ئامېرىكانىڭ ئىران سىياسىتى نېمە ئۈچۈن تاكتىكىلىق ئۈستۈنلۈكنى ئىستراتېگىيەلىك غەلىبىگە ئايلاندۇرالمىدى؟

2026-يىلى 3-سېنتەبىر

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

47 يىللىق توقۇنۇشنىڭ ساۋاقلىرى شۇنى كۆرسىتىدۇكى، جازا ئىراننى ئاجىزلاتتى، ھەربىي زەربە ئۇنىڭ ئىقتىدارىنى چېكىندۈردى، ئەمما بۇ ۋاسىتىلەر تېھراننى ئىستراتېگىيەلىك بويسۇنۇشقا مەجبۇر قىلالمىدى. ھورمۇز، يادرو نازارىتى ۋە رايونلۇق بىخەتەرلىك مەسىلىسى ۋاشىنگتوننى مەقسەت، ۋاسىتە ۋە چىقىش يولىنى قايتا تەڭشەشكە مەجبۇر قىلماقتا.

2026-يىلدىكى ئامېرىكا–ئىران ئۇرۇشى ۋاشىنگتوننىڭ قوراللىق كۈچ ئۈستۈنلۈكىنى يەنە بىر قېتىم نامايان قىلدى. ئىراننىڭ ھاۋا مۇداپىئەسى، باشقۇرۇلىدىغان بومبا قوزغىتىش سىستېمىلىرى، دېڭىز كۈچى ۋە قوماندانلىق قۇرۇلمىسى ئېغىر زەربىگە ئۇچرىدى. ئەمما دۆلەتنىڭ ھەربىي نىشاننى ۋەيران قىلىشى بىلەن قارشى تەرەپنىڭ سىياسىي ئىرادىسىنى سۇندۇرۇشى بىر ئىش ئەمەس. CSIS نىڭ باھالىشىچە، ئامېرىكا ۋە ئىسرائىلىيە ئەنئەنىۋى ھەربىي ئۆلچەمدە ئۈستۈن تۇرغان بولسىمۇ، بۇ نەتىجە كۆزلەنگەن سىياسىي مەقسەتلەرگە تېخى يەتمىدى. ئىران ئاجىزلىغان بولسىمۇ، يەنىلا ھۆكۈمەتنى ساقلاپ قېلىپ، ھورمۇز ئارقىلىق قولىدا كوزىر پەيدا قىلالىدى.[9]

شۇڭا بۇ توقۇنۇشنى «كىم غەلىبە قىلدى؟» دېگەن سوئال بىلەنلا ئۆلچەش خاتا. ئەڭ مۇۋاپىق ئۆلچەم ھەر بىر تەرەپ ئېلان قىلغان ياكى ئەمەلىيەتتە قوغلاشقان مەقسىتىگە قانچىلىك يەتتى؟ ئامېرىكا ئىراننىڭ ئىقتىدارىنى زور دەرىجىدە چېكىندۈردى، ئەمما تۈزۈمنى ئاغدۇرالمىدى ياكى تېز بويسۇندۇرالمىدى. ئىراننىڭ سىياسىي تۈزۈمى ئامان قالدى، ئەمما ئۇرۇشنى توسۇپ قالالمىدى. ھەربىي ئاجىزلىق، ئىقتىسادىي ۋەيرانچىلىق ۋە رايونلۇق يالغۇزلۇقنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇردى. چاسام سارىيى Chatham House بۇ نەتىجىنى كۈچ تەڭپۇڭسىز بولغان بىر «تەڭلىشىش» دەپ تەسۋىرلەيدۇ: ۋاشىنگتوندا ھەربىي ئۈستۈنلۈك بار، تېھراندا بولسا بەزى تەلەپلەرنى رەت قىلىشقا يەتكۈدەك قالايمىقانچىلىق پەيدا قىلىش ئىقتىدارى بار.[17]

بۇ يەردە باشلىنىش نۇقتىسىمۇ توغرىلىنىشى كېرەك. 1979-يىلىدىن بۇيانقى 47 يىلنى پۈتۈنلەي «ئەڭ يۇقىرى بېسىم» دەپ ئاتاش تارىخىي جەھەتتىن توغرا ئەمەس. ئامېرىكانىڭ سىياسىتى جازا، توسۇپ تۇرۇش، مەخپىي ئالاقە، چەكلىك ھەمكارلىق ۋە دىپلوماتىيە ئارىسىدا نۆۋەت ئالماشتۇرۇپ تۇردى. مەخپىيەتلىكى بىكار قىلىنغان ھۆججەتلەر ھەر بىر ئامېرىكا پىرېزىدېنتىنىڭ مەلۇم بىر ۋاقىتتا ئىران بىلەن ئالاقىلىشىشقا ئۇرۇنۇپ باققانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. CRS مۇ مۇناسىۋەتلەر ئاساسەن رەقىبانە بولغان بىلەن، ئىككى تەرەپنىڭ قەرەللىك سۆھبەت ئۆتكۈزۈپ تۇرغانلىقىنى خاتىرىلەيدۇ.[1][2] بۇ ئىنچىكە پەرق ماقالىنىڭ ئاساسىي ھۆكۈمىنى ئاجىزلاتمايدۇ، بەلكى مەسىلىنى توغرا جايغا قويىدۇ: بولۇپمۇ 2018-يىلدىن كېيىن جازا، يالغۇزلاشتۇرۇش ۋە ھەربىي تەھدىت سىياسەتنىڭ مەركىزىگە ئايلاندى، لېكىن چىقىش يولى ئېنىق بېكىتىلمىدى.

