ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۈگۈنكى كۈندە ياۋروپا بىر خىل ئارىلاشما ئۇرۇش مۇھىتىدا تۇرۇۋاتقان بولۇپ، ئۇچۇر ساھەسى بۇ رىقابەتتىكى ئەڭ ھالقىلىق مەيدانلارنىڭ بىرىگە ئايلاندى. سىرتقى كۈچلەر ئۆزلىرىنىڭ بايانلىرىنى ئىلگىرى سۈرۈش ئارقىلىق، ياۋروپا ھۆكۈمەتلىرى ۋە جەمئىيەتلىرىنىڭ تەدبىر بەلگىلەش ھەمدە ھەرىكەت قىلىش مۇھىتىنى شەكىللەندۈرۈشكە ئۈزلۈكسىز ئۇرۇنماقتا.
گەرچە ئۇزۇندىن بۇيان ياۋروپادىكى ئۇچۇر ساھەسىدە رۇسىيەنىڭ مۇداخىلە ھەرىكەتلىرى ئاساسلىق دىققەت نۇقتىسى بولۇپ كەلگەن بولسىمۇ، ئەمما نۆۋەتتە خىتاينىڭ بۇ جەھەتتىكى تەسىر كۆلىمى ۋە كۈچلۈكلۈك دەرىجىسى تېز سۈرئەتتە ئاشماقتا. خىتاينىڭ ياۋروپا ئۇچۇر بوشلۇقىغا ئارىلىشىشتا ئۆزىگە خاس، مۇكەممەل بىر يۈرۈش ئىستراتېگىيەلىك ئۇسۇللىرى شەكىللەنگەن بولۇپ، بۇ خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ جىددىي دىققىتىنى قوزغىماقتا.
ياۋروپا تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشى (ECFR) تەرىپىدىن 2026-يىلى 3-ئايدا ئېلان قىلىنغان «ئېغىز ئارىيەت ئېلىش ۋە ئۇچۇرنى يۇيۇش: خىتاينىڭ ياۋروپادىكى تەسىر كۆرسىتىش قوللانمىسى» ناملىق دوكلاتتا، خىتاينىڭ ياۋروپادىكى چەت ئەل ئۇچۇرلىرىنى بۇلغاش ۋە ئارىلىشىش (FIMI) قىلمىشلىرى ئىنتايىن ئەتراپلىق تەھلىل قىلىنغان. دوكلات پەقەت ھادىسىلەرنى تەسۋىرلەپلا قالماستىن، بەلكى بېيجىڭنىڭ مەلۇم بىر دۆلەتتە سىناقتىن ئۆتكۈزگەن ئىستراتېگىيەلىك مېتودلىرىنى ياۋروپانىڭ باشقا جايلىرىغا قانداق كېڭەيتىۋاتقانلىقىنى ئاشكارىلىغان.
مەزكۇر ئانالىز ماقالىسىنىڭ مەقسىتى، يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان دوكلاتتىكى پاكىتلار ۋە مۇھاكىمىلەرگە ئاساسەن، خىتاينىڭ ياۋروپادىكى ئۇچۇر مۇداخىلىسى ئىستراتېگىيەسىنى چوڭقۇر قاتلاملىق تەھلىل قىلىشتۇر. ماقالىدە خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك مەقسەتلىرى، ئۇچۇر مۇداخىلىسى ئۈچۈن قوللانغان كونكرېت مېتودلىرى ۋە بۇنىڭ ياۋروپانىڭ دېموكراتىك مۇھىتىغا كۆرسىتىدىغان يوشۇرۇن خەۋپلىرى سىستېمىلىق يورۇتۇپ بېرىلىدۇ. ياۋروپا تەدبىر بەلگىلىگۈچىلىرى ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ يېڭىچە تەسىر كۆرسىتىش مېتودلىرىنى چۈشىنىش پەقەت نەزەرىيەۋى ئېھتىياج بولۇپلا قالماستىن، بەلكى كەلگۈسىدىكى دېموكراتىك قارشىلىق كۈچىنى (resilience) ئاشۇرۇشنىڭ تۈپكى ئالدىنقى شەرتى ھېسابلىنىدۇ.
خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك تەسەۋۋۇرى ۋە نەزەرىيەۋى ئاساسى
خىتاينىڭ خەلقئارادىكى ئۇچۇرنى بۇلغاش ۋە ئارىلىشىش پائالىيەتلىرى ئۇشتۇمتۇت بارلىققا كەلگەن ھادىسە ئەمەس، بەلكى ئۇ دۆلەت رەھبىرى شى جىنپىڭنىڭ تەپەككۇرىدىكى ئىككى تۈۋرۈكلۈك نەزەرىيەگە ئاساسلىنىدۇ. بۇنىڭ بىرىنچىسى، دۆلەت بىخەتەرلىكىگە بولغان «پۈتۈنچىل قاراش» (holistic approach) بولۇپ، بۇ نەزەرىيە بىخەتەرلىك چۈشەنچىسىنى ئەنئەنىۋى زېمىن قوغداش دائىرىسىدىن ھالقىتىپ تاشلىغان. بۇ يېڭى بىخەتەرلىك كۆز قارىشى سىياسىي مۇقىملىق، مەدەنىيەت ۋە ئىجتىمائىي ئۇيۇشۇشچانلىق، تېخنىكىلىق يېڭىلىق يارىتىش ۋە ئاممىۋى كەيپىيات قاتارلىق ساھەلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. شۇڭلاشقا، بۇ ساھەلەردىكى بايانلار ۋە ئىدىيەلەر كۈرىشى خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن دۆلەت بىخەتەرلىكىنى قوغداش ۋە قۇرۇپ چىقىشنىڭ بىر قىسمى دەپ قارىلىدۇ.
ئىككىنچى ئاساسىي نەزەرىيە بولسا دۇنيانىڭ «بىر ئەسىردە كۆرۈلۈپ باقمىغان زور ئۆزگىرىشلەر» نى باشتىن كەچۈرۈۋاتقانلىقى ھەققىدىكى ھۆكۈمدۇر. بۇ ھۆكۈم خەلقئارا تەرتىپتە يۈز بېرىۋاتقان غايەت زور ئۆزگىرىشلەرنىڭ خىتاينىڭ گۈللىنىشىنى تېزلىتىشى ياكى ئىلگىرىكى «مىللىي نومۇس ئەسىرى» دەك دۆلەتنى ۋەيران قىلىشى مۇمكىنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. شى جىنپىڭ ئۈچۈن ئېيتقاندا، نۆۋەتتىكى دەۋر خىتاي ئۈچۈن ھايات-ماماتلىق ئەھمىيەتكە ئىگە بولۇپ، ئىدېئولوگىيە جەھەتتە تېخىمۇ كەسكىن بولۇشنى ۋە خىتاينىڭ دۇنيا مىقياسىدىكى ئوبرازىنى كونترول قىلىشنى تەلەپ قىلىدۇ. دەل مۇشۇ سەۋەبتىن، سۆزلەم ھوقۇقى (discourse power) يارىتىش ۋە ئۇنى قوغداش خىتاي دائىرىلىرى تەرىپىدىن ئىلگىرى سۈرۈلگەن ئالىي ئىستراتېگىيەلىك نىشانغا ئايلاندى.
«سۆزلەم ھوقۇقى» ئۇقۇمى خىتاينىڭ خەلقئارا سەھنىدىكى سىياسىي جەھەتتىكى كۈچلۈك مەيدانىنىڭ، تەسىر كۈچىنى كېڭەيتىش پائالىيەتلىرىنىڭ ۋە ئۆزىگە بولغان ئىشەنچىنىڭ مەركىزىي ئوقى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. خىتاي رەھبەرلىكى شۇنىڭغا ئىشىنىدۇكى، ئەگەر خىتاي ئۆزى توغرىسىدىكى ۋە خەلقئارا ئىشلار توغرىسىدىكى يەرشارىۋى بايانلارنى ئۆزىنىڭ ئارزۇسىغا ماس ھالدا ئۆزگەرتەلمىسە، ئۇنىڭ ماددىي كۈچى غەربنىڭ، بولۇپمۇ ئامېرىكىنىڭ چۈشەندۈرۈشلىرى ۋە نورمىلىرى تەرىپىدىن چەكلىمىگە ئۇچرايدۇ. كونكرېت قىلىپ ئېيتقاندا، سۆزلەم ھوقۇقىغا ئىگە بولۇش خەلقئارانىڭ خىتايغا بولغان تەنقىدىنى ئازايتىش، باشقا دۆلەتلەرنىڭ خىتايغا قارشى بىرلىشىشىنى توسۇش ۋە خىتاينىڭ سىياسىي ئەندىزىسىنى قوللاشقا ئېرىشىش دېگەنلىكتۇر. بۇنىڭ بىلەن بىرگە، خىتاي دائىرىلىرى «خىتاي ھېكايىسىنى ياخشى سۆزلەش» (tell China’s story well) شوئارىنى ئوتتۇرىغا قويغان بولۇپ، بۇ دۆلەت ئەمەلدارلىرىدىن تارتىپ تور چولپانلىرىغىچە بولغان بارلىق ئۇچۇر تارقاتقۇچىلارنىڭ خىتاينى ئەڭ ياخشى قىياپەتتە نامايان قىلىشىنى تەلەپ قىلىدۇ.
