ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
ۋاشىنگتوندا يۈز بەرگەن زور سىياسىي ئۆزگىرىشتىن كېيىن، 2026-يىلى 23-يانۋاردا، يېقىندىلا نامى «مۇداپىئە مىنىستىرلىقى»دىن قايتىدىن «ئۇرۇش مىنىستىرلىقى» (Department of War) غا ئۆزگەرتىلگەن ئورگان تەرىپىدىن يېڭى «دۆلەت مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسى» (NDS) ئېلان قىلىندى[1]. بۇ ھۆججەت پىرېزىدېنت ترامپنىڭ ئىككىنچى نۆۋەتلىك ۋەزىپە ئۆتەش مەزگىلىدىكى «ئامېرىكا بىرىنچى» تەسەۋۋۇرىنى ھەربىي تەلىماتقا رەسمىي سىڭدۈرگەن بولۇپ، ئامېرىكانىڭ يەر شارىدىكى ئورنىدا سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن بۇيانقى ئەڭ چوڭ بۇرۇلۇشنى ئىپادىلەيدۇ. ئىستراتېگىيە ھۆججىتىدە، ئامېرىكانىڭ دۆلەت مەنپەئەتىنى قوغداش ئۈچۈن ئەمەلىيەتچىل رېئالىزم (pragmatic realism) يولىنى تاللىغانلىقى ۋە ئىلگىرىكى ھۆكۈمەتلەرنىڭ «دەبدەبىلىك» (grandiose) دۆلەت تۈرلىرىدىن ۋاز كەچكەنلىكى ئوچۇق جاكارلانغان.
يېڭى ئىستراتېگىيەنىڭ مەركىزىدە، بايدىن ھۆكۈمىتىنىڭ «بىرىكمە ھۈركۈتۈش كۈچى» (Integrated Deterrence) ئۇقۇمىنىڭ ئورنىغا دەسسىتىلگەن ۋە ئامېرىكا خەلقىنىڭ بىخەتەرلىكى، ئەركىنلىكى ۋە پاراۋانلىقىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدىغان «كۈچ ئارقىلىق تىنچلىق» (Peace Through Strength) تەلىماتى تۇرىدۇ [1]. بۇ يېڭىچە قاراش ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ تۈپ ۋەزىپىسىنىڭ دۆلەتنىڭ ئۇرۇشلىرىدا غەلىبە قىلىش ئىكەنلىكىنى تەكىتلەپ، «جەڭچى روھى»نى (warrior ethos) قايتا تىكلەش ۋە باشقا دۆلەتلەرگە ئارىلىشىۋېلىشتىن يىراق تۇرۇشنى نىشان قىلغان. ھۆججەتتە، ئامېرىكانىڭ دۇنيا ساقچىسى ئەمەسلىكى ۋە ئىتتىپاقداشلارنىڭ ئۆز بىخەتەرلىكى ئۈچۈن ئاساسلىق مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئېلىشى كېرەكلىكى قاتتىق تەلەپپۇزدا ئىپادىلەنگەن [2].
بۇ ئىستراتېگىيەلىك قايتا قۇرۇشتا، ئامېرىكانىڭ تەھدىتنى تونۇش دەرىجىسىدە ئۆزگىرىش بولغانلىقى كۆرسىتىلگەن، خىتاي ئەمدىلىكتە بىردىنبىر دىققەت نۇقتىسى ئەمەس، بەلكى ئانا ۋەتەن مۇداپىئەسىدىن قالسىلا ئىككىنچى ئورۇندا تۇرىدىغان مۇھىم نۇقتا قىلىپ بېكىتىلگەن [3]. ئىلگىرىكى ئىستراتېگىيەلەرگە ئوخشىمايدىغىنى، خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە «توقۇنۇش ئەمەس، كۈچ ئارقىلىق توسۇش» نىشان قىلىنغان بولۇپ، بېيجىڭنى «بوغۇش ياكى كەمسىتىش» نىڭ ئورنىغا، رايوندىكى تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاش مەقسەت قىلىنغان [1]. رۇسىيە بولسا شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (NATO) نىڭ شەرقىي قانىتى ئۈچۈن «مەۋجۇت ئەمما كونترول قىلغىلى بولىدىغان» تەھدىت دەپ تەرىپلىنىپ، ياۋروپا مۇداپىئەسىنىڭ مەسئۇلىيىتى ئاساسەن ياۋروپادىكى ئىتتىپاقداشلارغا قالدۇرۇلغان.
