ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى:ئەلانۇر ئەتتار
ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقى تەرىپىدىن 2025-يىلى 12-ئاينىڭ 24-كۈنى ئېلان قىلىنغان «خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىگە چېتىشلىق ھەربىي ۋە بىخەتەرلىك تەرەققىياتلىرى» ناملىق يىللىق دوكلات، 21-ئەسىرنىڭ بىرىنچى چارىكى ئاخىرلىشىۋاتقان پەيتتىكى يەر شارى گېئو-سىياسىي ۋەزىيىتىنىڭ تۈپتىن ئۆزگىرىۋاتقانلىقىنى نامايان قىلىدىغان ھالقىلىق ئىستراتېگىيەلىك ھۆججەتتۇر. مەزكۇر دوكلات پەقەت ھەربىي سانلىق مەلۇماتلارنىڭ توپلىمى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ۋاشىنگتون بىلەن بېيجىڭ ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەتنىڭ «ئوچۇق- ئاشكارا تىركىشىش» باسقۇچىغا ئۆتكەنلىكىنىڭ رەسمىي ئېتىراپ قىلىنىشى ھېسابلىنىدۇ. بەش بۇرجەكلىك بىنا بۇ دوكلاتتا تۇنجى قېتىم ئامېرىكىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتىن «ئاجىز» (Vulnerable) ۋەزىيەتكە دۇچ كېلىۋاتقانلىقىنى ئوچۇق ئوتتۇرىغا قويدى، بۇ «ئاجىز» ئاتالغۇسىنىڭ ئىشلىتىلىشى ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسىنىڭ تۈپتىن قايتا دەڭسىلىشى ۋە باھالىنىشىنى تەقەززا قىلىدىغان تارىخىي بىر سىگنالدۇر.
بىرىنچى بۆلۈم: يادرو تەڭپۇڭلۇقىدىكى قۇرۇلمىۋى ئۆزگىرىش ۋە «ئەڭ تۆۋەن چەك»تىن ھالقىش
2025-يىللىق دوكلاتنىڭ ئەڭ دىققەتنى تارتىدىغان قىسمى، خىتاينىڭ يادرو ئامبىرىنىڭ كېڭىيىش سۈرئىتى ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئورۇنلاشتۇرۇشىدىكى قۇرۇلمىۋى بۇرۇلۇشتۇر. دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاينىڭ ئورۇنلاشتۇرغان يادرو ئوق بېشى سانى ئىلگىرىكى غەرب ئاخبارات ئورگانلىرىنىڭ مۆلچەرلىرىدىن كۆرۈنەرلىك ئېشىپ كەتكەن بولۇپ، 2030-يىلىدىن بۇرۇنلا 1000 دانىدىن ئاشىدىغانلىقى، 2035-يىلغا بارغاندا ئامېرىكا ۋە رۇسىيەنىڭ سەۋىيەسىگە يېقىنلىشىپ قالىدىغانلىقى مۆلچەرلەنگەن[1]. بۇ سانلىق مەلۇماتلاردىكى شىددەتلىك ئېشىش، خىتاينىڭ نەچچە ئون يىل داۋاملاشتۇرۇپ كەلگەن، پەقەت قايتۇرما زەربە بېرىشنىلا مەقسەت قىلغان «ئەڭ تۆۋەن چەك» (Minimum Deterrence) ئىستراتېگىيەسىدىن ۋاز كېچىپ، تېخىمۇ ئاكتىپ ۋە چوڭ كۆلەملىك يادرو قوغدىنىش ئىستراتېگىيەسىگە ئۆتكەنلىكىنى ئىلمىي جەھەتتىن دەلىللەيدۇ.