بۇ ئىستراتېگىيەلىك نىشانلارنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن، خىتاينىڭ تاشقى تەشۋىقات سىستېمىسى قۇرۇق قول باشلانغان ئەمەس، بەلكى شى جىنپىڭ دەۋرىدە زامانىۋىلاشتۇرۇلغان ۋە مەركەزلەشتۈرۈلگەن، ئۇزۇن تارىخقا ئىگە ئىچكى تەشۋىقات سىستېمىسىنىڭ كېڭەيتىلمىسى سۈپىتىدە ئىشقا كىرىشتۈرۈلمەكتە. خىتاي كومپارتىيەسى ئىچكى ۋە تاشقى ئۇچۇر ئېقىمى ئۈستىدىن بولغان كونتروللۇقنى كۈچەيتىپ، رەقەملىك سۇپىلارنى قېلىپلاشتۇرۇپ، ئىدېئولوگىيەلىك ئىنتىزامنى چىڭىتتى. خىتاينىڭ يەرشارىۋى ئۇچۇر تەشۋىقاتى مەركىزىي تەشۋىقات بۆلۈمى ۋە خىتاي تور بوشلۇقى ئىدارىسى قاتارلىق قۇدرەتلىك ئورگانلار تەرىپىدىن باشقۇرۇلىدىغان بولۇپ، بېيجىڭنىڭ خەلقئارادىكى ئۇچۇر يەتكۈزۈش شەكلى ۋە مەزمۇنى پۈتۈنلەي ئۇنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى ئۇچۇر باشقۇرۇش قۇرۇلمىسىنىڭ ئەينەن كۆچۈرۈلمىسىگە ئايلانغان. مەقسەت بارلىق تەنقىدلەرنى ئاۋازسىز قىلىش ئەمەس، بەلكى مۇنازىرە مۇھىتىنى شەكىللەندۈرۈش ئارقىلىق خىتاينىڭ كۆز قاراشلىرىنى ئوبيېكتىپ ۋە ئەقىلگە مۇۋاپىق قىلىپ كۆرسىتىش، قارشى پىكىرلەرنى بولسا بىر تەرەپلىمە قىلىپ تەسۋىرلەشتۇر.
مەركىزىي ۋە شەرقىي ياۋروپادىكى سىناقلار: «16+1» دىن مۇداپىئە سېپىگىچە
خىتاينىڭ ياۋروپادىكى ئۇچۇرغا ئارىلىشىش ئىزلىرىنى مەركىزىي ۋە شەرقىي ياۋروپا (CEE) دۆلەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلەر تارىخىدىن ئايرىپ قارىغىلى بولمايدۇ. 2012-يىلى خىتاي بۇ رايوندىكى دۆلەتلەر بىلەن ھەمكارلىشىش ئۈچۈن «16+1» دەپ ئاتالغان سۇپىنى قۇرۇپ چىققان. بۇ ھەرىكەت ئەينى ۋاقىتتا غەربىي ياۋروپا ۋە ئامېرىكا ئانالىزچىلىرى تەرىپىدىن مەزكۇر رايوننى بېيجىڭنىڭ سوۋغاتلىرىنى قوبۇل قىلىشقا تەييار تۇرىدىغان «خىتاينىڭ تىرويا ئېتى» گە ئايلىنىپ قالدى دەپ تەنقىدلەشكە سەۋەب بولغان.