ئىستراتېگىيە ھۆججىتى ئامېرىكانىڭ يېتىم قالدۇرۇش (isolationist) سىياسىتىنى قوللانمىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرسىمۇ، بايلىق ۋە ھەربىي كۈچنىڭ غەربىي يېرىم شارغا ۋە بىۋاسىتە ئامېرىكا مەنپەئەتىگە مەركەزلىشىشى، ئەمەلىيەتتە بىر «ئامېرىكا قەلئەسى» (Fortress America) قارىشىغا ئىشارەت قىلماقتا. ھۆججەتتە چېگرا بىخەتەرلىكى دۆلەت بىخەتەرلىكنىڭ بىر قىسمى دەپ ئېنىقلىما بېرىلگەن بولۇپ، قانۇنسىز كۆچمەنلەر ۋە زەھەرلىك چېكىملىك ئەتكەسچىلىكى ھەربىي تەھدىت كاتېگورىيەسىگە كىرگۈزۈلگەن. بۇ ئەھۋال، ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ سىرتتىكى مەۋجۇتلۇقىنى ئازايتىپ، ئىچكى ۋە يېقىن ئەتراپتىكى رولىنى كۈچەيتىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ [4].
بۇ تەلىمات ئۆزگىرىشى، ئامېرىكانىڭ ئەنئەنىۋى ئىتتىپاقداشلىق قۇرۇلمىلىرىدا تۈپتىن «يۈكنى تەڭ ئۈستىگە ئېلىش» (Burden-Sharing) دەۋرىنى باشلىغان بولۇپ، ئىتتىپاقداشلاردىن تېخىمۇ ئەمەلىي تۆھپىلەر تەلەپ قىلىنماقتا. ۋاشىنگتون ئىتتىپاقداشلارنىڭ ئامېرىكا مۇداپىئە كۈنلۈكى ئاستىدا «ھەقسىز بەھرىلىنىش» (free-ride) دەۋرىنىڭ ئاخىرلاشقانلىقىنى بىلدۈرۈپ، NATO ۋە باشقا شېرىكلەر ئۈچۈن مىللىي ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى (GDP) نىڭ %5 نىسبىتىدە يېڭى ۋە مەجبۇرىي مۇداپىئە چىقىمى ئۆلچىمىنى ئوتتۇرىغا قويدى [1].
بۇ ماقالىنىڭ تېزىسى شۇكى، 2026-يىللىق ئىستراتېگىيە، ئامېرىكانىڭ يەر شارى ساقچىسىلىق رولىنى چەكلەپ، بايلىقلىرىنى ئانا ۋەتەن بىخەتەرلىكى ۋە خىتاينى تەڭپۇڭلاشتۇرۇشقا مەركەزلەشتۈرىدىغانلىقىنى، بۇ ئەھۋالنىڭ ئەنئەنىۋى ئىتتىپاقداشلىقتا ئىشەنچ كىرىزىسى پەيدا قىلىدىغانلىقىنى ۋە خىتاي بىلەن كونتروللۇق ئەمما كەسكىن بىر رىقابەتكە يول ئاچىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
ئامېرىكا مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسىنىڭ يېڭى تۈۋرۈكلىرى
2026-يىللىق دۆلەت مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئەڭ يادرولۇق ئۆزگىرىشى «ئانا ۋەتەننى قوغداش» (Defend the U.S. Homeland) نى ھەربىي ھەرىكەتنىڭ بىرىنچى مۇھىم ۋەزىپىسى قىلىپ بېكىتىشىدۇر [1]. يېڭىدىن ئاتالغان «ئۇرۇش مىنىستىرلىقى» (Department of War) ئىلگىرىكى ھۆكۈمەتلەرنىڭ ئانا ۋەتەن بىخەتەرلىكىگە سەل قاراپ، «قائىدىگە ئاساسلانغان خەلقئارا تەرتىپ»تەك ئابستراكت ئۇقۇملار ئۈچۈن بايلىق ئىسراپ قىلغانلىقىنى تەنقىدلەيدۇ. بۇ ئىستراتېگىيە ئامېرىكا خەلقىنىڭ بىخەتەرلىكىنى ھەممىدىن ئەلا بىلىدىغان «ئامېرىكا بىرىنچى» (America First) ۋە «ئەمەلىيەتچىل» يېڭى بىر ئالتۇن دەۋرنى ۋەدە قىلماقتا.