47 يىللىق دەۋرىيلىك: توسۇپ تۇرۇش، سۆھبەت ۋە ئىشەنچنىڭ يىمىرىلىشى

ئامېرىكا–ئىران دۈشمەنلىكى 1979-يىلىدىكى ئىنقىلاب ۋە ئەلچىخانا گۆرۈگە ئېلىش كىرىزىسىدىن كېيىن مۇقىملاشتى. كېيىنكى ئون يىللاردا ۋاشىنگتون ئىراننىڭ يادرو پىلانى، باشقۇرۇلىدىغان بومبا ئىقتىدارى، قوراللىق رايونلۇق شېرىكلىرى ۋە كىشىلىك ھوقۇق خاتىرىسىنى خەۋپ دەپ قارىدى. تېھران بولسا 1953-يىللىق تەخت ئۆزگەرتىش، ئىران–ئىراق ئۇرۇشىدىكى يالغۇزلۇق ۋە ئامېرىكانىڭ رايوندىكى ئۈستۈنلۈكىنى ئۆزىگە قارىتىلغان قۇرۇلمىلىق تەھدىت دەپ ئوقۇدى. شۇنداق قىلىپ، بىر تەرەپنىڭ «توسۇپ تۇرۇش»ى يەنە بىر تەرەپنىڭ «قارشىلىق»ىنى كۈچەيتتى، قارشىلىق پەيدا قىلغان يېڭى تەھدىتلەر بولسا تېخىمۇ كۆپ بېسىمنى ئاقلاشقا ئىشلىتىلدى.[2][13]

2015-يىللىق يادرو كېلىشىمى — JCPOA — بۇ دەۋرىيلىكنى ئۈزۈشنىڭ ئەڭ مۇھىم، گەرچە چەكلىك بولسىمۇ، سىنىقى ئىدى. كېلىشىم ئىراننىڭ يادرو پائالىيىتىگە تەكشۈرگىلى بولىدىغان چەك قويۇپ، جازا يېنىكلىتىشنى قارشى بەدەل قىلدى. ب د ت خەۋپسىزلىك كېڭىشى 2231-قارار بىلەن ئۇنى بىر ئاۋازدىن قوللىدى، IAEA بولسا ئىجرا كۈنىگە لازىملىق يادرو قەدەملىرىنى ئىراننىڭ باسقانلىقىنى جەزملەشتۈردى.[4] بۇ تەجرىبە بىر مۇھىم نۇقتىنى كۆرسەتتى: بېسىم ئەڭ ياخشى ھالەتتە ئۆزى يالغۇز غەلىبە ئەمەس، بەلكى تەكشۈرگىلى بولىدىغان مۇرەسسە ئۈچۈن سودا كۈچىدۇر.

ترامپ ھۆكۈمىتى 2018-يىلى كېلىشىمدىن چېكىنىپ، «ئەڭ يۇقىرى بېسىم»نى قايتا يولغا قويدى. 2025-يىللىق NSPM-2 نىڭ رەسمىي مەقسىتى ئىراننى يادرو قورالى ۋە قىتئەلەرئارا بومبىدىن مەھرۇم قىلىش، رايونلۇق تەسىرىنى بىتەرەپلەشتۈرۈش، ئىنقىلابىي قوغدىغۇچىلار ۋە شېرىكلىرىنىڭ مەنبەلىرىنى ئۈزۈش، شۇنداقلا بومبا ۋە قىرغۇچى قورال ئىقتىدارىغا تاقابىل تۇرۇش ئىدى.[3] ھۆججەتتە تۈزۈم ئۆزگەرتىش رەسمىي مەقسەت قىلىنمىغان. ئەمما ئۇرۇش مەزگىلىدىكى «خەلق ھۆكۈمەتنى قولغا ئېلىشى كېرەك» دېگەندەك سۆزلەر بىلەن ھۆكۈمەت ئەمەلدارلىرىنىڭ «ئاغدۇرۇش مەقسەت ئەمەس» دېگەن بايانلىرى ئارىسىدىكى زىتلىق مەقسەتنى خىرەلەشتۈردى.[10]

ئىستراتېگىيەدە مەقسەت ئېنىق بولمىسا، مۇۋەپپەقىيەت ئۆلچىمىمۇ ئېنىق بولمايدۇ. «يادرو قورالى يوق»، «بومبا ئىقتىدارى ئاجىز»، «رايونلۇق شېرىكلەر چەكلىك»، «تۈزۈم ئۆزگەردى» ۋە «تېھران تەسلىم بولدى» قاتارلىقلار بىر-بىرىگە ئوخشاش نەرسە ئەمەس. بىرىنجىسىنى نازارەت ۋە سۆھبەت بىلەن ئۆلچەشكە بولىدۇ، ئاخىرقىسى بولسا چەكسىز ئۇرۇش ياكى ئىشغال تەلەپ قىلىشى مۇمكىن. سىياسەتنىڭ ئەڭ چوڭ نۇقسانى ھەمىشە قورال كەمچىللىكى ئەمەس، بەلكى ئەمەلگە ئاشمايدىغان مەقسەتلەرنىڭ بىر-بىرىگە قوشۇلۇپ كېتىشىدۇر.