«نىيۇيورك ۋاقتى گېزىتى»نىڭ ئانالىزىدا كۆرسىتىلگىنىدەك، خىتاينىڭ غەربىي رايونلىرىدا، جۈملىدىن گەنسۇ، شىنجاڭ (شەرقىي تۈركىستان) ۋە ئىچكى موڭغۇل رايونلىرىدا بايقالغان كەڭ كۆلەملىك يېڭى قىتئەلەر ئارا باشقۇرۇلىدىغان بومبا (ICBM) قويۇپ بېرىش ئۈسكۈنىلىرى(Silos)نىڭ قۇرۇلۇشى تولۇق تاماملىنىپ، جەڭگىۋار ھالەتكە كەلتۈرۈلگەن[2]. بۇ مۇقىم ئۈسكۈنىلەرنىڭ مەۋجۇتلۇقى خىتاي يادرو كۈچلىرىنىڭ «ئەگەر زەربىگە ئۇچرىسا ئاندىن قايتۇرما زەربە بېرىش» ھالىتىدىن، دۈشمەننىڭ باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىرى كېلىۋاتقانلىقى بايقالغان ھامان ئىنكاس قايتۇرىدىغان «ئاگاھلاندۇرۇش بىلەنلا قويۇپ بېرىش» (Launch on Warning) ھالىتىگە ئۆتكەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ. بۇ خىل ئىستراتېگىيەلىك ئۆزگىرىش كىرىزىس مەزگىلىدە رەھبەرلەرنىڭ قارار چىقىرىش ۋاقتىنى قىسقارتىۋېتىدىغان بولۇپ، تېخنىكىلىق نۇقتىدىن خاتا ھۆكۈم قىلىش خەۋپىنى ۋە تاسادىپىي يادرو ئۇرۇشى خەۋپىنى ئاشۇرۇۋېتىدۇ.
دوكلاتتا يەنە خىتاينىڭ «يادرو ئوق بېشى » (Nuclear Triad) سىستېمىسىنىڭ تولۇق ۋە پۇختا شەكىللەنگەنلىكى ئالاھىدە تىلغا ئېلىنغان. قۇرۇقلۇقتىكى مۇساپىسى ئۇزارتىلغان باشقۇرۇلىدىغان بومبىلاردىن باشقا، دېڭىز ئاستى يادرو كۈچىنىڭ (SSBN) كۈچىيىشى ۋە «H-20» تىپلىق ئىستراتېگىيەلىك بومباردىمانچى ئايروپىلاننىڭ تەرەققىياتى، خىتاينىڭ ھەر قانداق شارائىتتا ئامېرىكا قۇرۇقلۇقىغا زەربە بېرىش ئىقتىدارىنى كاپالەتلەندۈرگەن. بولۇپمۇ «JL-3» تىپلىق سۇ ئاستى پاراخوتىدىن قويۇپ بېرىلىدىغان باشقۇرۇلىدىغان بومبىلارنىڭ مۇساپىسىنىڭ 10 مىڭ كىلومېتىردىن ئېشىشى، خىتاي سۇ ئاستى پاراخوتلىرىنىڭ ئۆزىنىڭ قوغدىلىدىغان دېڭىز تەۋەلىكىدىن (Bastion) چىقماي تۇرۇپلا ئامېرىكا شەھەرلىرىگە تەھدىت سالالايدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.
خىتاينىڭ يادرو قوراللىرىنى زامانىۋىلاشتۇرۇشىنىڭ پەقەت سان جەھەتتىكى ئېشىشلا ئەمەس، بەلكى سۈپەت جەھەتتىكىمۇ سەكرەش ئىكەنلىكى پېنتاگون دوكلاتىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان يەنە بىر مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك نۇقتا. كۆپ ئوق بېشى ئېلىپ يۈرەلەيدىغان (MIRV) تېخنىكىسىنى ئومۇملاشتۇرۇشى ۋە باشقۇرۇلىدىغان بومبا مۇداپىئە سىستېمىلىرىنى بۆسۈپ ئۆتۈش ئىقتىدارىغا ئىگە ئاۋازدىن تېز (Hypersonic) قوراللارنى يادرو ئوق بېشى بىلەن بىرلەشتۈرۈشى، ئامېرىكىنىڭ ھازىرقى ۋە كەلگۈسىدىكى باشقۇرۇلىدىغان بومبىدىن مۇداپىئەلىنىش سىستېمىلىرىنىڭ ئۈنۈمىنى تۆۋەنلىتىۋېتىدۇ. بۇ ئەھۋال ئامېرىكىنىڭ خىتايغا قاراتقان ھەربىي بېسىمىنى ۋە يادرو تەھدىتى ئارقىلىق چەكلەش (Deterrence) ئۈنۈمىنى ئاجىزلاشتۇرىدىغان ئامىل ھېسابلىنىدۇ.