بۇ ئىستراتېگىيەدە چېگرا بىخەتەرلىكى ئەنئەنىۋى قانۇن ئىجرا قىلىش دائىرىسىدىن ھالقىپ، دۆلەت مۇداپىئەسىنىڭ مەركىزىي نۇقتىسىغا ئايلاندۇرۇلغان. مىنىستىرلىق چېگرانى قوغداش، قانۇنسىز كۆچمەنلەرنىڭ «تاجاۋۇزى»نى توسۇش ۋە زەھەرلىك چېكىملىك ئەتكەسچىلىكىگە (Narco-terrorism) قارشى تۇرۇشنى ئارمىيەنىڭ بىۋاسىتە ۋەزىپىسى قاتارىغا كىرگۈزگەن [4]. بۇ ئۆزگىرىش، ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ دىققىتىنى چەتئەلدىكى توقۇنۇشلاردىن دۆلەت ئىچىدىكى تەھدىتلەرگە ۋە جەنۇبىي چېگرا بىخەتەرلىكىگە يۆتكەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
غەربىي يېرىم شاردا ئامېرىكانىڭ ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى قايتا تىكلەش يېڭى ئىستراتېگىيەنىڭ يەنە بىر مۇھىم تۈۋرۈكىدۇر. ھۆججەتتە «مونرو تەلىماتىنىڭ ترامپ قوشۇمچىسى» (Trump Corollary to the Monroe Doctrine) ئوتتۇرىغا قويۇلغان بولۇپ، بۇ ئارقىلىق رايوندىكى رەقىبلەرنىڭ ھەربىي مەۋجۇتلۇقىنى چەكلەش ۋە ئامېرىكانىڭ ئىستراتېگىيەلىك رايونلارغا بولغان كونتروللۇقىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش مەقسەت قىلىنغان [3]. بۇ سىياسەت، ئامېرىكانىڭ ئۆز قورۇسى دەپ قارايدىغان بۇ رايوندا تېخىمۇ قاتتىق قوللۇق بىلەن ھەرىكەت قىلىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.
ئىستراتېگىيەدە يەنە ۋېنېزۇئېلا پىرېزىدېنتى نىكولاس مادۇرونىڭ ھاكىمىيەتتىن ئاغدۇرۇلۇشى ماختىلىپ، بۇ خىل ھەرىكەتلەرنىڭ رايون بىخەتەرلىكى ئۈچۈن زۆرۈر ئىكەنلىكى تەكىتلەنگەن [1]. بۇ خىل پوزىتسىيە، ۋاشىنگتوننىڭ غەربىي يېرىم شاردىكى سىياسىي ئۆزگىرىشلەرگە ئاكتىپ ئارىلىشىش ئارقىلىق «ئانا ۋەتەن مۇداپىئەسى»نى كۈچەيتىشنى پىلانلاۋاتقانلىقىنى ئاشكارىلايدۇ. ئامېرىكا بۇ رايوندىكى تەسىر كۈچىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئۈچۈن ھەربىي ۋە دىپلوماتىيەلىك ۋاسىتىلەرنى بىرگە ئىشلىتىشنى نىشان قىلغان.
سانائەت بازىسىنى «دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچەيتىش» (Supercharge the U.S. Defense Industrial Base) ئىستراتېگىيەنىڭ تۆتىنچى تۈۋرۈكى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان [1]. بۇ پىلان ئامېرىكانىڭ مۇداپىئە سانائىتىنى يۈز يىلدىن بۇيان كۆرۈلۈپ باقمىغان دەرىجىدە جانلاندۇرۇشنى، شۇ ئارقىلىق ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ قورال-ياراغ ۋە ئەشيا تەمىنلەش ئىقتىدارىنى ئەڭ يۇقىرى سەۋىيەگە يەتكۈزۈشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ پەقەت ئامېرىكا ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئېلىۋاتقان ئىتتىپاقداشلارنى قوراللاندۇرۇش ئۈچۈنمۇ مۇھىم دەپ قارالغان.
يېڭى ئىستراتېگىيە ئامېرىكا دۇچ كېلىۋاتقان «بىرلا ۋاقىتتا يۈز بېرىش مەسىلىسى» (The Simultaneity Problem) نى ئېتىراپ قىلىدۇ، يەنى ئامېرىكانىڭ بارلىق يەردىكى تەھدىتلەرگە تەڭلا تاقابىل تۇرالمايدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ [1]. شۇڭا، بايلىق ۋە كۈچنى ئەڭ مۇھىم بولغان ئانا ۋەتەننى قوغداشقا ۋە ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىغا مەركەزلەشتۈرۈش، باشقا رايونلاردىكى يۈكنى ئىتتىپاقداشلارغا تەقسىملەش ئاساسىي پىرىنسىپ قىلىنغان. بۇ رېئالىزمچى ئۇسۇل ئامېرىكانىڭ يەر شارىۋى مەجبۇرىيەتلىرىنى قايتا رەتلەشنى تەلەپ قىلىدۇ.
ھۆججەتتە «قائىدىگە ئاساسلانغان خەلقئارا تەرتىپ» (rules-based international order) كە ئوخشاش ئابستراكت ئۇقۇملارنىڭ ئەمەلىيەتتىن يىراق ئىكەنلىكى ۋە ئامېرىكا خەلقىنىڭ مەنپەئەتىگە خىزمەت قىلمايدىغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن. ئۇنىڭ ئورنىغا، ئامېرىكانىڭ كونكرېت مەنپەئەتىنى قوغدايدىغان، دۈشمەنلەرنىڭ ئىرادىسىنى سۇندۇرىدىغان ۋە ئۇرۇشتا غەلىبە قىلىشنى مەقسەت قىلغان «جەڭچى روھى» (warrior ethos) نى ئەسلىگە كەلتۈرۈش تەشەببۇس قىلىنغان.