جازانىڭ پارادوكسى: ئىقتىسادىي ئۈنۈم بار، سىياسىي كاپالەت يوق

ئىقتىسادىي جازانى «ئۈنۈمسىز» دەپلا خۇلاسىلەش پاكىتقا ئۇيغۇن ئەمەس. نېفىت ئېكسپورتى، قاتتىق پۇل زاپىسى، بانكا ئالاقىسى، سۇغۇرتا ۋە يۈك توشۇشقا قارىتىلغان چەكلەشلەر ئىرانغا زور زىيان يەتكۈزدى. بېسىمنى داۋاملاشتۇرۇشنى قوللايدىغان ئاتلانتىك كېڭىشىنىڭ ئانالىزى 2013-يىلدىكى خەلقئارالىق ماسلاشقان جازا نەتىجىسىدە ئىران نېفىت ئېكسپورتىنىڭ 2011-يىلدىكى تەخمىنەن كۈنلۈك 2.2 مىليون ۋارىلدىن بىر مىليوندىن تۆۋەنگە چۈشكەنلىكىنى، ترامپ بىرىنچى قېتىملىق ۋەزىپە مۇددىتىدە بولسا كۈنلۈك تەخمىنەن 440 مىڭ ۋارىلغا چۈشۈپ قالغانلىقىنى ئەسكەرتىدۇ.[6] بۇ بېسىمنىڭ ماددىي كۈچىنى كۆرسىتىدىغان ئەڭ كۈچلۈك دەلىللەرنىڭ بىرى.

لېكىن ئىقتىسادىي قىيىنچىلىق بىلەن سىياسىي بويسۇنۇش ئوخشاش نەرسە ئەمەس. International Crisis Group نىڭ 2021-يىللىق تەھلىلى «ئەڭ يۇقىرى بېسىم»نىڭ ئىراننى تېخىمۇ كەڭ كېلىشىمگە مەجبۇرلاش نىشانىغا يەتمىگەنلىكىنى كۆرسەتتى.[5] شۇ مەزگىلدە يادرو پائالىيىتى كېڭەيدى، قاتتىق قوللارنىڭ «ئامېرىكا بىلەن تۈزگەن كېلىشىمگە ئىشەنگىلى بولمايدۇ» دېگەن دەلىلى كۈچەيدى، جازادىن پايدا كۆرىدىغان ۋاسىتىچى ۋە خەۋپسىزلىك تورى ئىقتىسادتا تېخىمۇ مۇھىم ئورۇن ئالدى. بېسىم تۈزۈمنى ئاجىزلاتقان بىلەن، ئۇنى ساقلاپ تۇرىدىغان تەشكىلاتلارنى نىسپىي كۈچەيتىپ قويۇشى مۇمكىن.

بۇ بېسىمنىڭ ئىنسانىي تەسىرىنىمۇ سىياسىي تەھلىلدىن ئايرىۋېتىشكە بولمايدۇ. Human Rights Watch نىڭ پارسچە دوكلاتى بانكا ۋە سودا چەكلەشلىرىنىڭ دورا ۋە داۋالاش ئۈسكۈنىلىرىگە رەسمىي ئىستىسنا بولغان تەقدىردىمۇ، ئەمەلىي پۇل تۆلەش ۋە تەمىنات يوللىرىنى توسۇپ، ئىرانلىقلارنىڭ ساغلاملىق ھوقۇقىغا زىيان سالغانلىقىنى خاتىرىلەيدۇ.[22] دۇنيا بانكىسىمۇ يۇقىرى پۇل پاخاللىقى، ئەمەلىي كىرىمنىڭ تۆۋەنلىشى، توشۇش ۋە سۇغۇرتا قىيىنچىلىقىنىڭ ئىچكى ئېھتىياج ۋە نامراتلىققا بېسىم پەيدا قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.[23] پۇقرالارنىڭ تۆلىگەن بەدىلى ئۆزلۈكىدىن «تۈزۈم ئۆزگىرىشى» نى كەلتۈرۈپ چىقارمايدۇ.  

شۇنىڭ بىلەن بىرگە، جازانى قوللىغۇچىلارنىڭ قارشى دەلىلىگە ئادىل مۇئامىلە قىلىش كېرەك: خەلقئارالىق ماسلىشىش، ئېنېرگىيە كىرىمىگە قاتتىق ئىجرا ۋە ۋاقىت بىرلەشسە، تېھراننى سۆھبەتكە قايتۇرۇپ ئەكىلىشى مۇمكىن. 2013–2015-يىللار بۇنىڭ ئۈلگىسى دەپ قارىلىدۇ.[6] بۇ قاراشنىڭ كۈچلۈك يېرى ئىقتىسادىي مەنبە بىلەن رايونلۇق ھەربىي ھەرىكەت ئارىسىدىكى باغلىنىشنى تونۇپ يەتكەنلىكى بولسا، ئاجىز يېرى، «سىياسىي تۈزۈم ئىقتىسادىي چېكىگە تاقاشقاندا قانداق سىياسىي قارار چىقىرىدۇ؟» دېگەننى ئالدىن جەزملەشتۈرۈشىدۇر. ئىراننىڭ 47 يىللىق تەجرىبىسى تۈزۈمنىڭ خەلقنىڭ تۇرمۇش سەۋىيەسىنى تۆۋەنلىتىپ تۇرۇپمۇ ئۆزىنى قوغدىيالايدىغانلىقىنى كۆرسەتتى.

