۇق ۋە ھەربىي بازىلارنى قۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىنى ئەيىبلەپ، رايون دۆلەتلىرىنى بۇ ھەمكارلىقتىن ئاگاھلاندۇرۇپ كەلمەكتە[10].
بۇ توقۇنۇش، ئىراننىڭ رايوندىكى «بىخەتەرلىك چەمبىرىكى» ئۇقۇمىنى تېخىمۇ كۈچەيتتى. ئىران ئۆزىنىڭ شىمالىي چېگرالىرىنىڭ بىخەتەرلىكىنى قوغداش ئۈچۈن، ئىسرائىلىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تەسىرىنى چەكلەشنى مۇھىم مەسىلە دەپ قارايدۇ. شۇڭلاشقا، 2025-يىلدىكى كىرىزىستىن كېيىن، ئىران ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى بىلەن بولغان بىخەتەرلىك ۋە ئستىخبارات ھەمكارلىقىنى كۈچەيتىشكە تىرىشتى. بولۇپمۇ چېگرا بىخەتەرلىكى، تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ۋە ئۇچۇر ئالماشتۇرۇش ساھەلىرىدە يېڭى مېخانىزملارنى ئورنىتىشقا تىرىشماقتا. تېھراننىڭ مەقسىتى، رايون دۆلەتلىرىنى ئىسرائىلىيەنىڭ تەسىرىدىن يىراقلاشتۇرۇپ، ئۆزىنىڭ بىخەتەرلىك ئوربىتىسىغا تارتىشتۇر[10] [12].
يادرو مەسىلىسىمۇ بۇ كىرىزىسنىڭ مۇھىم بىر تەرىپىدۇر. ئانالىز ۋە ئىستىخبارات مەلۇماتلىرىغا قارىغاندا، 2025-يىلىدىكى ئۇرۇشتىن ۋە ئۆزىنىڭ باشقۇرۇلىدىغان بومبا سىستېمىلىرىنىڭ قىسمەن ۋەيران قىلىنىشىدىن كېيىن، ئىران رەھبىرى ئەلى خامەنېيى يادرو ئىستراتېگىيەسىدە ئۆزگىرىش ياسىغان بولۇشى مۇمكىن. خەۋەرلەرگە قارىغاندا، تېھران يادرو قوراللىرىنى ئىخچاملاشتۇرۇش ۋە ئۇنى باشقۇرۇلىدىغان بومبا بېشىغا ئورنىتىش تېخنىكىسىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا يېشىل چىراغ ياققان. ئەگەر ئىران يادرو قورالىغا ئىگە دۆلەتكە ئايلانسا، بۇ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى ئۆزگەرتىۋېتىدۇ ۋە رايون دۆلەتلىرىنى يېڭى بىر قوراللىنىش مۇسابىقىسىگە ياكى چوڭ كۈچلەرنىڭ (بولۇپمۇ خىتاي ۋە رۇسىيەنىڭ) يادرو كۈنلۈكى ئاستىغا كىرىشكە مەجبۇرلايدۇ[9].
ئاخىرىدا، ئوتتۇرا ئاسىيا خەلقىنىڭ بۇ توقۇنۇشقا بولغان پوزىتسىيەسىمۇ دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدۇ. ئېلىپ بېرىلغان رايونلۇق تېلېفون تەكشۈرۈشلىرىنىڭ نەتىجىسىگە قارىغاندا، گەرچە قازاقىستان ۋە تاجىكىستاندا ئىرانغا سىياسىي جەھەتتىن ھېسداشلىق قىلىش نىسبىتى (تەخمىنەن %42) مەۋجۇت بولسىمۇ، ئەمما ئىرانغا ھەربىي جەھەتتىن ياردەم بېرىشنى قوللاش نىسبىتى تۆۋەن (قازاقىستاندا ئاران %5). بۇ شۇنى كۆرسىتىدۇكى، تۈركىستان خەلقى ۋە ھۆكۈمەتلىرى ئىران بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە «نېيتراللىق» ۋە «ئۆزىنى قوغداش» نى ئەڭ مۇھىم ئورۇنغا قويىدۇ، ھەمدە ئىراننىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى ئۇرۇشلىرىغا چېتىلىپ قېلىشنى خالىمايدۇ. بۇ جامائەت پىكرى، رايون رەھبەرلىرىنىڭ ئىران سىياسىتىنى بەلگىلىشىدە مۇھىم بېسىم ئامىلى بولۇپ قالماقتا[11].