بۇ ئىستراتېگىيە يەنە ئارمىيەنى «مۇداخىلىچىلىك» (interventionism)، «تۈگىمەس ئۇرۇشلار» (endless wars) ۋە «دۆلەت قۇرۇش» (nation-building) تىن خالاس قىلىپ، دىققەتنى ئامېرىكا خەلقى ئۈچۈن ھەقىقىي مۇھىم بولغان تەھدىتلەرگە مەركەزلەشتۈرۈشنى ۋەدە بېرىدۇ. بۇ، ئامېرىكانىڭ كەلگۈسىدە چەتئەلدىكى سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي قۇرۇلۇشلارغا بايلىق سەرپ قىلمايدىغانلىقىنى، پەقەت بىۋاسىتە بىخەتەرلىك تەھدىتلىرىگىلا ئىنكاس قايتۇرىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.
ئاخىرىدا، بۇ يېڭى ئىستراتېگىيە «ئامېرىكا بىرىنچى»، «كۈچ ئارقىلىق تىنچلىق» ۋە «ئەمەلىيەتچىل» بولۇشتىن ئىبارەت ئۈچ چوڭ شوئار ئاستىدا خۇلاسىلەنگەن [1]. بۇ شوئارلار ئامېرىكانىڭ ھەربىي، دىپلوماتىيە ۋە ئىقتىسادىي كۈچىنى قايتىدىن تەشكىللەپ، دۇنيادىكى ئورنىنى ساقلاپ قېلىش بىلەن بىرگە، ئىچكى تەرەققىياتقا ئەھمىيەت بېرىدىغانلىقىنى نامايان قىلىدۇ.
يەر شارى ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋىتىدە «شەرتلىك شېرىكچىلىك» دەۋرى
2026-يىللىق دۆلەت مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسى (NDS) ئامېرىكانىڭ ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىدە تۈپتىن ئۆزگىرىش ياساپ، «يۈكنى تەڭ ئۈستىگە ئېلىش» (Burden-Sharing) نى مەركىزىي تەلەپكە ئايلاندۇردى. ۋاشىنگتون ئەمدىلىكتە ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ بىخەتەرلىك يوچۇقلىرىنى ئۆز ھېسابىدىن تولدۇرۇپ بەرمەيدىغانلىقىنى، ئۇلارنىڭ ئۆز مۇداپىئەسى ئۈچۈن «بىرىنچى دەرىجىلىك مەسئۇلىيەت»نى ئۈستىگە ئېلىشى كېرەكلىكىنى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويدى [1]. ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ رولى ئەمدى «يېتەكچىلىك قىلىش»تىن، «ھالقىلىق، ئەمما چەكلىك ياردەم» (critical but more limited support) بېرىشكە ئۆزگەردى.
ياۋروپا ۋە NATO غا نىسبەتەن، بۇ ئىستراتېگىيە ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ ئۆز قىتئەسىنىڭ مۇداپىئەسىدە ئاساسلىق رول ئوينىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلىدى. ھۆججەتتە رۇسىيە «ئۆتكۈر تەھدىت» ئەمەس، بەلكى NATO نىڭ شەرقىي ئەزالىرى ئۈچۈن «مەۋجۇت، ئەمما كونترول قىلغىلى بولىدىغان» (persistent but manageable) بىر مەسىلە دەپ تەرىپلىنىپ، ئۇكرائىناغا ياردەم بېرىش مەسئۇلىيىتى ئاساسەن ياۋروپا دۆلەتلىرىگە يۈكلەندى [5]. ئامېرىكا ياۋروپادىكى ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ كوللېكتىپ مۇداپىئەدە ئەڭ زور ئۈنۈم يارىتالايدىغانلىقىغا ئىشىنىپ، ئۇلارنى ئۆز تەقدىرىنى ئۆز قولىغا ئېلىشقا مەجبۇرلىدى.
بۇ خىل قاراش NATO غا ئەزا بولمىغان ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ ئىقتىسادىي سىغىمچانلىقىنىڭ رۇسىيەدىن كۆپ ئۈستۈن ئىكەنلىكىنى (تەخمىنەن 26 تىرىليون دوللارغا قارشى 2 تىرىليون دوللار) پاكىت قىلىپ كۆرسىتىش ئارقىلىق كۈچەيتىلگەن [1]. ئامېرىكا بۇ بايلىق پەرقىنى ئاساس قىلىپ، ياۋروپانىڭ رۇسىيەنى توسۇشقا يېتەرلىك ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي يوشۇرۇن كۈچى بارلىقىنى، شۇڭا ئامېرىكانىڭ بۇ يەردىكى يۈكىنى يېنىكلىتىشى كېرەكلىكىنى ئىلگىرى سۈردى. بۇ، ئامېرىكانىڭ ياۋروپا بىخەتەرلىكىدىكى ئەنئەنىۋى «قوغدىغۇچى»لىق رولىدىن چېكىنىپ، «ياردەمچى»لىك رولىغا ئۆتىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.