2026-يىللىق ئۇرۇش: تاكتىكىلىق غەلىبىدىن ئىستراتېگىيەلىك پاتقاققىچە

ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە رەھبەرلىكى «Epic Fury» ھەرىكىتىنىڭ مەقسىتىنىڭ ئىراننىڭ ھۇجۇمچى بومبىلىرى، بومبا ئىشلەپچىقىرىشى، دېڭىز كۈچى ۋە باشقا خەۋپسىزلىك ئۇل ئەسلىھەلىرىنى ۋەيران قىلىش، شۇنداقلا يادرو قورالىغا يول قويماسلىق ئىكەنلىكىنى، دۆلەت قۇرۇش ياكى دېموكراتىيە قۇرۇش مەقسەت ئەمەسلىكىنى ئالاھىدە تەكىتلىدى.[8] بۇ چەكلىك تەرىپ بىلەن قارايدىغان بولساق، ھەرىكەت زور تاكتىكىلىق نەتىجە بەردى. ئەمما سىياسىي سۆز-ھەرىكەتنىڭ بەزىدە تۈزۈم ئۆزگەرتىشنىمۇ كۆزدە تۇتقاندەك كۆرۈنۈشى ھەربىي ۋەزىپە بىلەن سىياسىي ئۈمىدنى ئارىلاشتۇردى.

ئامېرىكا ئىستىخباراتىنىڭ 2026-يىلى 3-ئايدىكى باھاسى ئىران رەھبەرلىك قۇرۇلمىسىنىڭ ئاساسەن مۇستەھكەم، يېقىن مەزگىلدە يىمىرىلىش ئېھتىمالى يوق ئىكەنلىكىنى ۋە ئىنقىلابىي قوغدىغۇچىلارنىڭ دۆلەتنى كونترول قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرسەتتى.[10] بۇ باھا كېيىنچە خاتا چىقىشى مۇمكىن. ھەر قانداق مۇستەبىت تۈزۈمنىڭ تۇيۇقسىز بۆسۈلۈپ كېتىش ئېھتىمالى بار. ئەمما سىياسەت پىلانى «ئېھتىمال»نى «ئاساسىي سېنارىيە» دەپ قارىماسلىقى كېرەك. قۇرۇقلۇق ئارمىيەسى بىلەن ئىشغال قىلىشنى خالىمايدىغان دۆلەت، ھاۋا زەربىسىنىڭ ئۆزىدىن تۈزۈم ئالمىشىشنى كۈتسە، ۋاسىتە بىلەن مەقسەت ئوتتۇرىسىدا چوڭ بوشلۇق قالىدۇ.

ئىرانمۇ بۇ ئۇرۇشتىن مۇۋەپپەقىيەتلىك مۇداپىئە كۈچى بىلەن چىقمىدى. مۇداپىئەنىىڭ بىرىنچى ۋەزىپىسى ئۇرۇشنىڭ ئۆزىنى توسۇش. ئامېرىكا–ئىسرائىلىيە زەربىسى ئەمەلىيەتتە يۈز بەرگەن بولسا، تېھراننىڭ بومبا، ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتى ۋە رايونلۇق شېرىكلەرگە تايانغان ئالدىن مۇداپىئەسى مەغلۇپ بولغان بولىدۇ. ئىران پەقەت ئۇرۇش باشلانغاندىن كېيىن تەننەرخنى رايون ۋە دۇنياغا تارقىتىش ئارقىلىق كېيىنكى سۆھبەتتە قولىغا كوزىر ئالدى.[9][13] بۇ «غەلىبە» ئەمەس، بۇ مەغلۇپ بولغان مۇداپىئەنىڭ ئىچىدىكى قالدۇق سودا كۈچىدۇر.

Foreign Affairs تا ئېلان قىلىنغان يېقىنقى ئانالىز ئامېرىكانىڭ ئۇرۇش ۋە جازا ئارقىلىق تېھراننى بويسۇندۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنى «خالتا كوچا» دەپ باھالايدۇ.[7] ئەگەر نەتىجىنىڭ ئۆلچىمى «تېز تەسلىم بولۇش ياكى تۈزۈم ئۆزگىرىشى» بولسا بۇ باھا زور دەرىجىدە توغرا، لېكىن ئۇنى تېخىمۇ ئېنىق قىلىش كېرەك: ئامېرىكا ھەربىي جەھەتتە مەغلۇپ بولمىدى. ئۇ تاكتىكىلىق ئۈستۈنلۈكنى چىدامچان سىياسىي تەرتىپكە ئايلاندۇرالمىدى. پەرق پەقەت سۆز تاللاش ئەمەس، كېيىنكى سىياسەتنى قانداق قۇرۇش مەسىلىسىدۇر.

ئىراننى توغرا ئوقۇش: ئىدېئولوگىيە، ئەمەلىيەتچىللىك ۋە ھاكىمىيەتنى ساقلاش

ئىراننى «ئەقىلسىز ئىدېئولوگىيەلىك دۆلەت» ياكى «پۈتۈنلەي ئەمەلىيەتچىل مىللىي دۆلەت» دېگەن ئىككى ئاددىي سۈرەتنىڭ بىرىگە سىغدۇرغىلى بولمايدۇ. CFR كۆرسەتكەندەك، ئىراننىڭ كۈچ مەركەزلىرى ئالىي رەھبەر، پىرېزىدېنت، مەجلىس، قوغدىغۇچىلار كېڭىشى، مەنپەئەتنى پەرقلەندۈرۈش كېڭىشى، ئالىي دۆلەت خەۋپسىزلىك كېڭىشى، ئىنقىلابىي قوغدىغۇچىلار ۋە غەيرى رەسمىي ئىقتىسادىي-دىنىي تورلار ئارىسىدا تارقالغان.[11] ئەڭ ئاخىرقى سۆز بىر مەركەزدە بولسىمۇ، قارار قوبۇل قىلىش كۆپ قاتلاملىق مەنپەئەت ۋە قۇرۇلما ئارقىلىق شەكىللىنىدۇ.