گەرچە «16+1» سۇپىسى ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن رايوندىكى ھۆكۈمەتلەرنىڭ دەسلەپكى ئۈمىدلىرىنى ئاقلىيالمىغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇ كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان بىر مىراسنى قالدۇرۇپ كەتتى. يەنى، ئەسلىدە «تىرويا ئېتى» دەپ گۇمان قىلىنغان بۇ رايون تەرەققىي قىلىپ، خىتاينىڭ ئۇچۇرغا ئارىلىشىش قىلمىشلىرىغا تاقابىل تۇرىدىغان ياۋروپانىڭ مۇداپىئە ئاۋانگارتىغا ئايلاندى. خىتاينىڭ مەركىزىي ۋە شەرقىي ياۋروپاغا قاراتقان يېڭىچە دىققىتى ۋە غەربنىڭ بۇنىڭغا قايتۇرغان ئىنكاسى، خىتاينىڭ ئۇچۇرنى بۇلغاش ۋە ئارىلىشىش قىلمىشلىرى ئۈستىدە تەشەببۇسكارلىق بىلەن تەتقىقات ئېلىپ بېرىشقا تۈرتكە بولدى. بۇ جەرياندا MapInfluenCE قاتارلىق تەتقىقات تۈرلىرى بارلىققا كېلىپ، خىتاينىڭ FIMI پائالىيەتلىرىنى سىستېمىلىق ئىز قوغلاپ تەكشۈردى.
ئون يىلدىن كۆپرەك ۋاقىت داۋاملاشقان بۇ تەتقىقاتلار نەتىجىسىدە، خىتاينىڭ مەركىزىي ۋە شەرقىي ياۋروپادىكى تەسىر كۆرسىتىش تىرىشچانلىقلىرى بارغانسېرى ئېنىق ھۆججەتلەشتۈرۈلدى. ئارىلاشما تاكتىكىلار، سەرخىللارنى ئۆزىگە تارتىش، ئىقتىسادىي جەھەتتىن قىزىقتۇرۇش ۋە بېسىم قىلىش، شۇنداقلا خىتاينىڭ ئارىلىشىش قىلمىشلىرىنىڭ رۇسىيەنىڭ تەسىر كۆرسىتىش ھەرىكەتلىرى بىلەن كېسىشىش نۇقتىلىرى ئايدىڭلاشتى. ھازىرقى مەزگىلدە، مەركىزىي ۋە شەرقىي ياۋروپادا خىتاينىڭ سۆزلەم ھوقۇقىنى ئورنىتىش مېتودلىرىنى چوڭقۇر چۈشىنىدىغان زىچ باغلانغان مۇتەخەسسىسلەر تورى شەكىللەندى. بۇ رايوندىكى ئاقىللار ئامبارلىرى، ئاكادېمىكلار ۋە بەزى سىياسىيونلار خىتاي FIMI سىنىڭ ماھىيىتى، كۆلىمى ۋە تەسىرى ھەققىدە مول بىلىمگە ۋە تەجرىبىگە ئىگە بولدى.
بۇ تەجرىبىلەر ۋە چۈشەنچىلەر ياۋروپانىڭ باشقا جايلىرى ئۈچۈن كۈچلۈك ئەينەك بولۇش رولىنى ئوينايدۇ. چۈنكى بېيجىڭ مەركىزىي ۋە شەرقىي ياۋروپادا سىناقتىن ئۆتكۈزگەن ئۇچۇر مۇداخىلىسى قوللانمىسىنى ئاللىقاچان ياۋروپانىڭ باشقا قىسىملىرىغىمۇ تەتبىقلاشنى باشلىدى. شۇڭا، بۇ رايوننىڭ تەجرىبىلىرىدىن ئۆگىنىش پۈتكۈل ياۋروپانىڭ «خىتاي ساۋاتى» (China literacy) نى ئۆستۈرۈشىگە ۋە ئىتتىپاق دائىرىسىدە كۈچلۈك قارشىلىق قىلىش كۈچى يېتىلدۈرۈشىگە ئاساس سالالايدۇ.
ئەنئەنىۋى مېتودلاردىن يېڭى ئىستراتېگىيەگە ئۆتۈش
1990-يىللاردا غەرب يېتەكچىلىكىدىكى خەلقئارا تەرتىپكە ئاستا-ئاستا قوشۇلغاندىن كېيىن، خىتاي دەسلەپتە ياۋروپا دۆلەتلىرىدىكى سەرخىللار قاتلىمى، سانائەت ساھەسىدىكى مەنپەئەتدارلار ۋە ئاساسىي ئېقىمدىكى سىياسىي ئاكتىپلار بىلەن يوشۇرۇن ئالاقە ئورنىتىشقا مەركەزلەشكەن ئىدى. خىتاينىڭ ئەنئەنىۋى تەسىر كۆرسىتىش قوراللىرى تاراتقۇلارنى بىۋاسىتە سېتىۋېلىش، پۇل تۆلەپ مەزمۇن ئېلان قىلىش، تاراتقۇلار بىلەن ھەمكارلىشىش ھەمدە دىپلوماتلار ۋە دۆلەت تاراتقۇلىرى ئارقىلىق رەسمىي مەيدانىنى يەتكۈزۈش قاتارلىق كۆزگە چېلىقىدىغان ئۇسۇللارنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى.