ئاخىرىدا، بۇ يادرو كېڭىيىشىنىڭ رايونلۇق ۋە يەر شارى خاراكتېرلىك تەسىرىگە سەل قاراشقا بولمايدۇ. خىتاينىڭ يادرو كۈچىنىڭ تېز سۈرئەتتە ئېشىشى، ئامېرىكا ئۈچۈن سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن بۇيانقى ئەڭ مۇرەككەپ يادرو تەھدىتىنى شەكىللەندۈردى[3]، چۈنكى ئامېرىكا تارىختا تۇنجى قېتىم يادرو ئىقتىدارى تەڭ دەرىجىدىكى ئىككى رەقىب (رۇسىيە ۋە خىتاي) بىلەن بىرلا ۋاقىتتا ئۈچ تەرەپلىك يادرو تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاشقا مەجبۇر بولماقتا. بۇ ۋەزىيەت خەلقئارا قورال كونترول قىلىش كېلىشىملىرىنىڭ كەلگۈسىنى غۇۋالاشتۇرۇپ، ئاسىيا-تىنچ ئوكيان رايونىدا يېڭى بىر قوراللىنىش مۇسابىقىسىنىڭ باشلىنىشىغا سەۋەب بولۇشى مۇمكىن.
ئىككىنچى بۆلۈم: ئادەتتىكى ھەربىي كۈچلەرنىڭ يەر شارىۋى كېڭىيىشى ۋە دېڭىز ئۈستى ھۆكۈمرانلىقى
دوكلاتنىڭ ئىككىنچى بۆلۈمى، خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى دېڭىز ئارمىيەسى (PLAN)نىڭ قۇرۇلما ۋە ئىقتىدار جەھەتتىكى زور ئۆزگىرىشلىرىگە مەركەزلەشكەن. سانلىق مەلۇماتلارغا قارىغاندا، خىتاي دېڭىز ئارمىيەسى جەڭ پاراخوتى سانى جەھەتتە ئامېرىكىدىن ئېشىپ كەتكەن بولۇپ، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ دېڭىز ئارمىيەسى ئورنىنى ساقلاپ كەلمەكتە. «Bloomberg» خەۋىرىدە تىلغا ئېلىنغىنىدەك، خىتاينىڭ زامانىۋى پاراخوتلىرىنىڭ، بولۇپمۇ «Type 055» تىپلىق چوڭ تىپتىكى قوغلىغۇچى پاراخوتلارنىڭ كۆپەيتىلىشى، خىتاينىڭ دېڭىز ئۇرۇشى ئىقتىدارىنى قىرغاق مۇداپىئەسىدىن ئوكيان ھۇجۇمى ئىقتىدارىغا ئۆزگەرتكەن[4]. بۇ، خىتاي دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ ئەمدىلىكتە پەقەت رايونلۇق كۈچ ئەمەس، بەلكى يەر شارى خاراكتېرلىك دېڭىز كۈچىگە ئايلىنىۋاتقانلىقىنىڭ نامايەندىسىدۇر.
خىتاينىڭ پاراخوت ياساش سانائىتىنىڭ ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنىڭ ئامېرىكانىڭكىدىن نەچچە ھەسسە يۇقىرى بولۇشى، ئۇزۇن مۇددەتلىك جەڭدە خىتايغا ئىستراتېگىيەلىك ئەۋزەللىك بېرىدۇ. دوكلاتتا ئانالىز قىلىنىشىچە، خىتاي پاراخوت زاۋۇتلىرىنىڭ بىرلا ۋاقىتتا كۆپلىگەن ھەربىي پاراخوتلارنى ياساش ۋە رېمونت قىلىش ئىقتىدارى، ئۇرۇش مەزگىلىدە يوقىتىلغان كۈچلەرنى تولۇقلاش جەھەتتە ئامېرىكىغا نىسبەتەن ئېغىر بېسىم پەيدا قىلىدۇ. ئامېرىكا دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ پاراخوت ياساش پىلانى خامچوت ۋە سانائەت ئەسلىھەلىرىنىڭ چەكلىمىسىگە ئۇچراۋاتقان بىر پەيتتە، خىتاينىڭ بۇ ساھەدىكى تېز سۈرئەتلىك تەرەققىياتى دېڭىزدىكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى خىتايغا پايدىلىق يۆنىلىشكە ئۆزگەرتمەكتە.