پارسچە ئاكادېمىك تەتقىقاتتا مۇھەممەد مەھمۇدى ‌كىيا ۋە مۇھەممەد رىزا دەشىرى ئىران تاشقى سىياسىتىدە ئىدېئولوگىيەنىڭ ئىستراتېگىيەلىك قائىدە، ئەمەلىيەتچىللىكنىڭ بولسا خەلقئارالىق چەك ۋە دۆلەت كۈچىنىڭ يېتەرسىزلىكىگە بېرىلگەن تاكتىكىلىق جاۋاب سۈپىتىدە كۆرۈلىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.[12] بۇ ھەممە ئەھۋالنى چۈشەندۈرمىسىمۇ، پايدىلىق ئاچقۇچ بىلەن تەمىنلەيدۇ: تېھران پىرىنسىپال مەيدانىنى ساقلاپ قېلىپ، ۋاسىتىدە ناھايىتى ئەمەلىيەتچىل بولالايدۇ.

ھاكىمىيەتنى ساقلاپ قېلىش بۇ ئىككىسىنى تۇتاشتۇرىدىغان مەركىزىي لوگىكا. ئىراننىڭ رەھبەرلىرى ئۈچۈن دۆلەتنىڭ مۇستەقىللىقى، ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنىڭ مەۋجۇتلۇقى ۋە تاشقى بويسۇنۇشنى رەت قىلىش بىر-بىرىدىن ئايرىلمايدۇ. شۇڭا قىسقا مۇددەتلىك ئىقتىسادىي راھەتنى ئۇزۇن مۇددەتلىك سىياسىي ئاجىزلىق دەپ قارىسا، ئۇنىڭدىن ۋاز كېچىشى مۇمكىن. ئەمما ھاكىمىيەتكە بىخەتەر چىقىش يولى، تەكشۈرگىلى بولىدىغان ئۆزئارا قەدەم ۋە ئەمەلىي ئىقتىسادىي نەتىجە بېرىلسە، 2015-يىلدىكىدەك مۇرەسسە قىلىشىمۇ مۇمكىن.[4][12]

بۇ سەۋەبتىن، سىياسەت ئىران خەلقى بىلەن ھاكىمىيەتنى بىرلەشتۈرۈپ قويماسلىقى كېرەك. جازا ۋە ئۇرۇشتىن زىيان كۆرىدىغان پۇقرالارنىڭ ھۆكۈمەتكە نارازىلىقى ئۇلارنىڭ تاشقى بومباردىماننى قوللايدىغانلىقىدىن دېرەك بەرمەيدۇ. ئەكسىچە، تاشقى ھۇجۇم مىللىي مۇداپىئە تۇيغۇسىنى قوزغاپ، ئىچكى ئىسلاھاتچىلارنى «دۈشمەننىڭ قولچوماقلىرى» دەپ باستۇرۇشقا باھانە تەمىنلىشى مۇمكىن. بىتەرەپ سىياسەت ئانالىزى ئىراننىڭ كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىنى يوشۇرماسلىقى، شۇنىڭ بىلەن بىرگە بۇ دەپسەندىچىلىكنى چەكسىز جازا ياكى تۈزۈم ئۆزگەرتىش ئۇرۇشىنىڭ تەبىئىي دەلىلىگە ئايلاندۇرماسلىقى كېرەك.

ھورمۇز: ئىراننىڭ كۈچ كۆپەيتكۈچىسى ۋە ئۆزىگە قارىتىلغان قورال

ھورمۇز بوغۇزى ئىراننىڭ ئامېرىكا بىلەن ھەربىي كۈچتە تەڭلىشىدىغان جايى ئەمەس. ئۇ جۇغراپىيە ئارقىلىق ئۇرۇشنىڭ تەننەرخىنى دۇنياغا تارقىتىدىغان جاي. ئامېرىكا EIA سانلىق مەلۇماتىغا قارىغاندا، 2024-يىلى بوغۇزدىن كۈنىگە ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 20 مىليون ۋارىل نېفىت ۋە نېفىت مەھسۇلاتى ئۆتكەن، بۇ دۇنيا سۇيۇق يېقىلغۇ ئىستېمالىنىڭ تەخمىنەن بەشتىن بىرىگە باراۋەر. شۇ يىلى دۇنيا LNG سودىسىنىڭمۇ تەخمىنەن بەشتىن بىرى بۇ يولدىن ئۆتكەن.[14] بۇنداق بوغما نۇقتىدا بىر قانچە مىنا، بومبا، ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتى ياكى پاراخوت تۇتۇپ قېلىشنىڭ ئىقتىسادىي تەسىرى ئۇنىڭ ھەربىي تەننەرخىدىن نەچچە ھەسسە چوڭ بولىدۇ.

