ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
خىتاينىڭ دۆلەتلىك ئالىي ئاقىللار ئامبىرى ھېسابلانغان شىنخۇا ئاگېنتلىقى تەتقىقات يۇرتى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان «خەلقئارا ئەخلاقتا چىڭ تۇرۇپ، دۇنيادىكى قالايمىقانچىلىقلارغا تاقابىل تۇرۇشتا قول تۇتۇشۇش: يەرشارىۋى ئىدارە قىلىشنى مەركەز قىلغان خىتاي لايىھەسى» ناملىق مەخسۇس تەتقىقات دوكلاتى، نۆۋەتتىكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر سىستېمىسىدىكى ئۆزگىرىشلەر ۋە خىتاينىڭ دۇنياۋى تەرتىپكە بولغان ئىستراتېگىيەلىك تەسەۋۋۇرىنى يورۇتۇپ بېرىدىغان مۇھىم ھۆججەتتۇر [1-بەت].
مەزكۇر دوكلات دۇنيانىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە بىخەتەرلىك مەنزىرىسى مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە داۋالغۇۋاتقان بىر مەزگىلدە ئوتتۇرىغا چىققان بولۇپ، خىتاينىڭ ئۆزىنى خەلقئارا تەرتىپنىڭ قوغدىغۇچىسى سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە ئۇرۇنۇۋاتقانلىقىنىڭ يارقىن ئىپادىسىدۇر. ھۆججەتتە خىتاي دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭنىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى قۇرۇلغانلىقىنىڭ 80 يىللىقى مۇناسىۋىتى بىلەن ئوتتۇرىغا قويغان «يەرشارىۋى ئىدارە قىلىش تەشەببۇسى» نىڭ يادرولۇق ئىدىيەلىرى سىستېمىلىق شەكىلدە شەرھلەنگەن [1-بەت].
بۇ تەتقىقات دوكلاتىنىڭ ئىلمىي ۋە سىياسىي ئەھمىيىتى شۇ يەردىكى، ئۇ پەقەتلا بىر دىپلوماتىك تەشۋىقات ۋاسىتىسى بولۇپ قالماستىن، بەلكى خىتاينىڭ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن ئورنىتىلغان، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى يېتەكچىلىك قىلىۋاتقان غەربنى مەركەز قىلغان دۇنيا تەرتىپىگە خىرىس قىلىشتىكى نەزەرىيەۋى ئاساسىنى تەشكىل قىلىدۇ. مەزكۇر ھۆججەت ئارقىلىق، خىتاي ئۆزىنىڭ دۇنياۋى رەھبەرلىك ئورنىنى تىكلەشتىكى سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە ئىدىيەۋى خەرىتىسىنى پۈتۈن دۇنياغا ئاشكارىلىغان.
دوكلاتنىڭ مۇقەددىمە قىسمى ئىنتايىن كۈچلۈك بولغان ئەيىبلەش ۋە قۇتۇپلاشتۇرۇش سۆزلىرى بىلەن باشلانغان بولۇپ، «2026-يىلىنىڭ بېشىدا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ۋېنېزۇئېلاغا ھۇجۇم قىلىشى، نېفىت پاراخوتلىرىنى تۇتۇپ قېلىشى، گىرېنلاندىيە ئارىلىنى قوراللىق كۈچ بىلەن تەھدىت سېلىپ تەلەپ قىلىشى» قاتارلىق بىر يۈرۈش ۋەقەلەرنى تىلغا ئالغان [1-بەت]. بۇ خىل بايان ئۇسلۇبى، خىتاينىڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى خەلقئارا قائىدىلەرگە بۇزغۇنچىلىق قىلغۇچى، دۇنياۋى مۇقىمسىزلىقنىڭ ئاساسلىق مەنبەسى سۈپىتىدە تەسۋىرلەش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمىدۇر.
مۇشۇنداق ئارقا كۆرۈنۈش ئاستىدا، خىتاي ئۆزىنى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى نىزامنامىسىنى قوغدىغۇچى، خەلقئارا ئەخلاقنىڭ تۆۋەنكى چېكىنى ساقلىغۇچى قىلىپ كۆرسىتىشكە ئۇرۇنغان. خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ باياناتچىلىرىنىڭ سۆزلىرى نەقىل كەلتۈرۈلۈش ئارقىلىق، «ھەرقانداق دۆلەتنىڭ ئۆز قائىدىسىنى خەلقئارا قانۇندىن ئۈستۈن ئورۇنغا قويۇشىغا بولمايدىغانلىقى» تەكىتلەنگەن بولۇپ، بۇنى بىۋاسىتە ھالدا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ بىر تەرەپلىمىچىلىك سىياسەتلىرىگە قارىتىلغان رەددىيە دېيىشكە بولىدۇ [1-بەت].