ئاۋىياماتكا قۇرۇلۇشى ساھەسىدە، خىتاينىڭ 3-نومۇرلۇق «فۇجيەن» ناملىق ئېلېكتىروماگنىتلىق قويۇپ بېرىش سىستېمىسىغا ئىگە ئاۋىياماتكىسىنىڭ تولۇق جەڭگىۋار ھالەتكە كېلىشى ۋە كېيىنكى ئەۋلاد يادرو يېقىلغۇلۇق ئاۋىياماتكىلارنىڭ (Type 004) قۇرۇلۇش باسقۇچىغا كىرىشى، خىتاينىڭ ئامېرىكا بىلەن بولغان ھەربىي كۈچ پەرقىنى شىددەت بىلەن قىسقارتىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ئاۋىياماتكا جەڭ گۇرۇپپىلىرىنىڭ شەكىللىنىشى، خىتاي ئارمىيەسىنىڭ تىنچ ئوكياننىڭ ئىككىنچى ئارال زەنجىرىدىن ھالقىپ، يىراق دېڭىز-ئوكيانلاردا ھاۋا ۋە دېڭىز ھەرىكىتىنى ماسلاشتۇرۇپ ئېلىپ بېرىش ئىقتىدارىنى يۇقىرى كۆتۈرىدۇ.
خىتاينىڭ يەر شارىۋى ئەشيا ئوبوروتى ۋە ھەربىي بازا تورىنى كېڭەيتىش تىرىشچانلىقىمۇ دوكلاتتا ئالاھىدە ئورۇن ئالغان. جىبۇتىدىكى ھەربىي بازىدىن باشقا، كامبودژا، ھىندى ئوكيان قىرغاقلىرى ۋە ئوتتۇرا شەرق رايونىدىكى پورتلارنىڭ قوشۇمچە ھەربىي مەقسەتتە ئىشلىتىلىش ئېھتىماللىقى، خىتاي دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ يىراق مۇساپىلىك ھەرىكەتلىرىنىڭ ئارقا سەپ تەمىناتىنى كاپالەتلەندۈرىدۇ. بۇ ھەربىي بازا تورى، تىنچلىق مەزگىلىدە خىتاينىڭ سىياسىي تەسىرىنى كېڭەيتىشكە خىزمەت قىلسا، توقۇنۇش مەزگىلىدە ئامېرىكىنىڭ دېڭىز يوللىرىنى قامال قىلىش ۋە ئۈزۈپ تاشلاش ھەرىكەتلىرىگە تاقابىل تۇرۇش ئىمكانىيىتىنى يارىتىدۇ.
ھاۋا ئارمىيەسى (PLAAF) جەھەتتە، «J-20» تىپلىق 5-ئەۋلاد كۆرۈنمەس ئايروپىلانلارنىڭ ئىشلەپچىقىرىش كۆلىمىنىڭ ئېشىشى ۋە «H-20» تىپلىق يېڭى ئىستراتېگىيەلىك بومباردىمانچى ئايروپىلاننىڭ سەپكە كىرىش ئالدىدا تۇرۇشى، خىتاينىڭ ھاۋا ھۆكۈمرانلىقىنى تالىشىش ئىقتىدارىنى كۈچەيتكەن. بۇ خىل ئايروپىلانلارنىڭ كۆپىيىشى خىتاينىڭ دۆلەتلىك ھاۋا مۇداپىئە ئارمىيەسى بولۇشتىن ھالقىپ، ھۇجۇم خاراكتېرلىك ھاۋا ئارمىيەسىگە ئايلىنىش قەدىمىنى تېزلەتكەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ.
دوكلاتتا يەنە، خىتاينىڭ ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان (UAV) تېخنىكىسىنى ۋە سۈنئىي ئىدراك ئارقىلىق باشقۇرۇلىدىغان ھۇجۇم سىستېمىلىرىنى ئادەتتىكى ئۇرۇش قىلىش ئۇسۇلىغا كەڭ كۆلەمدە سىڭدۈرگەنلىكى تەكىتلەنگەن. «ئادەملىك ۋە ئادەمسىز» (Manned-Unmanned Teaming) ئايروپىلانلارنىڭ بىرلىشىپ جەڭ قىلىش تاكتىكىسى، كەلگۈسى ھاۋا ئۇرۇشىنىڭ ئەندىزىسىنى ئۆزگەرتىپ، ئامېرىكا ھاۋا ئارمىيەسىنىڭ ئەنئەنىۋى تېخنىكىلىق ئۈستۈنلۈكىگە جىددىي خىرىس پەيدا قىلماقتا.