2026-يىلدىكى توقۇنۇش بۇ خەتەرنى نەزەرىيەدىن بازار رېئاللىقىغا ئايلاندۇردى. 3IEA -ئايدا ھورمۇزدىن ئۆتىدىغان نېفىتنىڭ ئۇرۇشتىن ئىلگىرىكى تەخمىنەن كۈنلۈك 20 مىليون ۋارىلدىن ناھايىتى ئاز مىقدارغا چۈشۈپ، دۇنيا نېفىت بازىرى تارىخىدىكى ئەڭ چوڭ تەمىنات ئۈزۈلۈشىنى پەيدا قىلغانلىقىنى بىلدۈردى.[15] 6-ئايدىكى باھادا، 3–5-ئايلار ئارىسىدىكى ئوتتۇرىچە كۈنلۈك 2.7 مىليون ۋارىل بولغان، جەمى تەمىنات يوقىتىشى 1.3 مىليارد ۋارىلدىن ئاشقان.[16] دېمەك، تېھران ئامېرىكانىڭ زەربىسىنى توختىتالمىسىمۇ، ۋاشىنگتوننىڭ ئىتتىپاقداشلىرى ۋە دۇنيا ئىقتىسادىغا سىياسىي ۋاقىت بېسىمى پەيدا قىلالىدى.

تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى خاقان فىداننىڭ بايانلىرى بۇ تەسىرنىڭ رايوندا تەڭ ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىدۇ: ئىراق، قاتار ۋە كۇۋەيت ھورمۇز تاقىلىشىدىن سەئۇدى ئەرەبىستان ۋە ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىگە قارىغاندا تېخىمۇ قاتتىق زىيانغا ئۇچرايدۇ. ئامېرىكا ۋە ئىرانغا قىلىنغان خەلقئارالىق بېسىمنىڭ ئۇرۇش توختىتىشقا يېتىشتىكى ئەڭ مۇھىم ئەمەلىي سەۋەبلەرنىڭ بىرىمۇ ئېنېرگىيە، يېمەكلىك بىخەتەرلىكى ۋە باھاغا بولغان زەربە ئىدى.[20][21] بۇ نۇقتا يېڭى سىياسەتنىڭ پەقەت ۋاشىنگتون–تېھران سۆھبىتى بولالمايدىغانلىقىنى، بوغۇزغا تايىنىدىغان دۆلەتلەرنىڭمۇ ئۈستەلدە بولۇشى لازىملىقىنى كۆرسىتىدۇ.

لېكىن ھورمۇز ئىران ئۈچۈن خەتەرسىز كوزىر ئەمەس. بوغۇزنى تاقاش ياكى ئۇنى تەھدىت قورالىغا ئايلاندۇرۇش ئىراننىڭ ئۆز نېفىت كىرىمىنىمۇ كېسىدۇ، دوست ۋە بىتەرەپ ئاسىيا خېرىدارلىرىغا زىيان سالىدۇ، قولتۇق دۆلەتلىرىنى تېھرانغا قارشى تېخىمۇ قاتتىق بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىغا ئىتتىرىدۇ. شۇڭا ھورمۇز ئىرانغا ئۇزۇن مۇددەتلىك غەلىبە ئەمەس، قىسقا مۇددەتلىك ۋېتو كۈچى بېرىدۇ. بۇ كۈچنى مۇقىم كىرىم ۋە رايونلۇق قوبۇل قىلىشقا ئايلاندۇرۇشنىڭ بىردىنبىر يولى سۆھبەتتۇر.

يادرو مەسىلىسى: بومباردىمان نازارەتنىڭ ئورنىنى باسمايدۇ

ھەربىي زەربە يادرو ئەسلىھەسىنى كېچىكتۈرەلەيدۇ، لېكىن تەتقىقات، ئىزدىنىش ۋە مەخپىيلىك قوغلىشىشنى يوق قىلالمايدۇ. IAEA نىڭ 2026-يىلى 7-ئايدىكى خىتايچە خەۋىرىدە، 2025-يىلدىكى ھۇجۇمنىڭ تەسىرىگە ئېلان قىلىنغان ئورۇنلاردا يادرو ماتېرىيالىنىڭ تىنچ قالغانلىقى، ئەمما زەربىگە ئۇچرىغان بەزى ئورۇنلاردىكى كۆپ مىقداردىكى يۇقىرى قويۇقلۇقتىكى ئۇران ھەققىدە تەكشۈرۈش مۇمكىن بولمىغانلىقى سەۋەبىدىن خۇلاسە چىقارغىلى بولمىغانلىقىنى بىلدۈردى.[18] بۇ ئىككى پاكىتنى بىرلىكتە كۆرۈش كېرەك: «ھەممىسى تىنچ» دېيىشمۇ، «قورال ياسالغانلىقى ئىسپاتلاندى» دېيىشمۇ ناتوغرا.

ئۇنىڭ ئۈستىگە، يادرو ئەسلىھەلىرىگە ھۇجۇم قىلىش ئۆزىگە خاس رادىيوئاكتىپ ۋە خەلقئارا قانۇن خەۋپىنى پەيدا قىلىدۇ. IAEA نىڭ ئەرەبچە باياناتى ھەربىي ھۇجۇمنىڭ ئاراك، ئىسفاھان، ناتانز ۋە تېھراندىكى يادروغا مۇناسىۋەتلىك ئورۇنلارغا زىيان يەتكۈزگەنلىكىنى، تىنچ مەقسەتتىكى يادرو ئەسلىھەلىرىگە قوراللىق ھۇجۇمنىڭ ئېغىر رادىيوئاكتىپ ئاقىۋەت پەيدا قىلىش مۇمكىنچىلىكىنى ئەسكەرتتى.[19] شۇڭا ھەربىي ھۇجۇم يادرو مەسىلىسىنى «ھەل قىلىش»نىڭ ئورنىغا، نازارەتچىلەرنىڭ كۆرۈش ئىقتىدارىنى تۆۋەنلىتىپ، ئېنىقسىزلىقنى ئاشۇرۇشى مۇمكىن.