گەرچە بۇ ئەنئەنىۋى مېتودلار ھازىرمۇ قوللىنىلىۋاتقان بولسىمۇ، ئەمما ئۇلارنىڭ مۇۋەپپەقىيەت قازىنىش نىسبىتى يۇقىرى ئەمەس. ئوچۇق-ئاشكارا بولغان خىتاينى قوللاش تەشۋىقاتلىرى ياۋروپا ئىتتىپاقىدىكى كۆپ قىسىم دۆلەتلەرنىڭ ئاممىۋى مۇنازىرە سەھنىسىدە ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىيەلمىدى. خىتاينىڭ تەشۋىقات ئورگانلىرى تارقاتقان مەزمۇنلار كۆپىنچە ھاللاردا يەرلىك كۆرۈرمەنلەرگە ماس كەلمەيدىغان، تەھرىرلەش سۈپىتى تۆۋەن ۋە خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ «يېڭى سۆز-ئىبارىلىرى» بىلەن تولغان بولۇپ، كىشىلەردە ئەكس تەسىر قوزغايتتى.
شۇنىڭ بىلەن بىرگە، 2010-يىللارنىڭ ئاخىرىدا خىتاينىڭ ياۋروپادىكى تەشۋىقاتى تېخىمۇ كەسكىنلەشتى. مەسىلەن، 2019-يىلى پولشادا خۇاۋېي شىركىتىنىڭ 5G تورى قۇرۇلۇشىدىن چىقىرىۋېتىلىشى، خىتاي ۋە ئامېرىكا ئەلچىلىرى ئوتتۇرىسىدا ئاخباراتتا «ماقالە ئۇرۇشى» قوزغىدى. شۇ يىلى شياڭگاڭدىكى نامايىشلار ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى كوۋىد-19 ۋاباسى مەزگىلىدە خىتاي دىپلوماتلىرى تېخىمۇ تاجاۋۇزچى رېتىمدا « جەڭ بۆرىسى» ئۇسلۇبىدا ئامېرىكىنى ئەيىبلەش ھەرىكەتلىرىنى قانات يايدۇردى.
ئەمما كۆزلىگەن نەتىجىگە ئېرىشەلمىگەنلىكىنى ھېس قىلغان خىتاي، 2019-يىلىدىن باشلاپ، جۈملىدىن كوۋىد-19 ۋاباسى باشلانغاندىن كېيىن، ئاممىۋى پىكىرنى كەڭ كۆلەمدە يېتەكلەش ئۈچۈن تېخىمۇ مۇرەككەپ يېڭى بىر ئىستراتېگىيەگە يۈزلەندى. يېڭى ئىستراتېگىيەنىڭ يادروسى تەشۋىقاتنى باشقا ئاكتىپلارنىڭ قولى ئارقىلىق تارقىتىش ۋە خىتايغا ئائىت ماركىلارنى يوشۇرۇش ئىدى. بۇ مەقسەتتە بېيجىڭ يەرلىك تەتقىقات ئورگانلىرى، سودا جەمئىيەتلىرى، دىياسپورا تورلىرى ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇ چولپانلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان مۇرەككەپ ئېكولوگىيەلىك سىستېمىغا تايىنىشقا باشلىدى. بۇ ئورگانلار ۋە شەخسلەر، ئۆزلىرىنىڭ خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ تەشۋىقاتىنى قىلىۋاتقانلىقىنى بىلگەن ياكى بىلمىگەن ئەھۋال ئاستىدا، يەرلىك تىل ۋە مەدەنىيەت ئارقا كۆرۈنۈشىگە تايىنىپ خىتاي تەشۋىقاتىنى ئاممىغا سىڭدۈرۈش رولىنى ئوينىدى.