ئوتتۇرا شەرق رايونىدا، ئىستراتېگىيە «ئىبراھىم كېلىشىمى» (Abraham Accords) نى ئاساس قىلىپ، رايوندىكى ئىتتىپاقداشلارنىڭ ئىران ۋە ئۇنىڭ ۋاكالەتچىلىرىگە قارشى تۇرۇشتا ئاساسلىق مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئېلىشىنى نىشان قىلغان [1]. ئامېرىكا ئىسرائىلىيە بىلەن پارس قولتۇقىدىكى ئەرەب شېرىكلىرى ئوتتۇرىسىدىكى ھەمكارلىقنى كۈچەيتىش ئارقىلىق، ئىرانغا قارشى بىرلىك سەپ ھاسىل قىلىشنى ۋە بۇ ئارقىلىق ئامېرىكانىڭ رايوندىكى بىۋاسىتە ئارىلىشىشىنى ئازايتىشنى پىلانلىدى. بۇ يېڭى تەرتىپتە، رايون دۆلەتلىرى ئۆز بىخەتەرلىكى ئۈچۈن تېخىمۇ ئاكتىپ رول ئوينايدۇ.
جەنۇبىي كورېيەگە نىسبەتەن، ھۆججەتتە بۇ دۆلەتنىڭ كۈچلۈك ئارمىيەسى، يۇقىرى مۇداپىئە چىقىمى ۋە مەجبۇرىي ئەسكەرلىك تۈزۈمى بارلىقى تىلغا ئېلىنىپ، شىمالىي كورېيەنى توسۇشتا ئاساسلىق مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئالالايدىغانلىقى بايان قىلىنغان [1]. ئامېرىكانىڭ ياردىمى «ھالقىلىق، ئەمما تېخىمۇ چەكلىك» (critical but more limited) بولىدىغانلىقى ئېنىق قىلىپ بېكىتىلگەن. بۇ ئۆزگىرىش، ئامېرىكانىڭ كورېيە يېرىم ئارىلىدىكى ئەسكەر ئورۇنلاشتۇرۇشىنى يېڭىلاپ، ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىنى تېخىمۇ تەڭپۇڭلاشتۇرۇشنى مەقسەت قىلغان.
بۇ «شەرتلىك شېرىكچىلىك» ئەندىزىسى، ئامېرىكانىڭ دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئىتتىپاقداشلىرىدىن ئۆز رايونىدىكى تەھدىتلەرگە قارشى تۇرۇشتا ئاساسلىق كۈچ بولۇشنى تەلەپ قىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ۋاشىنگتون ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ «رەھبەرلىرىنىڭ مەسئۇلىيەتسىز تاللىشى» سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان بىخەتەرلىك بوشلۇقىنى تولدۇرۇپ بەرمەيدىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇرۇپ، ئۇلارنى دەرھال ھەرىكەتكە كېلىشكە چاقىردى.
بۇ ئىستراتېگىيە يەنە ئامېرىكانىڭ چەتئەلدىكى ھەربىي مەۋجۇتلۇقىنى ئازايتىپ، كۈچنى تېخىمۇ جانلىق ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئىشلىتىشكە يۈزلىنىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. گەرچە ئامېرىكا «يېتىم قالدۇرۇش» (isolationism) سىياسىتىنى رەت قىلسىمۇ، ئەمما ئەمەلىيەتتە بايلىقنى ئۆزىنىڭ بىۋاسىتە مەنپەئەتىگە ۋە ئەڭ چوڭ تەھدىتلەرگە (مەسىلەن، خىتاي) مەركەزلەشتۈرۈش ئۈچۈن، باشقا رايونلاردىكى مەجبۇرىيەتلىرىنى قىسقارتىشنى تاللىغان.
ئومۇمىي جەھەتتىن ئالغاندا، 2026-يىللىق NDS ئامېرىكا بىلەن ئىتتىپاقداشلار ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى قايتىدىن بەلگىلەپ، ئەنئەنىۋى «ھامىي»لىق مۇناسىۋىتىدىن «مەنپەئەت ۋە مەسئۇلىيەتنى ئورتاقلىشىش»قا ئۆتكەن. بۇ ئۆزگىرىش ئىتتىپاقداشلاردا ئەندىشە پەيدا قىلىشى مۇمكىن بولسىمۇ، ئامېرىكا ئۈچۈن ئۇزۇن مۇددەتلىك تىنچلىق ۋە كۈچنى ساقلاپ قېلىشنىڭ زۆرۈر شەرتى دەپ قارالغان.
ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىنىڭ كەلگۈسى: «تەڭ ھوقۇقلۇق» رىقابەت
2026-يىللىق ئىستراتېگىيەدە خىتاي ئامېرىكانىڭ ئەڭ مۇھىم توسۇش نىشانى سۈپىتىدە تىلغا ئېلىنغان بولسىمۇ، ئۇسۇل جەھەتتە كۆرۈنەرلىك ئۆزگىرىش بولغان. يېڭى NDS دا خىتايغا قارىتا «توقۇنۇش ئەمەس، كۈچ ئارقىلىق توسۇش» (Deter China… Through Strength, Not Confrontation) پىرىنسىپى ئوتتۇرىغا قويۇلغان [1]. بۇ، ئامېرىكانىڭ بېيجىڭ بىلەن بىۋاسىتە ھەربىي توقۇنۇشقا كىرىشنى خالىمايدىغانلىقىنى، بەلكى كۈچلۈك ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي قۇدرىتى ئارقىلىق ئۇرۇشنىڭ ئالدىنى ئېلىشنى نىشان قىلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
ھۆججەتتە ئامېرىكانىڭ مەقسىتى خىتاينى «بوغۇش ياكى كەمسىتىش» ئەمەس، بەلكى خىتاينىڭ ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىغا ھۆكۈمرانلىق قىلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئىكەنلىكى ئېنىق بايان قىلىنغان [6]. بۇ، ئىلگىرىكى «توسۇپ قېلىش» (Containment) ئىستراتېگىيەسىدىن پەرقلىق بولۇپ، تېخىمۇ ئەمەلىيەتچىل ۋە مۇداپىئە خاراكتېرلىك بىر پوزىتسىيەنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. ۋاشىنگتون خىتاي بىلەن «ھۆرمەتلىك مۇناسىۋەت» (respectful relations) ئورنىتىشنى ۋە رايون مۇقىملىقىنى ساقلاشنى ئۈمىد قىلىدۇ.
شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئامېرىكا ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدا خىتاينىڭ ھەربىي كېڭىيىشىنى چەكلەش ئۈچۈن، ئۆزىنىڭ ھەربىي مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ قېلىش ۋە كۈچەيتىشنى پىلانلىغان [6]. مەقسەت خىتاينىڭ رايوندا مۇتلەق ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىۋېلىشىغا ۋە ئامېرىكانىڭ بۇ مۇھىم ئىقتىسادىي رايونغا كىرىشىنى چەكلىشىگە يول قويماسلىق. بۇ يەردىكى «كۈچ» پەقەت ھەربىي كۈچ بىلەنلا چەكلەنمەي، ئىقتىسادىي ۋە دىپلوماتىيەلىك ۋاسىتىلەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
ئىستراتېگىيەدە خىتاينىڭ تەيۋەنگە قاراتقان تەھدىتى بىۋاسىتە تىلغا ئېلىنمىغان بولسىمۇ، «ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدا خىتاينى توسۇش» ۋەدىسى ئارقىلىق، ئامېرىكانىڭ رايوندىكى ھازىرقى ھالەتنى ئۆزگەرتىش ئۇرۇنۇشلىرىغا قارشى تۇرىدىغانلىقى ئىما قىلىنغان [7]. بۇ خىل مۇجمەللىك، ئامېرىكانىڭ بىر تەرەپتىن خىتاي بىلەن بىۋاسىتە توقۇنۇشتىن ساقلىنىش، يەنە بىر تەرەپتىن رايوندىكى ئىتتىپاقداشلىرىغا ئىشەنچ بېرىش ئوتتۇرىسىدىكى نازۇك تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاشقا تىرىشىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىنىڭ كەلگۈسى «تەڭ ھوقۇقلۇق» رىقابەت رامكىسى ئىچىدە شەكىللىنىشى مۇمكىن. يەنى ھەر ئىككى تەرەپ بىر-بىرىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئېتىراپ قىلىدۇ، ئەمما ئۆز مەنپەئەت دائىرىسىنى قوغداش ئۈچۈن كەسكىن رىقابەتلىشىدۇ. ئامېرىكا خىتاينى يەر شارى سىستېمىسىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە قوبۇل قىلىش بىلەن بىرگە، ئۇنىڭ قائىدىلەرنى يالغۇز بەلگىلىشىگە يول قويمايدىغان بىر «كۈچ تەڭپۇڭلۇقى» ئورنىتىشنى نىشان قىلغان.
بۇ ئىستراتېگىيە يەنە ئامېرىكانىڭ ئىچكى سانائەت بازىسىنى كۈچەيتىش ئارقىلىق، خىتاي بىلەن بولغان ئۇزۇن مۇددەتلىك رىقابەتكە تەييارلىق قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ئامېرىكا ئۆزىنىڭ ھەربىي ۋە تېخنىكىلىق ئۈستۈنلۈكىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن، دۆلەت ئىچىدىكى ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇشقا ئەھمىيەت بەرمەكتە. بۇ، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەتنىڭ پەقەت ھەربىي ساھەدىلا ئەمەس، بەلكى ئىقتىساد ۋە تېخنىكا ساھەسىدىمۇ داۋاملىشىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.