بۇ يەردىكى ئەقلىي سىياسەتنىڭ مەقسىتى «ئىرانغا ئىشەنچ قىلىش» ئەمەس، بەلكى ئىشەنچنىڭ ئورنىغا تەكشۈرۈش قۇرۇلمىسى قويۇشتۇر. قويۇقلاندۇرۇش دەرىجىسى ۋە زاپىسىغا چەك قويۇش، سانتريفۇگا تىپى ۋە سانىغا قائىدە بېكىتىش، ئېلان قىلىنمىغان ئورۇنلارغا ۋاقتىدا كىرىش، زەربىگە ئۇچرىغان ئورۇنلاردىكى ماتېرىيالنىڭ تولۇق ھېسابى ۋە قائىدە بۇزۇلغاندا ئالدىن بېكىتىلگەن ئىنكاس قاتارلىقلار بىخەتەرلىك سىياسىتىنىڭ ئۆلچەنگىلى بولىدىغان ئامىللىرىدۇر. بومباردىماننىڭ ئەڭ ياخشى نەتىجىسى ۋاقىت سېتىۋېلىش بولسا، دىپلوماتىيەنىڭ ۋەزىپىسى شۇ ۋاقىتنى تەكشۈرگىلى بولىدىغان چەككە ئايلاندۇرۇشتۇر.

يېڭى ئامېرىكا ئىستراتېگىيەسى: بەش تۈۋرۈك

بىرىنچى، ۋاشىنگتون مەقسەتلەرنى دەرىجە بويىچە ئايرىشى كېرەك. بىرىنچى دەرىجە: يادرو قورالىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە بىۋاسىتە ھۇجۇمدىن توسۇش. ئىككىنچى دەرىجە: دېڭىز قاتنىشىنىڭ ئەركىنلىكى، باشقۇرۇلىدىغان بومبا ۋە ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتى خەۋپىنى چەكلەش، رايونلۇق زىددىيەتنى تۆۋەنلىتىش. ئۈچىنچى دەرىجە: كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئىران خەلقىنىڭ ئۇچۇر، سودا ۋە پۇقرالار جەمئىيىتى بوشلۇقىنى قوللاش. «تۈزۈم ئۆزگەرتىش»نى ھەربىي پىلانغا يوشۇرۇن قوشۇش بۇ ئۈچ مەقسەتنىڭ ھەممىسىنى بۇزىدۇ.

ئىككىنچى، جازا ئوچۇق شەرت ۋە چىقىش يولى بىلەن باغلىنىشى كېرەك. قايسى يادرو قەدىمىگە قانداق يېنىكلىتىش قويۇش كېرەك؟ قايسى رايونلۇق چەكلەشكە قانداق بانكا ياكى نېفىت ئىجازىتى بېرىلىشى كېرەك؟ قائىدە بۇزۇلسا قايسى ئىمتىياز قايتۇرۇۋېلىنىدۇ؟ بۇلار ئالدىن يېزىلىشى كېرەك. ئۆزگەرتكىلى بولىدىغان، باسقۇچلۇق يېنىكلىتىش ئامېرىكىغا ئىجرا كۈچىنى ساقلاپ بېرىدۇ، ئىرانغا بولسا مۇرەسسەنىڭ خەلق تۇرمۇشىغا ئىجابىي تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. مەڭگۈ داۋاملىشىدىغان، مەقسىتى ئېنىق بولمىغان جازا تېھرانغا «قانداق قىلساقمۇ بېسىم تۈگىمەيدۇ» دېگەن دەلىل بېرىدۇ.[13]

ئۈچىنچى، يادرو سۆھبىتى بىلەن رايونلۇق بىخەتەرلىك سۆھبىتىنى ئايرىم يولدا، ئەمما ماس ۋاقىت جەدۋىلىدە ئېلىپ بېرىش لازىم. بىر كېلىشىمگە يادرو، بومبا، لىۋان، يەمەن، ئىراق، كىشىلىك ھوقۇق ۋە ھورمۇزنىڭ ھەممىسىنى تىقىش مەغلۇبىيەت رېتسىپتۇر. ئالدى بىلەن يادرو نازارىتى ۋە بوغۇز قاتنىشىغا جىددىي كېلىشىم، ئاندىن باشقۇرۇلىدىغان بومبا سىنىقى، رايونلۇق قوراللىق گۇرۇپپىلار، دېڭىز قاتناش قائىدىسى ۋە كىرىزىس ئالاقە لىنىيەسى بويىچە پاراللېل سۆھبەت بولۇشى كېرەك.

تۆتىنچى، ئىتتىپاقداشلار بىلەن ماسلىشىش پەقەت جازا ئىجراسى ئەمەس. ياۋروپا دۆلەتلىرى يادرو نازارىتى ۋە ئىقتىسادىي پىشاڭ ئۈچۈن؛ قولتۇق دۆلەتلىرى ئېنېرگىيە، ھاۋا مۇداپىئەسى ۋە رايونلۇق قوبۇل قىلىنىش ئۈچۈن؛ تۈركىيە ۋە ئومان ۋاسىتىچىلىك ۋە قاتناش بىخەتەرلىكى ئۈچۈن؛ خىتاي بولسا ئىران نېفىتىنىڭ چوڭ سېتىۋالغۇچىسى ۋە ھورمۇزغا تايانغان ئىقتىساد سۈپىتىدە زۆرۈر. رايون دۆلەتلىرىنىڭ ئۆز بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىغا ئىگىدارچىلىق قىلىشى توغرىسىدىكى تۈركىيە تەكىتى بۇ يەردە دىققەتكە سازاۋەر.[20] ئامېرىكا رەھبەر بولالايدۇ، ئەمما يالغۇز ئىجرا قىلغۇچى بولماسلىقى كېرەك.