دوكلاتتا شى جىنپىڭنىڭ «يەرشارىۋى ئىدارە قىلىش تەشەببۇسى» بەش يادرولۇق ئىدىيەگە يىغىنچاقلانغان. بۇلار: ئىگىلىك ھوقۇق باراۋەرلىكىگە ئەمەل قىلىش، خەلقئارا قانۇنلىشىشقا رىئايە قىلىش، كۆپ تەرەپلىمىلىكنى ئەمەلىيلەشتۈرۈش ، ئادەمنى ئاساس قىلىشنى تەشەببۇس قىلىش ۋە ھەرىكەتنى يۆنىلىش قىلىشقا ئەھمىيەت بېرىشتىن ئىبارەتتۇر [2-بەت]. بۇ بەش ئىدىيە خىتاينىڭ دۇنيا تەرتىپىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈشتىكى سىياسىي رامكىسىنى تەشكىل قىلىدۇ.
ئاپتورلارنىڭ قارىشىچە، خىتاي ئوتتۇرىغا قويغان بۇ يەرشارىۋى ئىدارە قىلىش كۆزقارىشى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى نىزامنامىسىنىڭ مەقسەت ۋە پىرىنسىپلىرى بىلەن تومۇرداش بولۇپ، يۈزدىن ئارتۇق دۆلەت ۋە خەلقئارالىق تەشكىلاتلارنىڭ قوللىشىغا ئېرىشكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلگەن [3-بەت]. بۇ ئارقىلىق خىتاي ئۆزىنىڭ يالغۇز ئەمەسلىكىنى، بەلكى ئاساسلىق كۆپ سانلىق دۆلەتلەرنىڭ ۋەكىلى ئىكەنلىكىنى نامايان قىلىشقا تىرىشقان.
دوكلاتنىڭ ئالدىنقى قىسمىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان يەنە بىر مۇھىم سىياسىي نىشان، «ئىنسانىيەت تەقدىرى ئورتاق گەۋدىسىنى بەرپا قىلىش» تىن ئىبارەت ئىكەنلىكى كۆرسىتىلگەن. بۇ ئۇقۇم خىتاينىڭ تاشقى سىياسىتىدىكى ئەڭ ئالىي نىشان بولۇپ، بارلىق خەلقئارالىق پائالىيەتلەر ۋە تەشەببۇسلار مۇشۇ ئىدىيەۋى رامكا ئاستىدا قانات يايدۇرۇلىدىغانلىقى تەكىتلەنگەن [4-بەت].
يەرشارىۋى ئىدارە قىلىشنىڭ تارىخىي تەرەققىياتى ۋە نۆۋەتتىكى كىرىزىسلەر
دوكلاتنىڭ بىرىنچى بابى يەرشارىۋى ئىدارە قىلىشنى ئىسلاھ قىلىش ۋە مۇكەممەللەشتۈرۈشنىڭ دەۋر ئېھتىياجى ئىكەنلىكىنى تارىخىي نۇقتىدىن تەھلىل قىلىشقا بېغىشلانغان. ھۆججەتتە يەرشارىۋى ئىدارە قىلىش كۆپ خىل سۇبيېكتلارنىڭ (دۆلەت ھۆكۈمەتلىرى، خەلقئارالىق تەشكىلاتلار) دۇنياۋى مەسىلىلەرگە تاقابىل تۇرۇش ۋە خەلقئارا تەرتىپنى قوغداش جەريانى سۈپىتىدە ئېنىقلىما بېرىلگەن [5-بەت]. بۇ سىستېمىنىڭ بىر كېچىدىلا ۋۇجۇدقا كەلمىگەنلىكى كۆرسىتىلگەن.
تارىخىي تەھلىل 1648-يىلىدىكى «ۋېستفالىيە تىنچلىق شەرتنامىسى» دىن باشلانغان بولۇپ، بۇ شەرتنامىنىڭ باراۋەرلىك ۋە ئىگىلىك ھوقۇق پىرىنسىپىنى تىكلىگەنلىكى مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەن. ئۇنىڭدىن كېيىن 1815-يىلىدىكى ۋېنا سىستېمىسىنىڭ ياۋروپادىكى تىنچلىقنى قوغداشتىكى رولى تىلغا ئېلىنىپ، زامانىۋى خەلقئارا قانۇننىڭ تەرەققىياتىغا ئاساس سالغانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلغان [6-بەت]. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، 19-ئەسىرنىڭ كېيىنكى يېرىمىدا قۇرۇلغان دۇنيا پوچتا ئىتتىپاقى قاتارلىق تېخنىكىلىق تەشكىلاتلار يەرشارىۋى ئىدارە قىلىشنىڭ دەسلەپكى قەدەملىرى سۈپىتىدە باھالانغان.
بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن قۇرۇلغان خەلقئارالىق ئىتتىپاقنىڭ مەغلۇبىيىتى ھەققىدە توختالغان ئاپتورلار، بۇ تەشكىلاتنىڭ قارار چىقىرىش مېخانىزمى ۋە ئىقتىسادىي ئىدارە قىلىش ئىقتىدارىدىكى قۇرۇلمىلىق نۇقسانلار سەۋەبىدىن تاجاۋۇزچىلىق ئۇرۇشلىرىنى توسۇپ قالالمىغانلىقىنى تەكىتلىگەن [7-بەت]. بۇ تارىخىي ساۋاق بۈگۈنكى كۈندىكى كۆپ تەرەپلىمىلىك مېخانىزملارنىڭ ئاجىزلىقلىرىغا قارىتىلغان ۋاسىتىلىك ئاگاھلاندۇرۇش ھېسابلىنىدۇ.
ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ قۇرۇلۇشى، يەرشارىۋى ئىدارە قىلىشنىڭ تۈزۈملىشىش ۋە سىستېمىلىشىشقا قاراپ مېڭىشىدىكى ئەڭ مۇھىم بۇرۇلۇش نۇقتىسى دەپ قارالغان. قۇرۇلغان 80 يىلدىن بۇيان، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ دۇنيا تىنچلىقىنى قوغداش، ئۇرۇش كىرىزىسلىرىنى ھەل قىلىش ۋە ئورتاق تەرەققىياتنى ئىلگىرى سۈرۈشتە ئورنىنى باسقۇسىز رول ئوينىغانلىقى ئالاھىدە مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەن [7-8-بەتلەر].
سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىنكى مەزگىلدە، يەرشارىۋى ئىدارە قىلىش ساھەسىنىڭ كېڭەيگەنلىكى، يەنى ئەنئەنىۋى بىخەتەرلىكتىن كىلىمات ئۆزگىرىشى، ئاممىۋى سەھىيە، تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ۋە تور بىخەتەرلىكى قاتارلىق ساھەلەرگە كېڭەيگەنلىكى بايان قىلىنغان. شۇنداقلا، يىگىرمە دۆلەت گۇرۇھى، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى، شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى قاتارلىق يېڭى مېخانىزملارنىڭ مەيدانغا كېلىشى بىلەن، ھەرقانداق دۆلەت ياكى دۆلەتلەر گۇرۇھىنىڭ دۇنيا ئىشلىرىنى يالغۇز مونوپول قىلىۋېلىشىنىڭ مۇمكىن ئەمەسلىكى كۆرسىتىلگەن [8-9-بەتلەر].
نۆۋەتتە دۇنيانىڭ ئېغىر يەرشارىۋى ئىدارە قىلىش مەسىلىلىرىگە دۇچ كېلىۋاتقانلىقى تەھلىل قىلىنىپ، بىر تەرەپلىمىچىلىك، قورۇمىچىلىق ۋە زومىگەرلىكنىڭ باش كۆتۈرۈۋاتقانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. تىنچلىق، تەرەققىيات، بىخەتەرلىك ۋە ئىدارە قىلىشتىن ئىبارەت تۆت چوڭ قىزىل رەقەمنىڭ ئېشىپ كېتىۋاتقانلىقى، نۆۋەتتىكى خەلقئارالىق مېخانىزملارنىڭ ۋەكىللىك خاراكتېرى ۋە ئۈنۈمدارلىقىنىڭ يېتەرلىك ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ [9-بەت].
بۇ كىرىزىسلەرنىڭ يىلتىزى قاتارىدا خىتاي يەنە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى نىشان قىلىپ، «زومىگەرلىكنىڭ چەكلىمىگە ئۇچرىماي خەلقئارا قائىدىلەرگە ئاشكارا بۇزغۇنچىلىق قىلىشى» دەپ كۆرسەتكەن. 2025-يىلىدىن 2026-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ يەتتە دۆلەتكە ھەربىي ھۇجۇم قىلغانلىقى ۋە 620 قېتىمدىن ئارتۇق ھاۋا ھۇجۇمى ئېلىپ بارغانلىقى ھەققىدىكى سانلىق مەلۇماتلار ئارقىلىق، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ «ئورمان قانۇنى» نى 21-ئەسىردىكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرگە مەجبۇرىي تاڭغانلىقى تەنقىد قىلىنغان [10-بەت].
دوكلاتتا بەزى دۆلەتلەر (ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنى كۆرسىتىدۇ) تەرغىب قىلىۋاتقان «قائىدىنى ئاساس قىلغان خەلقئارا تەرتىپ» نىڭ ئەمەلىيەتتە ئۆزىنىڭ مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن كەلگەندە ئىشلىتىدىغان، ئۇيغۇن كەلمىگەندە چۆرۈپ تاشلايدىغان «ئائىلە قائىدىسى» دىن باشقا نەرسە ئەمەسلىكى ئېچىپ تاشلانغان. شۇنداقلا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئورنىنى ئېلىش ئۈچۈن مەخسۇس «تىنچلىق كومىتېتى» قۇرغانلىقى مىسال قىلىنىپ، غەربنىڭ كۆپ تەرەپلىمىلىككە بۇزغۇنچىلىق قىلىۋاتقانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن [11-12-بەتلەر].
يەرشارى جەنۇبى دۆلەتلىرىنىڭ يەرشارى ئىقتىسادىي ئومۇمىي مىقدارىنىڭ 40 پىرسەنتىنى، ئىقتىسادىي ئېشىشنىڭ 80 پىرسەنتىنى ئىگىلىگەنلىكى كۆرسىتىلگەن بولسىمۇ، خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتى ۋە دۇنيا بانكىسى قاتارلىق ئورگانلاردا ئۇلارنىڭ بېلەت تاشلاش ھوقۇقىنىڭ يەنىلا تۆۋەنلىكى ئەيىبلەنگەن. بۇ ھالەت ئېغىر تارىخىي ئادالەتسىزلىك سۈپىتىدە تەسۋىرلىنىپ، يەرشارى جەنۇبى مەنپەئەتىنىڭ سىستېمىلىق ھالدا سەل قارىلىۋاتقانلىقى تەكىتلەنگەن [12-13-بەتلەر].