مەنبەنى يوشۇرۇش تاكتىكىلىرى: خىتاينىڭ يېڭى ئۇسۇللىرى
ئەنئەنىۋى تەشۋىقاتنىڭ چەكلىمىسىنى يېڭىش ئۈچۈن، خىتاينىڭ نۆۋەتتىكى FIMI ئىستراتېگىيەسى بايانلارنىڭ مەنبەسىنى ۋە ئارقا كۆرۈنۈشىنى يوشۇرۇشقا مەركەزلەشتى. ئانالىزلار كۆرسىتىشىچە، خىتاي ياۋروپادا ئاساسلىقى بەش خىل «مەنبەنى يوشۇرۇش» مېتودىنى كەڭ قوللانماقتا: ئېغىز ئارىيەت ئېلىش، يەمچۈك ۋە ئالماشتۇرۇش، ئۇچۇرنى يۇيۇش، يېپىنچا تارتىش ۋە كېڭەيتىش. بۇ ئۇسۇللار خىتاينىڭ ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرىدىكى تەسىرىنى شىددەت بىلەن ئاشۇرۇپ بەردى.
بىرىنچى مېتود «ئېغىز ئارىيەت ئېلىش» (Borrowing mouths) دەپ ئاتىلىدىغان بولۇپ، بۇ خىتاينىڭ كۆز قاراشلىرىنى قانۇنىيلاشتۇرۇش ئۈچۈن شۇ يەرلىك شەخسلەرنىڭ ئاۋازىدىن پايدىلىنىشنى كۆرسىتىدۇ. بۇ شەخسلەر يەرلىك جەمئىيەت بىلەن خىتاي پارتىيە-دۆلەت ئاپپاراتى ئوتتۇرىسىدا ئوتتۇراھال ۋاسىتىچى رولىنى ئوينايدۇ. مەسىلەن، خىتاي خەلقئارا رادىيوسى (CRI) چېخ جۇمھۇرىيىتى ۋە سلوۋاكىيەدىكى ئوقۇغۇچىلارغا پۇل بېرىپ، ئۇلارنىڭ ئاغزى ئارقىلىق خىتاينىڭ يۇقۇمغا قارشى كۈرىشىنى مەدھىيەلەيدىغان سىنلارنى تارقاتقان.
بۇ جەرياندا ئىجتىمائىي تاراتقۇ چولپانلىرى ئەڭ مۇھىم قورالغا ئايلاندى. دۆلەت تاراتقۇلىرى ۋە يەرلىك ھۆكۈمەتلەر چەت ئەللىك تەسىر كۈچى بار شەخسلەرنى خىتايغا تەكلىپ قىلىپ، سەپەر خىراجىتىنى كۆتۈرىدۇ ۋە مەخسۇس لايىھەلەنگەن رايونلارنى ئېچىپ بېرىدۇ. شىنجاڭ (شەرقىي تۈركىستان) دىكى باستۇرۇشلارنى پەدەزلەش ئۈچۈن، خىتاي پولشالىق ۋە چېخىيەلىك تور چولپانلىرىنى بۇ رايونغا تەكلىپ قىلىپ، گوياكى مۇستەقىل گۇۋاھلىقتەك كۆرۈنىدىغان، ئەمما پۈتۈنلەي خىتاي دائىرىلىرىنىڭ نۇقتىئىنەزەرىنى (مەسىلەن، ئىجتىمائىي ئىناقلىق، دىنىي ئەركىنلىك) ئەكس ئەتتۈرىدىغان سىنلارنى ئىشلەتكۈزگەن. خىتاي ھەتتا IShowSpeed غا ئوخشاش دۇنياۋى چولپانلارنىڭ خىتاي سەپىرىدىكى سىنلىرىنىمۇ ئۆز مەقسىتىگە يۇغۇرۇپ، ئۇلارنى خىتاي-ئامېرىكا چۈشىنىشىنىڭ ئۈلگىسى سۈپىتىدە كېڭەيتكەن. بۇ خىل «يۇمشاق كۈچ» غەلىبىلىرى ياشلارنى خىتاينى پەقەتلا يېمەك-ئىچمەك، مەدەنىيەت ۋە تېخنىكا دۆلىتى دەپ بىلىشكە يېتەكلەپ، سىياسىي ۋە كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرىنى كۆزدىن يىراق قىلىدۇ.