5. دۆلەتلەر بويىچە ئايرىم تەھلىل: مۇناسىۋەتلەرنىڭ كۆپ قاتلاملىق قۇرۇلمىسى
ئىراننىڭ تۈركىستان دۆلەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى بىر خىل قېلىپتا ئەمەس، بەلكى ھەربىر دۆلەتنىڭ تارىخىي، مەدەنىي ۋە گېئو-سىياسىي ئالاھىدىلىكىگە ئاساسەن پەرقلىق ۋە كۆپ قاتلاملىق شەكىللەنگەن. بۇ جەھەتتە تاجىكىستان، ئىراننىڭ رايوندىكى تەبىئىي ۋە يېقىن ئىتتىپاقدىشى سۈپىتىدە ئورۇن تۇتىدۇ. «پارس مەدەنىيەت چەمبىرىكى» گە تەۋە بولغان ۋە تىل جەھەتتىن ئىران بىلەن ئورتاقلىققا ئىگە تاجىكىستان، تېھران ئۈچۈن مەدەنىيەت ۋە يۇمشاق كۈچىنى كېڭەيتىشتىكى مۇھىم بازىدۇر. ئۆتمۈشتىكى سىياسىي سوغۇقچىلىقلار ۋە ئىشەنچسىزلىككە (بولۇپمۇ تاجىكىستان ئىچكى ئۇرۇشى مەزگىلىدىكى مەسىلىلەرگە) قارىماي، 2020-يىللاردىن كېيىن ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتى تېز سۈرئەتتە ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق سەۋىيەسىگە كۆتۈرۈلدى. ئىران تاجىكىستاندا «ئابابىل-2» (Ababil-2) ناملىق ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان زاۋۇتىنى قۇرۇپ بەردى، بۇ ئىراننىڭ چەتئەلدە قۇرغان تۇنجى ھەربىي زاۋۇتلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى ھەربىي ۋە بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنىڭ يۇقىرى پەللىسىنى كۆرسىتىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، «ئىستىقلال» تونېلى ۋە «سانگتۇدا-2» سۇ ئېلېكتىر ئىستانسىسىلىرى قاتارلىق ئۇل-ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرى، ئىراننىڭ تاجىكىستاندىكى ئىقتىسادىي مەۋجۇتلۇقىنى كۈچەيتتى. يېقىنقى خەۋەرلەرگە قارىغاندا، ئىككى دۆلەت ئىجتىمائىي پاراۋانلىق ۋە سەھىيە ساھەسىدە يېڭى «يول خەرىتىسى» تۈزۈشكە كېلىشكەن بولۇپ، بۇ ھەمكارلىقنىڭ دائىرىسىنىڭ كېڭىيىۋاتقانلىقىنى بىلدۈرىدۇ[2] [5] [7].
قازاقىستان ئىران ئۈچۈن رايوندىكى مۇھىم ئىقتىسادىي شېرىك ۋە رۇسىيەگە تۇتىشىدىغان كۆۋرۈك ھېسابلىنىدۇ. گەرچە سىياسىي جەھەتتە قازاقىستان غەرب، خىتاي ۋە رۇسىيە ئوتتۇرىسىدا تەڭپۇڭلۇق ساقلايدىغان «كۆپ تەرەپلىمىلىك» (Multi-vector) سىياسەت قوللانسىمۇ، ئەمما ئىران پورتلىرىغا ۋە تىرانسپورت يوللىرىغا بولغان جىددىي ئېھتىياجى سەۋەبىدىن، تېھران بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى ئەستايىدىللىق بىلەن راۋاجلاندۇرماقتا. قازاقىستان ئاشلىق ۋە نېفىت مەھسۇلاتلىرىنى ئىرانغا ئېكسپورت قىلىشتا ئاساسلىق تەمىنلىگۈچىلەرنىڭ بىرىدۇر. پىرېزىدېنت توقايېۋنىڭ ئىران بىلەن بولغان سودا ھەجىمىنى 3 مىليارد دوللارغا يەتكۈزۈش نىشانى ۋە ئاستانىدە ئۆتكۈزۈلگەن ئۇچرىشىشلاردا ئىمزالانغان ھەمكارلىق ھۆججەتلىرى، قازاقىستاننىڭ ئىران بىلەن بولغان «پىراگماتىك شېرىكچىلىك» نى ساقلاپ قېلىش ئىرادىسىنى كۆرسىتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، كاسپىي دېڭىزىنىڭ قانۇنىي ئورنى ۋە بىخەتەرلىكى مەسىلىسىدە ئىككى دۆلەتنىڭ ئورتاق مەنپەئەتى بار بولۇپ، بۇ ساھەدىكى دىپلوماتىك ھەمكارلىق مۇناسىۋەتلەرنىڭ مۇھىم بىر قىسمىدۇر[1] [5] [7].