بۇنىڭدىن سىرت، نۆۋەتتىكى خەلقئارا مېخانىزملارنىڭ ھەرىكەت ئىقتىدارىنىڭ كەمچىللىكى، قارار چىقىرىلغان بىلەن ئىجرا قىلىنمايدىغانلىقى، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ 2030-يىللىق سىجىل تەرەققىيات كۈنتەرتىپىنىڭ ئېغىر دەرىجىدە ئارقىدا قالغانلىقى ئەسكەرتىلگەن [13-بەت]. شۇنداقلا، سۈنئىي ئەقىل قاتارلىق يېڭى ساھەلەردە ئىدارە قىلىش بوشلۇقىنىڭ مەۋجۇتلۇقى خەلقئارا جەمئىيەت ئۈچۈن ئورتاق تەھدىت سۈپىتىدە كۆرسىتىلگەن.
يەرشارىۋى كىرىزىسلەرگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، خىتاي ئۆزىنىڭ دۇنياۋى تەرەققىيات تەشەببۇسى، دۇنياۋى بىخەتەرلىك تەشەببۇسى، دۇنياۋى مەدەنىيەت تەشەببۇسى ۋە يەرشارىۋى ئىدارە قىلىش تەشەببۇسىدىن ئىبارەت تۆت چوڭ تەشەببۇسىنى سىستېمىلىق بىر گەۋدە سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقارغان [15-بەت]. دوكلاتنىڭ قارىشىچە، بۇ تۆت تەشەببۇس ئىنسانىيەتنىڭ تەقدىرى ئورتاق گەۋدىسىنى بەرپا قىلىشنىڭ ھەرىكەت رامكىسىنى تەمىنلەپ بېرىدۇ.
ئاپتورلار بۇ تەشەببۇسلارنى مۇنداق يىغىنچاقلىغان: تەرەققىياتنى نىشان قىلىش، بىخەتەرلىكنى كاپالەت قىلىش، مەدەنىيەتنى رىشتە قىلىش ۋە ئىدارە قىلىشنى تىرەك قىلىش. بۇ ئارقىلىق خىتاي غەربنىڭ زومىگەرلىك مەنتىقىسىنىڭ ئورنىغا ئۆزىنىڭ تەڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش مەنتىقىسىنى، غەربنى مەركەز قىلغان قۇرۇلمىنىڭ ئورنىغا تەڭ ھوقۇقلۇق يەرشارىۋى تور قۇرۇلمىسىنى دەسسىتىدىغانلىقىنى جاكارلىغان [16-بەت].
خىتاينىڭ دۇنيانى ئىدارە قىلىش تەشەببۇسىدىكى بەش يادرولۇق ئىدىيە
ئىككىنچى بابتا خىتاينىڭ يەرشارىۋى ئىدارە قىلىش تەشەببۇسىنىڭ ئىچكى خاسلىقى ۋە ئۇنىڭ مەيداندىكى ئەمەلىيىتى تەپسىلىي مۇھاكىمە قىلىنغان. بىرىنچى يادرولۇق ئىدىيە بولغان «ئىگىلىك ھوقۇق باراۋەرلىكى» دۇنيا تەرتىپىنىڭ ئاساسى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان بولۇپ، دۆلەتلەرنىڭ چوڭ-كىچىكلىكىگە، كۈچلۈك-ئاجىزلىقىغا قارىماي، ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلىشىشقا يول قويۇلمايدىغانلىقى تەكىتلەنگەن [20-21-بەتلەر]. بۇ نۇقتىدا غەربنىڭ كىشىلىك ھوقۇق دىپلوماتىيەسىگە قارشى تۇرۇش مەقسەت قىلىنغان.
خىتاينىڭ بۇ تەسەۋۋۇرىنى قوللايدىغان بېلۇرۇسىيە قاتارلىق دۆلەت رەھبەرلىرىنىڭ سۆزلىرى نەقىل ئېلىنىپ، غەربنىڭ سىياسىي ئارىلىشىشلىرىنىڭ يەرشارىۋى مۇقىمسىزلىقنىڭ مەنبەسى ئىكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلگەن [21-بەت]. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بۇ ئىدىيەنىڭ خىتاينىڭ 70 يىلدىن بۇيان تەشەببۇس قىلىپ كېلىۋاتقان «تىنچلىقتا بىللە تۇرۇشنىڭ بەش پىرىنسىپى» نىڭ داۋامى ئىكەنلىكى ۋە دۆلەت مۇناسىۋەتلىرىنى دېموكراتىيەلەشتۈرۈشنىڭ بىردىنبىر يولى ئىكەنلىكى كۆرسىتىلگەن.