ئىككىنچى مېتود «يەمچۈك ۋە ئالماشتۇرۇش» (Bait and switch) دەپ ئاتىلىدۇ. تەشۋىقات ئورگانلىرى دەسلەپتە ساياھەت، يېمەك-ئىچمەك ۋە كۈندىلىك تۇرمۇش قاتارلىق سىياسىي تۈسى يوق مەزمۇنلار بىلەن تاماشىبىنلارنىڭ ئىشەنچىسىگە ئېرىشىپ قاتناش ئېقىمىنى (traffic) ئاشۇرىدۇ. كىشىلەرنىڭ سىياسىي ھوشيارلىقى يوقالغاندا، بۇ سۇپىلار ئاستا-ئاستا خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك سىياسىي بايانلىرىنى تارقىتىشقا باشلايدۇ. تەتقىقاتلاردا بايقىلىشىچە، خىتاي تەشۋىقاتچىلىرى پولشا، چېخ ۋە گىرېتسىيەدە يەرلىك تىلدا سۆزلەيدىغان خىتاي مەدەنىيىتى ھەۋەسكارلىرىدەك قىياپەتكە كىرىۋېلىپ تور ھېساباتلىرىنى ئاچقان ھەمدە كۆپ مىقداردا پۇل بېرىپ يەرلىك چولپانلارنى بۇ ھېساباتلاردىكى مەزمۇنلارغا ئىنكاس قايتۇرۇشقا ياللىغان. بۇ ئارقىلىق خىتاينىڭ قانىلى يەرلىك ۋە ئاممىباب تۈسكە كىرىپ، سىياسىي ئۇچۇرلارنى تەبىئىي ھالدا سىڭدۈرۈش سۇپىسىغا ئايلانغان.
ئۈچىنچى مېتود بولسا «ئۇچۇرنى يۇيۇش» (Laundering) بولۇپ، بۇ خىتاي مەنبەلىك ئۇچۇرلارنىڭ ئوخشىمىغان قاناللار ئارقىلىق باسقۇچمۇ-باسقۇچ تارقىتىلىپ، ئاخىرىدا ئىشەنچلىك يەرلىك خەۋەرگە ئايلاندۇرۇلۇش جەريانىنى كۆرسىتىدۇ. مەسىلەن، خىتاي خەلقئارا رادىيوسى تارقاتقان بىر ماقالە چېختىكى «ئالقىشقا ئېرىشكەن باشقا تاراتقۇلار» تەرىپىدىن يەرلىك ئاپتورلارنىڭ ئىسمى بىلەن ئېلان قىلىنىدۇ. بۇ ئارقىلىق ئوقۇرمەنلەر بۇ خەۋەرلەرنى يەرلىك مۇخبىرلارنىڭ مەھسۇلاتى دەپ ئويلاپ قالىدۇ.
تۆتىنچى مېتود «يېپىنچا ئارتىش» (Cloaking) بولۇپ، بۇ ئۇچۇرنى يۇيۇشقا ئوخشىمايدىغان ھالدا، باشتىن-ئاخىر ھەقىقىي مەنبەنى يوشۇرۇپ، ئۆزىنى ئاساسىي ئېقىم تاراتقۇسىدەك كۆرسىتىشتۇر. بۇنىڭ تىپىك مىسالى چېخ جۇمھۇرىيىتىدىكى سودا خاراكتېرلىك رادىيو Radio HEY نىڭ ئەھۋالىدۇر. بۇ رادىيو 1000 دىن ئارتۇق قىسىم «رەڭدار دۇنيا» ناملىق پىروگراممىنى تارقاتقان بولۇپ، كېيىن ئانالىز قىلىش ئارقىلىق بۇ پىروگراممىلارنىڭ ئەمەلىيەتتە مەخپىي ھالدا خىتاي خەلقئارا رادىيوسى (CRI) تەرىپىدىن ئىشلەنگەنلىكى پاش بولغان.
بەشىنچى مېتود بولسا «كېڭەيتىش» (Amplification) دىن ئىبارەت. خىتاي تاراتقۇلىرى غەرب ئەللىرىدىكى ئىدېئولوگىيەلىك جەھەتتىن قۇتۇپلاشقان ئاكتىپلاردىن (ئەسەبىي سولچىللار ياكى ئوڭچىللاردىن) پايدىلىنىپ، ئۇلار خىتاينى قوللىغاندا ياكى غەربنى تەنقىد قىلغاندا بۇ ئاۋازلارنى زور كۈچ بىلەن كېڭەيتىدۇ. بۇ گۇرۇپپىلارمۇ ئۆز نۆۋىتىدە خىتاينىڭ ماتېرىياللىرىنى تەكرار ئىشلىتىپ، خىتاي بايانلىرىنى يەرلىك جەمئىيەتنىڭ بىر قىسمىغا ئايلاندۇرۇۋاتىدۇ. بۇ تاكتىكا رۇسىيەنىڭ ئۇچۇر ئۇرۇشى مېتودلىرىغا ئىنتايىن ئوخشاپ كېتىدۇ.