يىغىپ ئېيتقاندا، يېڭى NDS ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىدە سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىدىكى «نۆل يىغىندىلىق ئويۇن»دىن ھالقىپ، تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە كۆپ قىرلىق بىر باسقۇچقا قەدەم قويغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. ئامېرىكا خىتاي بىلەن ئۇرۇش قىلىشنى خالىمايدۇ، ئەمما ئۆزىنىڭ يەر شارىدىكى مەنپەئەتى ۋە ئورنىنى قوغداش ئۈچۈن، خىتاينى توسۇش ۋە تەڭپۇڭلاشتۇرۇشتا قەتئىي ئىرادىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى نامايان قىلماقتا.
گېئوپولىتىك خەتەرلەر ۋە كەلگۈسى مۆلچەرلەر
يېڭى ئىستراتېگىيەدە تىلغا ئېلىنغان «يېرىم كېچىدىكى بولقا ھەرىكىتى» (Operation MIDNIGHT HAMMER) ۋە «قوپال چەۋەنداز ھەرىكىتى» (Operation ROUGH RIDER) ئامېرىكانىڭ دۈشمەنلىرىگە قارىتا قانچىلىك كەسكىن ۋە ۋەيران قىلغۇچى كۈچ ئىشلىتەلەيدىغانلىقىنى نامايان قىلدى [1]. ئىراننىڭ يادرو پىروگراممىسىنىڭ يوقىتىلىشى ۋە خۇسىيلارنىڭ تىز پۈكتۈرۈلۈشى، ئامېرىكانىڭ تەھدىتلەرگە قارىتا سۆھبەتلىشىش ئەمەس، بەلكى بىۋاسىتە ۋە قاتتىق زەربە بېرىش يولىنى تاللايدىغانلىقىنى كۆرسەتتى. بۇ خىل ھەرىكەتلەر قىسقا مۇددەتتە تەھدىتلەرنى يوقاتسىمۇ، ئەمما رايوندا يېڭى ئۆچمەنلىك ۋە مۇقىمسىزلىق ئۇرۇقلىرىنى تېرىشى، شۇنداقلا توقۇنۇشنىڭ تېخىمۇ كېڭىيىپ كېتىش خەۋپىنى ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن.
ۋېنېزۇئېلادىكى ھاكىمىيەت ئۆزگىرىشى ۋە مادۇرو ھاكىمىيىتىنىڭ ئاغدۇرۇلۇشى، ئامېرىكانىڭ غەربىي يېرىم شاردىكى «مونرو تەلىماتى»نى قايتا جانلاندۇرۇش ئىرادىسىنىڭ نەقەدەر كۈچلۈك ئىكەنلىكىنى كۆرسەتتى. بۇ، ئامېرىكانىڭ ئۆز قورۇسىدا ھەرقانداق سىرتقى كۈچنىڭ ياكى دۈشمەن ھاكىمىيەتنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشىغا يول قويمايدىغانلىقىنى، زۆرۈر تېپىلغاندا ھەربىي كۈچ ئىشلىتىشتىنمۇ يانمايدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. بىراق، بۇ خىل ئارىلىشىش سىياسىتى لاتىن ئامېرىكاسىدىكى ئامېرىكاغا قارشى كەيپىياتنى كۈچەيتىۋېتىشى ۋە رايون مۇناسىۋىتىنى تېخىمۇ مۇرەككەپلەشتۈرۈۋېتىشى مۇمكىن.
ئامېرىكانىڭ «بىرلا ۋاقىتتا يۈز بېرىش مەسىلىسى» (The Simultaneity Problem) گە دۇچ كېلىشى، ئۇنىڭ يەر شارىۋى ئىستراتېگىيەسىدىكى ئەڭ چوڭ ئاجىزلىقنى ئاشكارىلىدى. ئامېرىكا ياۋروپا ۋە ئوتتۇرا شەرق قاتارلىق رايونلاردىن قىسمەن چېكىنىپ، مەسئۇلىيەتنى ئىتتىپاقداشلارغا يۈكلىمەكچى بولغان بىلەن، ئەگەر بۇ ئىتتىپاقداشلار كۈتۈلگەندەك ھەرىكەت قىلالمىسا ياكى يېڭىدىن باش كۆتۈرگەن تەھدىتلەرگە تاقابىل تۇرالمىسا، زور بىخەتەرلىك بوشلۇقى پەيدا بولۇشى مۇمكىن. بۇ بوشلۇقنى خىتاي ياكى رۇسىيە قاتارلىق رەقىبلەرنىڭ تولدۇرۇۋېلىش ئېھتىماللىقى يۇقىرى بولۇپ، بۇ ئامېرىكانىڭ يەر شارىۋى تەسىرىنى ئاجىزلاشتۇرۇۋېتىشى مۇمكىن.