ئومۇمەن ئالغاندا، خىتاينىڭ ھەربىي كۈچلىرىنىڭ بۇنداق كەڭ كۆلەمدە ۋە تېز سۈرئەتتە كۈچىيىشى، ئامېرىكىنىڭ تىنچ ئوكياندا دېڭىز ۋە ھاۋا ھۆكۈمرانى بولۇشقا بولغان ئىشەنچىسىنى سۇسلاشتۇرماقتا. «South China Morning Post» گېزىتىنىڭ باھاسىغا ئاساسلانغاندا، بۇ تەرەققىياتلار پېنتاگوننى ئامېرىكىنىڭ ھەربىي مەۋجۇتلۇقىنىڭ قىممىتى ۋە خەۋپ-خەتىرىنى قايتا ئويلىنىشقا مەجبۇر قىلماقتا[5].
ئۈچىنچى بۆلۈم: تەيۋەن بوغۇزى ۋەزىيىتى ۋە «رايونغا كىرىشنى چەكلەش» ئىقتىدارى
2025-يىللىق دوكلاتنىڭ يادرولۇق تېمىلىرىنىڭ بىرى تەيۋەن بوغۇزىنىڭ بىخەتەرلىك ۋەزىيىتى ۋە خىتاينىڭ تەيۋەنگە قاراتقان ھەربىي تەييارلىقىنىڭ پىشىپ يېتىلىشىدۇر. پېنتاگوننىڭ ئانالىزىغا ئاساسلانغاندا، خىتاي رەھبەرلىكىنىڭ 2027-يىلىغىچە تەيۋەننى ھەربىي كۈچ بىلەن بېسىۋېلىش ئىقتىدارىنى ھازىرلاش پىلانى، ئەمەلىيەتتە كۆپ جەھەتتىن ئىشقا ئاشۇرۇلغان. دوكلاتتا، خىتاينىڭ تەيۋەن بوغۇزى ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى دېڭىز-ھاۋا تەۋەلىكىدە ئېلىپ بېرىۋاتقان مانېۋىرلىرىنىڭ، پەقەت سىياسىي تەھدىت سېلىش ئەمەس، بەلكى ئەمەلىي ئۇرۇش سېنارىيەلىرىنى سىناق قىلىش ۋە قىسىملارنىڭ ئىنكاس قايتۇرۇش سۈرئىتىنى ئۆستۈرۈش مەقسىتىدە ئېلىپ بېرىلىۋاتقانلىقى بايان قىلىنغان.
خىتاينىڭ «رايونغا كىرىشنى چەكلەش/ رەت قىلىش» (A2/AD) سىستېمىسىنىڭ مۇكەممەللىشىشى، ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ تەيۋەن توقۇنۇشىغا ئارىلىشىشىنى توسۇشتىكى ئەڭ چوڭ ئىستراتېگىيەلىك توسالغۇدۇر. خىتاينىڭ «DF-21D» ۋە «DF-26» قاتارلىق پاراخوتقا قارشى باللىستىك باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىرى، ئامېرىكا ئاۋىياماتكا جەڭ گۇرۇپپىلىرىنى بىرىنچى ئارال زەنجىرىدىن، ھەتتا گۇئام ئارىلىنىڭ سىرتىدىن يىراق تۇرۇشقا مەجبۇرلىشى مۇمكىن. بۇ، ئامېرىكىنىڭ رايوندىكى ھەربىي مەۋجۇتلۇقىغا ۋە تەيۋەن بىخەتەرلىك ۋەدىسىگە نىسبەتەن بىۋاسىتە فىزىكىلىق ۋە پىسخىكىلىق تەھدىت شەكىللەندۈرىدۇ.
تەيۋەننى قامال قىلىش (Blockade) ئىقتىدارى جەھەتتە، خىتاينىڭ سۇ ئاستى پاراخوتلىرى، دېڭىز مىناسى ۋە باشقۇرۇلىدىغان بومبا قىسىملىرىنىڭ ماسلىشىپ ھەرىكەت قىلىشى، تەيۋەننىڭ تاشقى دۇنيا بىلەن بولغان ئېنېرگىيە ۋە ئاشلىق ئالاقىسىنى ئۈزۈپ تاشلاش ئىمكانىيىتىنى ياراتقان. دوكلاتتا، خىتاينىڭ بۇ خىل كېڭەيتىلگەن قامال قىلىش تاكتىكىسىنىڭ، بىۋاسىتە قۇرۇقلۇققا چىقىپ ھۇجۇم قىلىشتىن بۇرۇنلا، تەيۋەننىڭ ئىقتىسادىنى ۋە ئىرادىسىنى ۋەيران قىلىش ئۈچۈن قوللىنىلىشى مۇمكىن بولغان «تۆۋەن تەننەرخلىق» تاكتىكا ئىكەنلىكى ئانالىز قىلىنغان.