ئىگىلىك ھوقۇق باراۋەرلىكىنىڭ ئەمەلىي كۆرۈنۈشى سۈپىتىدە، 2015-يىلى قۇرۇلغان كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى يېڭى تەرەققىيات بانكىسى تىلغا ئېلىنغان. بۇ بانكىنىڭ ھازىرغىچە 120 دىن ئارتۇق تۈرنى تەستىقلاپ، 40 مىليارد ئامېرىكا دوللىرىدىن ئارتۇق قەرز تارقاتقانلىقى مىسال قىلىنىپ، خىتاي يېتەكچىلىكىدىكى ئورگانلارنىڭ خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتىغا سېلىشتۇرغاندا كۆپ خىللاشقان ۋە باراۋەرلىكنى ئاساس قىلغان ئىقتىسادىي تەرتىپ يارىتىۋاتقانلىقى دەۋا قىلىنغان [22-23-بەتلەر].
ئىككىنچى يادرولۇق ئىدىيە «خەلقئارا قانۇنلىشىشقا رىئايە قىلىش» قا مەركەزلەشكەن. دوكلاتتا قوش ئۆلچەم قويۇشقا ۋە خەلقئارا قانۇننىڭ غەربنى مەركەز قىلىپ چۈشەندۈرۈلۈشىگە قەتئىي قارشى تۇرىدىغانلىقى ئىپادىلەنگەن [23-24-بەتلەر]. خىتاينىڭ بۈگۈنگە قەدەر 600 دىن ئارتۇق خەلقئارالىق ئەھدىنامە ۋە تۈزىتىش كىرگۈزۈش لايىھەلىرىگە قوشۇلغانلىقى تەكىتلىنىپ، دۆلەتنىڭ مەسئۇلىيەتچان چوڭ دۆلەت ئوبرازىنى تىكلەشكە كۈچ چىقىرىلغان.
خەلقئارا قانۇن ئىجرا قىلىش ساھەسىدىمۇ خىتاينىڭ چەتئەللەرگە قېچىپ كەتكەن جىنايەتچىلەرنى تۇتۇش ۋە زەھەرلىك چېكىملىككە قارشى تۇرۇش ھەمكارلىقلىرى ئارقىلىق دۇنيا مىقياسىدا ئاكتىپ رول ئويناۋاتقانلىقى بايان قىلىنغان [25-بەت]. يەنە بىر تەرەپتىن، تور جىنايەتلىرىگە قارشى تۇرۇش، سۈنئىي ئەقىل ئىدارە قىلىش ۋە سانلىق مەلۇماتلارنىڭ چېگرادىن ئاتلاپ يۆتكىلىشى قاتارلىق يېڭى ساھەلەردە قائىدە بېكىتىشتە، خىتاينىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنى ئاساسىي يول سۈپىتىدە قوللايدىغانلىقى تەكىتلەنگەن [25-26-بەتلەر].
ئۈچىنچى يادرولۇق ئىدىيە «كۆپ تەرەپلىمىلىكنى ئەمەلىيلەشتۈرۈش» بولۇپ، ھۆججەتتە بىر تەرەپلىمىچىلىك ۋە قۇتۇپلىشىشقا قارشى چاقىرىق قىلىنغان. خىتاينىڭ «بىللە كېڭىشىش، بىللە قۇرۇش، ئورتاق بەھرىمەن بولۇش» كۆزقارىشىنى دۇنياۋى يېتەكچى پىكىر سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقارغانلىقى، شۇ ئارقىلىق مەنپەئەتتىن ئورتاق بەھرىمەن بولۇش مەنتىقىسىنى نۆل يىغىندىلىق ئويۇن ۋە «يەڭگۈچى ھەممىنى ئالىدۇ» دېگەن كونا ئىدىيەنىڭ ئورنىغا دەسسىتىدىغانلىقى جاكارلانغان [26-27-بەتلەر].
خىتاينىڭ دۇنيا سودا تەشكىلاتى، دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى ۋە يىگىرمە دۆلەت گۇرۇھى قاتارلىق مېخانىزملاردىكى رولى ماختىلىپ، 2026-يىلىدىكى ئاسىيا-تىنچ ئوكيان ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ رەھبەرلەر غەيرى رەسمىي يىغىنىنىڭ شېنجېندا ئۆتكۈزۈلىدىغانلىقى كۆرسىتىلگەن [27-بەت]. بۇ قەدەملەر خىتاينىڭ خەلقئارا ئىقتىسادىي ھەمكارلىقلاردىكى مەركىزىي ئورنىنى تېخىمۇ گەۋدىلەندۈرۈشنى نىشان قىلغان.
تۆتىنچى يادرولۇق ئىدىيە بولغان «ئادەمنى ئاساس قىلىش» ئۇقۇمىدا، خىتاي ئۆزىنىڭ قەدىمكى شەرق پەلسەپەسى بولغان «خەلق دۆلەتنىڭ ئاساسى»، «دۇنيا ھەممىگە مەنسۇپ» دېگەن ئىدىيەلەرنى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر نەزەرىيەسىگە كىرگۈزگەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەن [28-بەت]. بۇ ئۇقۇم ئارقىلىق نامراتلىقنى ئازايتىش ۋە ئىقتىسادىي سىغدۇرۇشچانلىق يەرشارىۋى ئىدارە قىلىشنىڭ ئۆلچىمىگە ئايلاندۇرۇلغان.