تۈركمەنىستان ئىران بىلەن ئەڭ ئۇزۇن قۇرۇقلۇق چېگراسىغا (1148 كىلومېتىر) ئىگە دۆلەت بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئىراننىڭ ئوتتۇرا ئاسىياغا كىرىشىدىكى «فىزىكىلىق ئىشىك» ھېسابلىنىدۇ. ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت ئاساسلىقى ئېنېرگىيە ۋە تىرانسپورت ساھەسىگە مەركەزلەشكەن. تۈركمەنىستاننىڭ بىتاراپلىق سىياسىتى، ئۇنىڭ ئىران بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە سىياسىي زىددىيەتلەردىن ساقلىنىپ، ئىقتىسادىي مەنپەئەتنى قوغلىشىشىغا شارائىت ياراتتى. گەرچە گاز باھاسى ۋە پۇل تۆلەش مەسىلىلىرىدە پات-پات سۈركىلىشلەر يۈز بېرىپ تۇرسىمۇ، ئەمما تۈركمەنىستان گازىنىڭ ئىران ئارقىلىق باشقا بازارلارغا يەتكۈزۈلۈشى ۋە ئىران تاۋارلىرىنىڭ تۈركمەنىستان بازىرىغا كىرىشى ھەر ئىككى تەرەپ ئۈچۈن ئەھمىيەتكە ئىگە. ئىراننىڭ تۈركمەنىستاندا ئۆتكۈزگەن مەخسۇس سودا كۆرگەزمىلىرى ۋە چېگرا سودا رايونلىرىنى قۇرۇش تىرىشچانلىقى، تېھراننىڭ بۇ يولنى ھەمىشە ئوچۇق تۇتۇشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىنىڭ ئىپادىسىدۇر[1] [12].
ئۆزبېكىستان شەۋكەت مىرزىيويېۋ دەۋرىدە تاشقى دۇنياغا، بولۇپمۇ قوشنىلىرىغا قارىتا ئوچۇق سىياسەت قوللىنىشقا باشلىغاندىن بۇيان، ئىران بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە كۆرۈنەرلىك ئىلگىرىلەش بولدى. ئىلگىرى ئىسلام كەرىموۋ دەۋرىدىكى گۇمان ۋە ئارىلىق ساقلاش سىياسىتىنىڭ ئورنىنى، ھازىر سودا ۋە ئەشيا ئوبوروتىنى ئاساس قىلغان ئەمەلىيەتچىل ھەمكارلىق ئىگىلىدى. ئۆزبېكىستان دېڭىزغا چىقىش ئۈچۈن ئىراننىڭ چاباھار ۋە بەندەر ئابباس پورتلىرىغا ئېھتىياجلىق بولغاچقا، تىرانسپورت ۋە قاتناش ساھەسىدىكى كېلىشىملەرگە ئەھمىيەت بەرمەكتە. ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى سودا ئومۇمىي قىممىتىنى 2 مىليارد دوللارغا يەتكۈزۈش پىلانى ۋە ئۆزبېكىستاننىڭ ئىران پورتلىرىغا مەبلەغ سېلىش قىزغىنلىقى، بۇ يېڭى دەۋرنىڭ باشلانغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ[3] [5].
قىرغىزىستان گەرچە ئىران بىلەن بىۋاسىتە چېگرىداش بولمىسىمۇ ۋە ئىقتىسادىي كۆلىمى كىچىكرەك بولسىمۇ، ئەمما رايون تىرانسپورت تورىنىڭ بىر ھالقىسى سۈپىتىدە ئەھمىيەتكە ئىگە. خىتاي-قىرغىزىستان-ئۆزبېكىستان تۆمۈر يولى (CKU) قۇرۇلۇشىنىڭ ئىلگىرىلىشىگە ئەگىشىپ، بۇ لىنىيەنىڭ كەلگۈسىدە ئىران تۆمۈر يول تورىغا ئۇلىنىش ئېھتىماللىقى، قىرغىزىستاننىڭ ئىران ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك قىممىتىنى ئاشۇردى. ئىران بىلەن قىرغىزىستان ئوتتۇرىسىدىكى سودا ئاساسلىقى يېزا ئىگىلىك ۋە يېنىك سانائەت مەھسۇلاتلىرىغا مەركەزلەشكەن بولۇپ، EAEU ئەركىن سودا كېلىشىمى رامكىسىدا بۇ مۇناسىۋەتنىڭ يەنىمۇ تەرەققىي قىلىش يوشۇرۇن كۈچى بار[5].