بەشىنچى، ھەربىي كۈچ سىياسەتنىڭ ئورنىنى ئەمەس، چېگراسىنى قوغدىشى كېرەك. ئامېرىكا ۋە ئىتتىپاقداشلىرى بىۋاسىتە ھۇجۇم، دېڭىز قاتنىشىغا زور زەربە ياكى ئېنىق يادرو قورالىغا بۇرۇلۇشقا قارشى ئىشەنچلىك مۇداپىئە ھاسىل قىلىشى لازىم. لېكىن ھەر بىر ئىران ھەرىكىتىگە ئەڭ چوڭ زەربە بىلەن جاۋاب قايتۇرۇش ئۆز ئىختىيارى بىلەن كۈچىيىش پەلەمپىيىگە چىقىشتۇر. كۈچ ئىشلىتىشنىڭ قانۇنلۇق ئاساسى، چەكلىك نىشانى، ۋاقىت دائىرىسى ۋە كېيىنكى سۆھبەت يولى بىر جۈملىدە چۈشەندۈرۈلەلمىسە، ئۇ ئىستراتېگىيە بولالمايدۇ.

بۇ بەش تۈۋرۈكنىڭ روھى Quincy Institute تەسۋىرلىگەن «بېسىم–ماسلىشىش» دەۋرىيلىكىنى ئۈزۈشتۇر: ئامېرىكانىڭ بېسىمى ئىراننى ئاجىزلاتتى، ئەمما تەسلىم قىلالمايدۇ؛ ئىراننىڭ قارشىلىقى تۈزۈمنى ساقلاپ قالدى، ئەمما بىخەتەرلىك، گۈللىنىش ياكى قانۇنىيلىق بەرمىدى.[13] ئىككى تەرەپ ئۆزىنىڭ يېرىم مۇۋەپپەقىيىتىنى تولۇق غەلىبە دەپ ئوقۇسا، كېيىنكى ئۇرۇش پەقەت ۋاقىت مەسىلىسى بولۇپ قالىدۇ.

خۇلاسە: بېسىمنى تاشلاش ئەمەس، ئۇنىڭغا سىياسىي لوگىكا بېرىش

ئامېرىكانىڭ ئىران سىياسىتىدىن چىقىدىغان ئەڭ مۇھىم ساۋاق شۇكى، تەننەرخ يۈكلەش ئىستراتېگىيەنىڭ ئۆزى ئەمەس. جازا ئىراننىڭ بايلىقىنى قىسقارتىدۇ، بومباردىمان ئۇنىڭ ھەربىي قۇۋۋىتىنى چېكىندۈرىدۇ، ھاۋا ۋە دېڭىز ئۈستۈنلۈكى ئامېرىكىغا كۈچلۈك سودا ئورنى بېرىدۇ. ئەمما بۇلار پەقەت مەقسەت ئېنىق، قارشى تەرەپنىڭ قارار لوگىكىسى توغرا ئوقۇلغان ۋە قوبۇل قىلغىلى بولىدىغان چىقىش يولى بار بولغاندىلا سىياسىي نەتىجىگە ئايلىنىدۇ.

ئىران تەرەپمۇ ھورمۇز، بومبا ۋە ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتلىرى بىلەن ئامېرىكىنى مەڭگۈلۈك پاتقاققا سۆرەپ غەلىبە قىلالمايدۇ. ئۇ دۇنياغا تەننەرخ تارقاتقان ھەر قېتىمدا ئۆزىنىڭ ئىقتىسادى، خەلقى ۋە رايونلۇق مۇناسىۋىتىنىمۇ زەئىپلەشتۈرىدۇ. شۇڭا مۇقىم نەتىجە ھېچبىر تەرەپنىڭ بويسۇنۇشى ئەمەس. تەكشۈرگىلى بولىدىغان يادرو چەكلىمىسى، شەرتلىك جازا يېنىكلىتىش، ئىشەنچلىك ئەمما چەكلىك مۇداپىئە، ھورمۇز ئۈچۈن كۆپ تەرەپلىك قاتناش تۈزۈمى ۋە رايونلۇق سۆھبەتنىڭ بىر پۈتۈن رامكىسىدۇر. بۇ ئاسان يول ئەمەس. بىراق 47 يىللىق تەجرىبە ئاسان كۆرۈنگەن باشقا يولنىڭ نەقەدەر بەدىلى بۈيۈك ۋە نەتىجىسىز ئىكەنلىكىنى يېتەرلىك كۆرسەتتى.[7][13][17]

مەنبەلەر ۋە ئىزاھاتلار:

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.



خەلقئارا مۇناسىۋەت كاتېگورىيەسىدىكى باشقا ماقالىلەر

 

باھا يېزىڭ

ئېلېكتىرونلۇق خەت ئادرېسىڭىز ئاشكارىلانمايدۇ. * بەلگىسى بارلار چوقۇم تولدۇرۇلىدۇ

*