«بىر بەلباغ بىر يول تەشەببۇسى» نىڭ ئون يىلدىن بۇيانقى نەتىجىلىرى تىلغا ئېلىنىپ، بىر تىرىليون ئامېرىكا دوللىرىغا يېقىن مەبلەغ سېلىنغانلىقى ۋە 500 مىڭدىن ئارتۇق ئىش ئورنى يارىتىلغانلىقى كۆرسىتىلگەن. شۇنداقلا، 1963-يىلىدىن باشلاپ خىتاينىڭ تەرەققىي قىلىۋاتقان 70 تىن ئارتۇق دۆلەتكە 30 مىڭ نەپەردىن ئارتۇق تېببىي خادىم ئەۋەتكەنلىكى ۋە 130 دىن ئارتۇق سەھىيە ئەسلىھەسىنى قۇرۇپ بەرگەنلىكى، خىتاينىڭ ئىنسانپەرۋەرلىك كۈچى سۈپىتىدە مەدھىيەلەنگەن [30-بەت].
بەشىنچى يادرولۇق ئىدىيە «ھەرىكەتنى يۆنىلىش قىلىش» بولۇپ، يەرشارىۋى قۇرۇق ۋەدىلەرنىڭ ئورنىغا ئۈنۈملۈك ھەرىكەتلەرنىڭ ئۆتۈشى كېرەكلىكى تەكىتلەنگەن. بۇ ساھەدە خىتاينىڭ شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنى كېڭەيتكەنلىكى، رايون خاراكتېرلىك ئومۇميۈزلۈك ئىقتىسادىي ھەمراھلىق مۇناسىۋىتى كېلىشىمىنى ئىمزالاشقا يېتەكچىلىك قىلغانلىقى مۇۋەپپەقىيەت مىسالى سۈپىتىدە كۆرسىتىلگەن [31-32-بەتلەر]. بۇ تەشكىلاتلارنىڭ يەرشارىۋى جەنۇب ئۈچۈن قۇرۇلغان ئەمەلىي مېخانىزملار ئىكەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلغان.
يەنە بىر مۇھىم نۇقتا سۈپىتىدە خىتاينىڭ دىپلوماتىك مۇرەسسەچىلىك ھەرىكەتلىرى ساناپ ئۆتۈلگەن. سەئۇدى ئەرەبىستانى بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدىكى تارىخىي كېلىشىم، مىيانماردىكى ئۇرۇش توختىتىش مۇرەسسەسى، شۇنداقلا ئۇكرائىنا ۋە پەلەستىن كىرىزىسىدىكى سىياسىي ھەل قىلىش تەكلىپلىرى تىلغا ئېلىنىپ، خىتاينىڭ پەقەت ئىقتىسادىي كۈچلا ئەمەس، بەلكى خەلقئارالىق تىنچلىق ياراتقۇچى دۆلەت سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقىۋاتقانلىقى جاكارلانغان [33-بەت].
كىلىمات ئۆزگىرىشى مەسىلىسىدىمۇ خىتاينىڭ پەقەت قۇرۇق ۋەدە بىلەن چەكلەنمەي، 2035-يىلىغىچە بولغان كاربون چىقىرىش نىشانىنى ئوتتۇرىغا قويغانلىقى ۋە «پارىژ كېلىشىمى» گە سادىقلىقىنى ئەمەلىي ھەرىكىتى بىلەن ئىسپاتلىغانلىقى تەكىتلىنىپ، ھەرىكەتنى يۆنىلىش قىلىش پىرىنسىپىنىڭ ئىزچىللىقى بايان قىلىنغان [34-بەت].
تەشەببۇسنى ئەمەلىيلەشتۈرۈش يوللىرى ۋە خەلقئارالىق مېخانىزملار
دوكلاتنىڭ ئۈچىنچى بابى تەشەببۇسلارنى پەقەت نەزەرىيەۋى بايان بولۇپلا قالماي، قانداق قىلىپ ئەمەلىيلەشتۈرۈش مەسىلىسىگە مەركەزلەشكەن. بۇنىڭدىكى ئەڭ مۇھىم بىر نۇقتا بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنى يەرشارىۋى ئىدارە قىلىشنىڭ يادرولۇق ۋە نوپۇزلۇق سۇپىسى سۈپىتىدە مۇتلەق قوغداش ۋە ئۇنىڭ رولىنى جارى قىلدۇرۇشتۇر. خىتاينىڭ نەزىرىدە، غەرب تەرىپىدىن چەتكە قېقىلىۋاتقان ياكى ئاجىزلاشتۇرۇلۇۋاتقان بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنى قايتىدىن جانلاندۇرۇش، ئۆزىنىڭ دۇنياۋى تەسىرىنى كېڭەيتىشتىكى ئەڭ ئۈنۈملۈك قانۇنىي يول ھېسابلىنىدۇ [36-بەت].
خىتاينىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى رامكىسى ئاستىدىكى ئەمەلىي خىزمەتلىرى، جۈملىدىن خەلقئارا تىنچلىقنى قوغداش قىسىملىرىدىكى تۆھپىلىرى ئارقىلىق دۇنياغا ئۆزىنى تەستىقلىتىۋاتقانلىقى بايان قىلىنغان. نۆۋەتتە 8000 نەپەر زاپاس تىنچلىق ساقلاش قىسمى، ھەمدە كۆپلىگەن ۋەزىپە رايونلىرىدىكى خىزمەتلىرى خىتاينىڭ ئەمەلىي بىخەتەرلىك تەمىنلىگۈچى دۆلەتكە ئايلانغانلىقىنى ئىسپاتلايدىغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن [38-بەت].
بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى بىلەن بولغان تۈزۈملەشكەن ھەمكارلىقلار دائىرىسىدە، جەنۇب-جەنۇب ھەمكارلىقىنى قوللاش مەبلىغى تەسىس قىلىنغانلىقى ۋە شاڭخەيدە دۇنياۋى سىجىل تەرەققىيات مەركىزىنىڭ قۇرۇلغانلىقى كۆرسىتىلگەن. بۇ قەدەملەر بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ مېخانىزملىرىدىن پايدىلىنىپ، يەرشارىۋى جەنۇب دۆلەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمىدۇر [39-بەت].
ھۆججەتتە خىتاينىڭ تەشەببۇسلارنى قۇرۇق شوئار قىلىپ قويماي، ئۇنى بىر تۈركۈم يېڭى ئورگانلار ئارقىلىق كۈچلەندۈرگەنلىكى تىلغا ئېلىنغان. 2025-يىلىنىڭ ئاخىرىدا بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى رامكىسىدا قۇرۇلغان «يەرشارىۋى ئىدارە قىلىش دوستلار گۇرۇپپىسى» دەل مۇشۇنداق بىر سۇپا بولۇپ، ئۇ خىتاينىڭ ئىدىيەسىنى قوللايدىغان دۆلەتلەرنى بىر يەرگە جەم قىلىپ، سىياسىي جەھەتتە مەخسۇس لاگېر شەكىللەندۈرۈش ئۇرۇنۇشىدۇر [42-بەت].
بۇنىڭ بىلەن بىرگە، يەرشارىۋى جەنۇبنى قوللاشقا ئاجرىتىلغان 20 مىليارد ئامېرىكا دوللىرىلىق تەرەققىيات مەبلىغى، ھەمدە 1100 دىن ئارتۇق ئەمەلىي تۈرنىڭ يېتەكلەش رولى ئارقىلىق، خىتاينىڭ پەقەت نەزەرىيە بىلەنلا ئەمەس، بەلكى ئىقتىسادىي مەنپەئەتلەر بىلەن باشقا دۆلەتلەرنى ئۆز تەرىپىگە تارتىۋاتقانلىقى كۆرسىتىلگەن. بۇ ئەھۋال، يەرشارىۋى ئىدارە قىلىش تەشەببۇسىنىڭ زىچ ئىقتىسادىي ئارقا تىرەككە ئىگە ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ [42-43-بەتلەر].
خەتەرنى كونترول قىلىش ۋە تېمىلارنى ماسلاشتۇرۇش مۇھىم بىر تەدبىر سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان بولۇپ، خەلقئارالىق مەسىلىلەردە، مەسىلەن كىلىمات ئۆزگىرىشى ياكى سۈنئىي ئەقىل باشقۇرۇش مەسىلىلىرىدە ئىدېئولوگىيەلىك توقۇنۇش ۋە سەپ شەكلىدىكى تىركىشىشتىن ساقلىنىش كېرەكلىكى تەكىتلەنگەن. خىتاي سىياسىي ئىختىلاپلارنى ئىدارە قىلىش سۇپىسىغا ئېلىپ كىرمەسلىكنى، ھەر قانداق مەسىلىنى قىممەت قاراش بەلگىسى بىلەن باغلىماسلىقنى تەلقىن قىلغان [46-47-بەتلەر].
نەتىجىدە، خىتاينىڭ «تەشەببۇستىن ھەرىكەتكە ئۆتۈش» جەريانى پەقەت يەككە ھۆكۈمەت پائالىيىتى بىلەنلا ئەمەس، بەلكى سىستېمىلىق، كۆپ قاتلاملىق، ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي ۋاسىتىلەرنى بىرلەشتۈرگەن ھالدا ئىجرا قىلىنىۋاتقانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن. بۇ مېخانىزملار غەربنىڭ تارىختىن بۇيانقى خەلقئارالىق سىستېمىسى بىلەن رىقابەتلىشەلەيدىغان پاراللېل بىر تەرتىپنىڭ شەكىللىنىۋاتقانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ [47-، 50-51-بەتلەر].
گەرچە مەزكۇر تەتقىقات دوكلاتىدا خىتاينىڭ يەرشارىۋى ئىدارە قىلىش تەسەۋۋۇرى ئىنتايىن ئەتراپلىق ۋە ئۈمىدۋار بىر شەكىلدە تەسۋىرلەنگەن بولسىمۇ، ئاكادېمىك ۋە سىياسىي ئانالىز نۇقتىسىدىن قارىغاندا، بىر قىسىم كۈچلۈك ئارتۇقچىلىقلار بىلەن بىرگە ئېغىر نۇقسانلارمۇ ساقلانماقتا. ئالدى بىلەن، مەزكۇر دوكلات نۆۋەتتىكى غەرب يېتەكچىلىكىدىكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر سىستېمىسىدىكى قۇرۇلمىلىق نۇقسانلارنى ۋە يەرشارىۋى جەنۇب دۆلەتلىرىنىڭ تارىخىي سەۋەنلىكلىرىنى ئىنتايىن دەل جايىدا كۆرسىتىپ بەرگەن بولۇپ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ يەككە ھۆكۈمرانلىقىغا قارشى نەزەرىيەۋى رەددىيە بېرىشتە يۇقىرى سىستېمىلىققا ئىگە.