دوكلاتتا يەنە خىتاينىڭ «كۈلرەڭ رايون» (Gray Zone) تاكتىكىلىرىنىڭ تېخىمۇ كەسكىنلەشكەنلىكى ۋە نورماللاشقانلىقى قەيت قىلىنغان. خىتاي ھەربىي ئايروپىلانلىرىنىڭ تەيۋەن ھاۋا مۇداپىئە پەرقلەندۈرۈش رايونى (ADIZ)غا كىرىشى ۋە «ئوتتۇرا سىزىق»نى بۇزۇپ ئۆتۈشى، تەيۋەن ھەربىي كۈچلىرىنىڭ ئىنكاس قايتۇرۇش ئىقتىدارىنى خورىتىش ۋە خەلقنىڭ پىسخىكىسىغا بېسىم قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، خىتاي دېڭىز ساقچى پاراخوتلىرىنىڭ تەيۋەن ئەتراپىدىكى ھەرىكەتلىرى، تەيۋەننىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنى ئەمەلىيەتتە يوققا چىقىرىش ۋە خىتاينىڭ باشقۇرۇش تەۋەلىكىنى قانۇنلاشتۇرۇش ئۇرۇنۇشى دەپ قارالماقتا.
دېڭىزدىن قۇرۇقلۇققا چىقىپ ھۇجۇم قىلىش ئىقتىدارىغا نىسبەتەن، دوكلاتتا خىتاينىڭ مەخسۇس ھەربىي تىرانسپورت پاراخوتلىرىدىن باشقا، خەلقنىڭ پۇقراۋى پاراخوتلىرىنى (Ro-Ro پاراخوتلىرى) ھەربىي سەپەرۋەرلىككە كەلتۈرۈش ئارقىلىق ئەشيا ۋە ئەسكەر توشۇش ئىقتىدارىنى زور دەرىجىدە ئاشۇرغانلىقى بايان قىلىنغان. بۇ «ھەربىي ۋە پۇقراۋى بىر گەۋدىلىشىش» ئىستراتېگىيەسى، خىتاينىڭ كەڭ كۆلەملىك دېڭىزدىن قۇرۇقلۇققا چىقىش ھەرىكىتى ئېلىپ بېرىشتىكى ئەڭ چوڭ توسالغۇسى بولغان «توشۇش ئىقتىدارى» مەسىلىسىنى ھەل قىلىشقا ياردەم بەرمەكتە.
خۇلاسىلىگەندە، تەيۋەن بوغۇزى ۋەزىيىتى ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى ئۈچۈن ۋاقىت بىلەن مۇسابىقىلىشىدىغان جىددىي بىخەتەرلىك مەسىلىسىگە ئايلانغان. خىتاينىڭ ھەربىي ئىقتىدارىنىڭ ئېشىشىغا ئەگىشىپ، رايوندىكى تەڭپۇڭلۇق بۇزۇلۇش گىردابىغا بېرىپ قالدى، بۇ ئەھۋال ئامېرىكا سىياسەتچىلىرىگە « ئىستراتېگىيەلىك مۈجمەللىك»بولغان سىياسىتىنى قايتىدىن ئويلىنىشقا ۋە يېڭىچە چەكلەش تەدبىرلىرىنى تۈزۈشى كېرەكلىكىنى ئىشارەت قىلماقتا.