«كۈچ ئارقىلىق تىنچلىق» ئىستراتېگىيەسى ماھىيەتتە بىر چوڭ قىمار بولۇپ، ئامېرىكا ئۆزىنىڭ ئالدىن پەرەز قىلغىلى بولمايدىغان ۋە ھالاكەتلىك زەربە بېرىش ئىقتىدارى ئارقىلىق ئۈچىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشنى ئۈمىد قىلىدۇ. لېكىن، ئىرانغا ئوخشاش دۆلەتلەرنىڭ قايتا قوراللىنىشى، رۇسىيەنىڭ ياۋروپاغا بولغان تەھدىتىنىڭ داۋاملىشىشى ۋە خىتاينىڭ ھىندى-تىنچ ئوكياندىكى غەرەزلىرى، بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ ئەمەلىيلىشىشىگە زور خىرىس ئېلىپ كېلىدۇ. ئەگەر ھۈركۈتۈش كۈچى مەغلۇپ بولسا، رايون خاراكتېرلىك توقۇنۇشلارنىڭ كونتروللۇقتىن چىقىپ، دۇنياۋى ئاپەتكە ئايلىنىپ كېتىش خەۋپى مەۋجۇت.
خۇلاسە
2026-يىللىق دۆلەت مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسى، ئامېرىكانى يەر شارىۋى «ساقچى»لىق ئورنىدىن، ئۆز مىللىي مەنپەئەتىنى ۋە چېگراسىنى قەتئىي قوغدايدىغان بىر «مىللىي مۇداپىئەچى»گە ئايلاندۇرۇشنى مەقسەت قىلغان. «مۇداپىئە مىنىستىرلىقى»نىڭ «ئۇرۇش مىنىستىرلىقى» دەپ ئۆزگەرتىلىشى پەقەت بىر نام ئۆزگىرىشى بولماستىن، بەلكى ئامېرىكا ھەربىي ئىدىيەسىنىڭ تۈپتىن ئۆزگەرگەنلىكىنىڭ، يەنى ئارمىيەنىڭ ۋەزىپىسى «دۆلەت قۇرۇش» ئەمەس، بەلكى «ئۇرۇشتا غەلىبە قىلىش» ئىكەنلىكىنىڭ سىمۋولىدۇر.
بۇ ئىستراتېگىيە ئامېرىكانىڭ ئىچكى قۇۋۋىتىنى ئاشۇرۇش، سانائەت بازىسىنى جانلاندۇرۇش ۋە چېگرا بىخەتەرلىكىنى كۈچەيتىش ئارقىلىق، دۇنيادىكى رىقابەت كۈچىنى ساقلاپ قېلىشنى نىشان قىلغان. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئىتتىپاقداشلارنىڭ يەلكىسىگە تېخىمۇ كۆپ يۈك ئارتىش ئارقىلىق، ئامېرىكانىڭ يەر شارىۋى يۈكىنى يېنىكلىتىشنى پىلانلىغان. بۇ، ئامېرىكانىڭ كەلگۈسىدە خەلقئارا ئىشلارغا ئارىلىشىشتا تېخىمۇ ئېھتىياتچان ۋە تاللاشچان بولىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.
قانداقلا بولمىسۇن، بۇ يېڭى دۇنيا تەرتىپىنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇشى، ئامېرىكانىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ بۇ يېڭى رولىنى قوبۇل قىلىش-قىلماسلىقىغا ۋە دۈشمەنلەرنىڭ ئامېرىكانىڭ «ھۈركۈتۈش كۈچى»گە قانداق ئىنكاس قايتۇرىدىغانلىقىغا باغلىق. ئەگەر بۇ مودېل ئىشلىسە، ئامېرىكا تېخىمۇ بىخەتەر ۋە قۇدرەتلىك بىر دەۋرگە قەدەم قويۇشى مۇمكىن، ئەگەر مەغلۇپ بولسا، دۇنيا تېخىمۇ قالايمىقان ۋە خەتەرلىك بىر ۋەزىيەتكە دۇچ كېلىشى مۇمكىن.
پايدىلانغان مەنبەلەر:
- Department of War. (2026, January 23). 2026 National Defense Strategy: Restoring Peace Through Strength. Washington, D.C. Source
- Keenan, C. (2026, January 24). Pentagon to offer ›more limited‹ support to US allies in defence strategy shift. BBC News. Source
- Kube, C., & Gains, M. (2026, January 23). Pentagon shifts focus away from China in new defense strategy. NBC News. Source
- CCTV News. (2026, January 23). US Department of Defense releases National Defense Strategy, lists homeland defense as top priority. Huanqiu. Source
- Gordon, M. R. (2026, January 23). Pentagon’s New Defense Strategy Strikes Conciliatory Tone on China. The Wall Street Journal. Source
- Sevastopulo, D., & Chávez, S. (2026, January 24). US unveils national defence strategy to counter China in Indo-Pacific. Financial Times. Source
- Al Jazeera Staff. (2026, January 24). US army says homeland, curbing China priorities; limited support for allies. Al Jazeera. Source
- Zhang, W. (2026, January 24). US’ National Defense Strategy reportedly adopts softer tone toward China; concrete actions needed to maintain stable ties: expert. Global Times. Source
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