بىراق، مەزكۇر دوكلاتنىڭ ئەڭ چوڭ ئاجىزلىقى شۇكى، ئۇ پۈتۈنلەي خىتاينىڭ ئۆزىنى ئاقلاش ۋە ساختا مەسئۇلىيەتچان ئوبراز يارىتىش مۇددىئاسىنى يوشۇرغان. خىتاي خەلقئارا قانۇنچىلىق، كۆپ تەرەپلىمىلىك ۋە «ئادەمنى ئاساس قىلىش» نى كۈچەپ تەشەببۇس قىلغان بىلەن، ئۆز ئىچىدە، جۈملىدىن شەرقىي تۈركىستان قاتارلىق رايونلاردا يۈز بېرىۋاتقان سىستېمىلىق ۋە كەڭ كۆلەملىك كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرى بۇ ئاتالمىش «ئېسىل تەشەببۇسلار» بىلەن پۈتۈنلەي زىت كېلىدۇ. بىر دۆلەت ئۆز خەلقىگە ياكى ئۆز تەۋەلىكىدىكى مىللەتلەرگە سىغدۇرۇشچانلىق ۋە قانۇنچىلىق بىلەن مۇئامىلە قىلمىغان ئەھۋالدا، خەلقئارا جەمئىيەتكە تىكلەپ بەرمەكچى بولغان «ئادالەت تەرتىپى» نىڭ قايىل قىلارلىق كۈچى بولمايدۇ.
ئۇنىڭدىن باشقا، خىتاينىڭ تىلغا ئالغان «ئىگىلىك ھوقۇق باراۋەرلىكى» ۋە «ئىچكى ئىشلارغا ئارىلاشماسلىق» پىرىنسىپلىرى ئەمەلىيەتتە مۇستەبىت تۈزۈملەرنىڭ ئۆز خەلقىنى خالىغانچە باستۇرۇشىنى خەلقئارانىڭ تەنقىدىدىن قوغداپ قالىدىغان بىر سىياسىي قالقانغا ئايلىنىپ قالغان. بۇ مەنتىقە بويىچە بولغاندا، يەرشارىۋى ئىدارە قىلىش خەلقلەرنىڭ مەنپەئەتىنى قوغداش قورالى بولماستىن، بەلكى دىكتاتور ھاكىمىيەتلەرنىڭ دۇنياۋى سەھنىدە ئۆزئارا بىخەتەرلىك ھەمكارلىقى ئورنىتىدىغان كۇلۇبىغا ئايلىنىپ قېلىش خەۋپى بار.
خۇلاسە
ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا، شىنخۇا ئاگېنتلىقى ئاقىللار ئامبىرى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان بۇ دوكلات، خىتاينىڭ نۆۋەتتىكى دۇنياۋى داۋالغۇشلاردىن پايدىلىنىپ، خەلقئارا تەرتىپنى ئۆزىنىڭ ئىرادىسى بويىچە قايتىدىن شەكىللەندۈرۈش ئىستراتېگىيەسىنىڭ تولۇق خەرىتىسىدۇر. مەزكۇر ھۆججەت خىتاينىڭ پەقەت ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي كۈچ بىلەنلا ئەمەس، بەلكى ئىدىيەۋى ۋە تۈزۈملەشتۈرۈلگەن سىستېما يارىتىش كۈچى بىلەن غەربكە خىرىس قىلىۋاتقانلىقىنى ئوچۇق جاكارلىغانلىقى بىلەن خاراكتېرلىنىدۇ.
گەرچە خىتاينىڭ يەرشارىۋى جەنۇب دۆلەتلىرىنى ئۆز ئىتتىپاقىغا تارتىش ئۈچۈن قىلغان ۋەدىلىرى ۋە مەبلەغ سېلىشلىرى مەلۇم دەرىجىدە جەلپ قىلىش كۈچىگە ئىگە بولسىمۇ، لېكىن ئىدىيە بىلەن ئەمەلىيەت ئوتتۇرىسىدىكى غايەت زور زىددىيەت، بولۇپمۇ مۇستەبىت تۈزۈمنىڭ قىممەت قاراشلىرىنىڭ پۈتكۈل ئىنسانىيەتنىڭ ئەركىنلىك، باراۋەرلىك ۋە ئادالەت تەلەپلىرى بىلەن سىغىشالماسلىقى، مەزكۇر تەشەببۇسلارنىڭ كەلگۈسىدە دۇنياۋى ئورتاق تونۇشقا ئايلىنىشىغا زور توسالغۇ بولىدۇ.
پايدىلانغان مەنبە:
[1] 新华社研究院. 坚守国际道义携手应对世界乱局——聚焦全球治理的中国方案. 北京: 新华社, 2026.ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