ئومۇمىي جەھەتتىن ئالغاندا، ئىراننىڭ بۇ دۆلەتلەرگە قاراتقان سىياسىتىدە ئىلگىرىكى «ئىنقىلاب ئېكسپورت قىلىش» ياكى دىنىي ئىدېئولوگىيەنى تېڭىش ئۇسۇلىدىن ۋاز كېچىپ، پۈتۈنلەي «پىراگماتىك»، «مەنپەئەتنى ئاساس قىلغان» ۋە «سېكۇلار» (دۇنياۋى) مەنپەئەتلەرنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدىغان سىياسەت قوللىنىۋاتقانلىقى تەھلىل قىلىندى. تېھران ئۈچۈن ھازىرقى ئەڭ مۇھىم مەسىلە مەزھەپ تەشۋىقاتى ئەمەس، بەلكى ئىقتىسادىي ھاياتىي كۈچنى ساقلاپ قېلىش ۋە بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىدۇر[2] [5].
6. خەلقئارالىق تەشكىلاتلار رامكىسىدىكى ھەمكارلىق
ئىراننىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى پەقەت ئىككى تەرەپلىك دىپلوماتىيە بىلەنلا چەكلەنمەي، بەلكى كۆپ تەرەپلىك خەلقئارالىق تەشكىلاتلار رامكىسى ئىچىدىمۇ سىستېمىلىق ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە. بۇ جەھەتتە ئەڭ زور بۇرۇلۇش، ئىراننىڭ 2023-يىلى 7-ئايدا شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىغا (SCO) رەسمىي ئەزا بولۇپ قوبۇل قىلىنىشىدۇر. ئۇزۇن يىللىق كۆزەتكۈچىلىك سالاھىيىتىدىن كېيىن قولغا كەلگەن بۇ تولۇق ئەزالىق، ئىراننىڭ ئاسىيا گېئو-سىياسىتىدىكى ئورنىنى خەلقئارالىق سەۋىيەدە قانۇنلاشتۇردى ۋە ئۇنىڭ يېتىم قالدۇرۇلۇش ھالىتىگە خاتىمە بەردى. شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى ئەزالىقى ئىرانغا رايون بىخەتەرلىكى، تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ۋە ئىقتىسادىي ھەمكارلىق مەسىلىلىرىدە ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى، خىتاي ۋە رۇسىيە بىلەن بىر ئۈستەلدە ئولتۇرۇپ سۆزلىشىش ھوقۇقىنى بەردى[2] [12].
بۇ ئەزالىق يەنە ئىرانغا غەربنىڭ «بىر قۇتۇپلۇق دۇنيا» تەرتىپىگە جەڭ ئېلان قىلىۋاتقان «رېۋىزىيونىست» (تەرتىپنى قايتا قۇرغۇچى) كۈچلەر، يەنى خىتاي ۋە رۇسىيە بىلەن بىر سەپتە تۇرۇش پۇرسىتى بەردى. ئىران بۇ سۇپىدىن پايدىلىنىپ، ئامېرىكىنىڭ رايوندىكى تەسىرىنى ئاجىزلىتىش ۋە ئۆزىنىڭ «شەرققە قاراش» سىياسىتىنى يېڭى بىر باسقۇچقا كۆتۈرۈشنى نىشان قىلماقتا. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئىران شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى رامكىسى ئىچىدە بانكا ھەمكارلىقى، ئېنېرگىيە كۇلۇبى قۇرۇش ۋە تىرانسپورت كارىدورلىرىنى بىر گەۋدىلەشتۈرۈش قاتارلىق تەكلىپلەرنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، تەشكىلاتنىڭ ئىچكى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچىنى ئاشۇرۇشقا تىرىشماقتا[2].
ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تەشكىلاتى (ECO) بولسا، ئىران، تۈركىيە ۋە پاكىستان تەرىپىدىن قۇرۇلغان ۋە كېيىنچە ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى قوشۇلغان يەنە بىر مۇھىم سۇپىدۇر. گەرچە ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ ئەمەلىي ئىقتىسادىي ئۈنۈمى ۋە ئىجرا قىلىش كۈچى ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تەشكىلاتىغا سېلىشتۇرغاندا تۆۋەنرەك بولسىمۇ، ئەمما ئۇ ئىران بىلەن ئوتتۇرا ئاسىيا ئوتتۇرىسىدىكى مەدەنىيەت، تارىخ ۋە ئىقتىسادىي رىشتىلەرنى باغلاپ تۇرىدىغان مۇھىم مېخانىزم بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. بولۇپمۇ ئىراننىڭ تېھراندا ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تەشكىلاتى مەدەنىيەت ئىنستىتۇتىنى تەسىس قىلىشى ۋە قاتناش-تىرانسپورت جەھەتتىكى ماسلىشىشنى (مەسىلەن، ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تەشكىلاتى پويىزى) ئىلگىرى سۈرۈشى، بۇ تەشكىلاتنىڭ يەنىلا ئىران دىپلوماتىيەسىدە بەلگىلىك ئورۇنغا ئىگە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ[5].
بۇنىڭدىن باشقا، ئىراننىڭ ياۋرو-ئاسىيا ئىقتىسادىي ئىتتىپاقى (EAEU) بىلەن بولغان ئەركىن سودا كېلىشىمى ۋە BRICS قا ئەزا بولۇشى، ئۇنىڭ كۆپ تەرەپلىمىلىك دىپلوماتىيە ئىستراتېگىيەسىنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇۋاتقانلىقىنى دەلىللەيدۇ. تېھران بۇ خەلقئارالىق تەشكىلاتلارنى ئامېرىكىنىڭ بىر تەرەپلىمە ئېمبارگولىرىنى (Unilateral Sanctions) ئۈنۈمسىز قىلىش ۋە رايون دۆلەتلىرى بىلەن كوللېكتىپ بىخەتەرلىك ۋە ئىقتىسادىي مەنپەئەت تورىنى شەكىللەندۈرۈشنىڭ ئۈنۈملۈك قورالى دەپ قارايدۇ. بۇ ئارقىلىق ئىران، ئىككى تەرەپلىك مۇناسىۋەتلەردىكى بېسىمنى كۆپ تەرەپلىك مېخانىزملار ئارقىلىق يېنىكلىتىشنى مەقسەت قىلىدۇ[1] [2].
7. خۇلاسە: مەجبۇرىيەتتىن كېلىپ چىققان ئىستراتېگىيەلىك تاللاش
خۇلاسىلىگەندە، ئىراننىڭ بۈگۈنكى كۈندىكى ئوتتۇرا ئاسىيا سىياسىتى – يالغۇز سىياسىي ئارزۇ ياكى ئاڭلىق تاللاشتىن كۆرە، خەلقئارالىق ۋەزىيەتنىڭ كەسكىن قىستىشى ۋە گېئو-سىياسىي رېئاللىقنىڭ تەقەززاسى بىلەن شەكىللەنگەن «مەجبۇرىي بۇرۇلۇش» تۇر. غەرب دۇنياسىنىڭ داۋاملىق بېسىم ئىشلىتىشى، ئىقتىسادىي ئېمبارگولارنىڭ بوغۇشى ۋە 2025-يىلىدىكى ئوتتۇرا شەرق توقۇنۇشىنىڭ پارتلىشى، ئىراننى تارىختىكى ھەر قانداق ۋاقىتتىكىدىن بەكرەك يۈزىنى پۈتۈنلەي شەرققە ۋە شىمالغا قىلىشقا، رايون دۆلەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى ئىستراتېگىيەلىك چوڭقۇرلۇق دەپ قاراشقا مەجبۇر قىلدى.
ئىران بۇ رايوندا مۇۋەپپەقىيەت قازىنىش ۋە ئۆزىنىڭ ھاياتىي كۈچىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن، ئۆتمۈشتىكى «ئىنقىلاب ئېكسپورت قىلىش» ۋە دىنىي ئىدېئولوگىيەنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش نىشانىدىن ئاساسەن ۋاز كەچتى. ئۇنىڭ ئورنىغا پۈتۈنلەي «پىراگماتىك»، «مەنپەئەتنى ئاساس قىلغان» ۋە ئۆزئارا مەنپەئەت يەتكۈزۈشنى نىشان قىلغان سىياسەتنى قوللانماقتا. تۈركىستان دۆلەتلىرىمۇ گەرچە ئىراننىڭ يادرو پىلانى ۋە رايونلۇق ئارزۇلىرىدىن بەزىدە ئەندىشە قىلسىمۇ، ئەمما دېڭىزغا چىقىش يولىغا بولغان تەشنالىق، سودا يوللىرىنى كۆپ خىللاشتۇرۇش ئېھتىياجى ۋە ئېنېرگىيە ھەمكارلىقىدىكى پايدىلار تۈپەيلىدىن، تېھران بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى ساقلاپ قېلىشقا ۋە راۋاجلاندۇرۇشقا مەجبۇر.