تۆتىنچى بۆلۈم: يېڭى ساھەلەر — ئالەم بوشلۇقى، تور ۋە «ئەقلىي» ئۇرۇش
2025-يىللىق دوكلاتنىڭ يەنە بىر مۇھىم تەرىپى، خىتاينىڭ «ئەقلىي ئۇرۇش» (Intelligentized Warfare) ئۇقۇمىنى ئەمەلىيلەشتۈرۈش يولىدىكى ئىلگىرىلەشلىرىدۇر. خىتاي ھەربىي تەرەققىياتى ئەنئەنىۋى مېخانىكىلىق ۋە ئۇچۇرلىشىش باسقۇچىدىن ھالقىپ، سۈنئىي ئەقىل (AI)، چوڭ سانلىق مەلۇمات ۋە كىۋانت ھېسابلاش تېخنىكىسىنى ھەربىي ساھەگە كەڭ كۆلەمدە تەتبىقلاش باسقۇچىغا قەدەم قويدى. پېنتاگون دوكلاتىدا، خىتاينىڭ بۇ تېخنىكىلارنى قوماندانلىق قىلىش، كونترول قىلىش ۋە قارار چىقىرىش جەريانلىرىنى تېزلىتىش ئۈچۈن ئىشلىتىۋاتقانلىقى ئاگاھلاندۇرۇلغان.
ئالەم بوشلۇقى ساھەسىدە، خىتاينىڭ ئالەم بوشلۇقى ئىستانسىسى ۋە سۈنئىي ھەمراھ تورىنىڭ (Beidou سىستېمىسى قاتارلىق) مۇكەممەللىشىشى، ئۇنىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك كۆزىتىش، ئالاقە ۋە باشقۇرۇلىدىغان قوراللارنى توغرىلاش ئىقتىدارىنى زور دەرىجىدە ئاشۇردى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، خىتاينىڭ ئالەم بوشلۇقىغا قارشى قوراللارنى (ASAT)، جۈملىدىن سۈنئىي ھەمراھنى ئېتىپ چۈشۈرۈش باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىرى، لازېر قوراللىرى ۋە ئېلېكتىرونلۇق قالايمىقانلاشتۇرۇش سىستېمىلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشى، ئامېرىكىنىڭ ئالەم بوشلۇقىدىكى مۈلۈكلىرىگە تەھدىت سالماقتا.
تور بىخەتەرلىكى (Cyber security) ساھەسىدە، خىتاينىڭ ھۆكۈمەت مالىيەسى ۋە سىياسىتى قوللىشىدىكى خاككېرلىق گۇرۇپپىلىرىنىڭ پائالىيەتلىرى داۋاملىق تۈردە ئامېرىكىنىڭ مۇداپىئە سانائىتى، ھالقىلىق ئۇل ئەسلىھەلىرى ۋە ھۆكۈمەت تورلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، سەزگۈر تېخنىكا ۋە ئۇچۇرلارنى ئوغرىلاش بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقانلىقى تىلغا ئېلىنغان. بۇ خىل «ئۇچۇر ئوغرىلىقى» خىتاينىڭ ھەربىي تېخنىكا تەرەققىياتىنى تېزلىتىشتە مۇھىم رول ئوينىغان بولۇپ، ئامېرىكىنىڭ تېخنىكىلىق ئۈستۈنلۈكىنى ئاجىزلاشتۇرماقتا.
ئاخىرىدا، پېنتاگون دوكلاتىدا خىتاينىڭ بىيولوگىيەلىك تېخنىكا ۋە كەلگۈسى ئۇرۇش تېخنىكىلىرىغا مەبلەغ سېلىشىنىڭ ئەخلاقىي ۋە بىخەتەرلىك خىرىسلىرى تىلغا ئېلىنغان. يۇقىرى پەن-تېخنىكا ساھەسىدىكى رىقابەت، خىتاي بىلەن ئامېرىكا ئوتتۇرىسىدىكى ھەربىي كۈچ سېلىشتۇرمىسىنىڭ ئەڭ ھالقىلىق ۋە ئېنىقسىز تەرىپى بولۇپ قالماقتا، چۈنكى بۇ يېڭى ساھەلەردىكى ئۈستۈنلۈك ئۇرۇشنىڭ نەتىجىسىنى بەلگىلەشتە ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ.
خۇلاسە
2025-يىللىق «خىتاي ھەربىي كۈچى دوكلاتى» شۇنى ئېنىق كۆرسىتىپ بەردىكى، ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى ھەربىي كۈچ تەڭپۇڭلۇقى تارىخىي بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسىدا تۇرماقتا. خىتاي ئەمدىلىكتە ئامېرىكىنىڭ كەينىدىن قوغلاپ كېلىۋاتقان بىر دۆلەت ئەمەس، بەلكى نۇرغۇن ساھەلەردە ئامېرىكا بىلەن تەڭلىشىپ قالغان، ھەتتا بەزى ساھەلەردە ئېشىپ كەتكەن «تەڭ دەرىجىلىك رەقىب»تۇر. دوكلاتتىكى «ئامېرىكا كۈنسېرى ئاجىزلاشماقتا» دېگەن ئىقرار، ۋاشىنگتوندىكى سىياسىي ۋە ھەربىي سەرخىللارنىڭ خىتاي تەھدىتىنىڭ چوڭلۇقىنى تونۇشىنىڭ نەقەدەر چوڭقۇرلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
بۇ دوكلاتنىڭ خەلقئارا سىياسەتكە بولغان تەسىرى كەڭ دائىرىلىك بولىدۇ. ئامېرىكا ئۆزىنىڭ دۆلەت مۇداپىئە خامچوتىنى ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئورۇنلاشتۇرۇشىنى قايتىدىن تەڭشەشكە مەجبۇر بولۇشى، ياپونىيە، ئاۋسترالىيە قاتارلىق ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن ھەربىي ھەمكارلىقنى كۈچەيتىشى ۋە يەر شارى خاراكتېرلىك قوراللىنىش مۇسابىقىسىنىڭ كەسكىنلىشىشى مۇقەررەرلەشمەكتە. دۇنياۋى كۈچ قۇرۇلمىسىدىكى بۇ ئۆزگىرىش، خەلقئارا تەرتىپنىڭ قايتا قۇرۇلۇشىغا سەۋەب بولۇپ، رايونلۇق توقۇنۇشلارنىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك كىرىزىسقا ئايلىنىش خەۋپىنى ئاشۇرماقتا.
ئاخىرىدا شۇنى خۇلاسىلەش مۇمكىنكى، مەزكۇر دوكلات خىتاينىڭ «تىنچ قەد كۆتۈرۈش» شوئارىنىڭ ئەمەلىيەتتە «ھەربىي قەد كۆتۈرۈش» بىلەن ئالماشقانلىقىنى دەلىللىدى. دۇنيا 21-ئەسىرنىڭ كېيىنكى يېرىمىدا، ئىككى چوڭ دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچنىڭ ھەربىي، تېخنىكىلىق ۋە ئىستراتېگىيەلىك تىركىشىشى سايىسىدە شەكىللىنىدىغان يېڭى، مۇرەككەپ بىر دەۋرگە قەدەم قويىدۇ. ئامېرىكىنىڭ بۇ ۋەزىيەتكە قانداق تاقابىل تۇرۇشى ۋە خىتاينىڭ ئۆز كۈچىنى قانداق ئىشلىتىشى، كەلگۈسى خەلقئارا تىنچلىقى ۋە مۇقىملىقىنى بەلگىلەيدىغان ئاچقۇچلۇق ئامىل بولۇپ قالىدۇ.
پايدىلانغان مەنبەلەر:
- U.S. Department of Defense. (2025, December 24). Report to Congress on Military and Security Developments Involving the People’s Republic of China 2025. https://media.defense.gov/2025/Dec/23/2003849070/-1/-1/1/ANNUAL-REPORT-TO-CONGRESS-MILITARY-AND-SECURITY-DEVELOPMENTS-INVOLVING-THE-PEOPLES-REPUBLIC-OF-CHINA-2025.PDF
- Barnes, J. E., & Sanger, D. E. (2025, December 24). China’s Nuclear Forces Growing Faster Than Predicted, Pentagon Says. The New York Times. https://www.nytimes.com/2025/12/24/world/asia/china-nuclear-forces-pentagon-report.html
- Nakashima, E. (2025, December 24). Pentagon report details China’s rapid military modernization and nuclear expansion. The Washington Post. https://www.washingtonpost.com/national-security/2025/12/24/china-military-pentagon-report-nuclear/
- Capaccio, A. (2025, December 23). China’s Military Buildup Makes US ‘Vulnerable,’ Pentagon Report Says. Bloomberg. https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-12-23/china-s-military-buildup-makes-us-vulnerable-pentagon-report-says
- Chan, M. (2025, December 23). Pentagon says China’s ‘historic’ military build-up has made US increasingly vulnerable. South China Morning Post. https://amp.scmp.com/news/china/military/article/3337559/pentagon-says-chinas-historic-military-build-has-made-us-increasingly-vulnerable
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