شۇڭا، ئىراننىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى كەلگۈسى – ئۇنىڭ خىتاي ۋە رۇسىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنىڭ قانچىلىك چوڭقۇرلىشىشىغا، رايوندىكى خەلقئارا تىرانسپورت كارىدورلىرىنىڭ ئەمەلىيلىشىش دەرىجىسىگە، ھەمدە ئىراننىڭ ئىچكى ۋە تاشقى سىياسىتىدىكى مۇقىملىققا زىچ باغلىقتۇر. ئىران ئۈچۈن ئوتتۇرا ئاسىيا بىلەن بولغان بىر گەۋدىلىشىش، پەقەت ئىقتىسادىي تەرەققىيات ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى يېڭى دۇنيا تەرتىپىدە مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش ئۈچۈنمۇ كەم بولسا بولمايدىغان شەرتتۇر.
پايدىلانغان مەنبەلەر:
[1] Bulatkulova, S. (2025, December 12). Central Asia Through Tehran’s Lens: What Are Iran’s Interests in Region? The Astana Times. https://astanatimes.com/2025/12/central-asia-through-tehrans-lens-what-are-irans-interests-in-region/ [2] Altynbek, A., Wastnidge, E., & Yermekbayev, A. (2025). Iran and Central Asia: Eurasian Geopolitics in a Changing World Order. The International Spectator, 60(4), 138-155. https://doi.org/10.1080/03932729.2025.2572372 [3] Umarova, N. (2025, May 29). Why Is Iran Strengthening Its Ties With Central Asia? The Diplomat. https://thediplomat.com/2025/05/why-is-iran-strengthening-its-ties-with-central-asia/ [4] IAI Publications. (n.d.). Iran and Central Asia: Eurasian Geopolitics in a Changing World Order. https://www.iai.it/en/pubblicazioni/c10/iran-and-central-asia-eurasian-geopolitics-changing-world-order [5] Moldaliyeva, A. I., & Kilybayeva, P. K. (2024). Political and economic aspects of Iran’s relations with Central Asian countries. Bulletin of L.N. Gumilyov Eurasian National University. Political Science. Regional Studies. Oriental Studies. Turkology Series, 2(147), 187-196. https://doi.org/10.32523/2616-6887/2024-147-2-187-196 [6] The Times of Central Asia. (2025, June). Iran’s Upheaval: Central Asia’s Role and Regional Repercussions (Series of reports including «Central Asia Rethinks Trade Routes Amid Middle East Crisis»). https://timesca.com/irans-upheaval-central-asias-role-and-regional-repercussions/ [7] Frantzman, S. J. (2025, December 23). Iran pushes for cultural, economic diplomacy with nations across central Asia. The Jerusalem Post. https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-881129 [8] Bland, S. M. (2025). The Ripple Effects of the Israel-Iran Conflict on Central Asia. The Times of Central Asia. https://timesca.com/the-ripple-effects-of-the-israel-iran-conflict-on-central-asia/ [9] ISPI. (2025). Crisis to Watch in 2026: Iran. ISPI Online. https://www.ispionline.it/en/publication/crisis-to-watch-in-2026-iran-226527 [10] AhlulBayt News Agency. (n.d.). Analysis: Israel’s Creeping Influence in Central Asia a Threat to Iran’s Security Interests. https://en.abna24.com/news/1749866/Analysis-Israel-s-Creeping-Influence-in-Central-Asia-a-Threat [11] Bifolchi, G. (2025, June 14). Israel-Iran Conflict: Central Asia’s Reactions and Concerns. SpecialEurasia. https://www.specialeurasia.com/2025/06/14/central-asia-israel-iran-war/ [12] Pars Today. (2025, December 10). Expansion of Iran’s ties with Central Asia: A bridge toward Eurasian integration. https://parstoday.ir/en/news/iran-i240482ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