تەشۋىقات مەزمۇنى ۋە ئاساسلىق تېمىلار
خىتاينىڭ ياۋروپادىكى ئۇچۇر مۇداخىلىسىنىڭ شەكىللىرى كۆپ خىل بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ تارقىتىدىغان يادرولۇق مەزمۇنلىرى بىر قەدەر مۇقىم ئاساسقا ئىگە. ئاساسلىق تېمىلار خىتاينىڭ «تىنچ گۈللىنىشى» نى تەرغىب قىلىش، ئامېرىكىنىڭ ئىناۋىتىنى تۆكۈش ۋە ياۋروپانىڭ كەلگۈسىگە گۇمان بىلەن قاراشنى كۈچەيتىشتىن ئىبارەت. بۇ ئۇچۇرلار ئەمەلىيەتتە خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى تەشۋىقاتىنىڭ ياۋروپا ئاممىسىغا ماسلاشتۇرۇلغان نۇسخىسىدۇر.
ئامېرىكا سىياسىتىدىكى ئۆزگىرىشلەر، بولۇپمۇ دونالد ترامپنىڭ ئىككىنچى قېتىم ۋەزىپىگە ئولتۇرۇشى، خىتاي تەشۋىقاتى ئۈچۈن قولايلىق پۇرسەت يارىتىپ بەردى. خىتاينىڭ ئۇچۇر مەنبەلىرى ۋاشىنگىتوننىڭ دۇنياۋى تەرتىپنى بۇزغۇچى ئىكەنلىكىنى تەكىتلەپ، بېيجىڭنى بولسا مۆلچەرلىگىلى بولىدىغان ۋە ئىشەنچلىك ھەمراھ سۈپىتىدە گەۋدىلەندۈرمەكتە. بۇ بايانلار ئارقىلىق ياۋروپالىقلارنى خىتاي بىلەن بولغان ھەمكارلىقنىڭ پايدىلىق ئىكەنلىكىگە ئىشەندۈرۈشكە ئۇرۇنۇۋاتىدۇ.
ئۇكرائىنا ئۇرۇشى مەسىلىسىدە خىتاينىڭ ئۇچۇر مەشغۇلاتى ئۆزىنىڭ رۇسىيەنى مەخپىي قوللايدىغانلىقىنى ئاشكارىلاپ قويدى. 2022-يىلى رۇسىيە ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلغاندىن كېيىن، خىتاينىڭ ياۋروپادىكى FIMI پائالىيەتلىرى شىددەت بىلەن كۆپىيىپ، ئۇرۇشنىڭ كېلىپ چىقىشىنى ئامېرىكا ۋە ناتوغا ئارتىپ قويدى. خىتاي دىپلوماتلىرى ۋە تاراتقۇلىرى كرېمىلنىڭ سۆزلىرىنى «ئالاھىدە ھەربىي ھەرىكەت» دېگەندەك سۆزلەرنى ئىشلىتىپ، ھەتتا ئامېرىكىنىڭ ئۇكرائىنادىكى بىيولوگىيەلىك تەجرىبىخانىلىرى ھەققىدىكى ئاساسسىز سۇيىقەست نەزەرىيەلىرىنى كەڭ تارقاتتى.
يەنە بىر مۇھىم تەشۋىقات تېمىسى خىتاينىڭ مىسلىسىز زامانىۋىلىقى ۋە تېخنىكىلىق ئۈستۈنلۈكىنى كۆز-كۆز قىلىشتۇر. پولشا ۋە چېخ قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ ئىجتىمائىي تاراتقۇلىرى خىتاينىڭ ئېگىز بىنالىرى، يۇقىرى سۈرەتلىك پويىزلىرى، ئاپتوماتىك ماشىنىلىرى ۋە تېخنىكا زاۋۇتلىرىنىڭ سىنلىرى بىلەن تولدى. بۇ سىنلار بىۋاسىتە غەربنى تەنقىد قىلمىسىمۇ، ئەمما ئاممىغا «كەلگۈسى خىتايغا مەنسۇپ» ۋە غەرب يول قويۇشقا يۈزلەندى دېگەن يوشۇرۇن ئۇچۇرنى سىڭدۈرمەكتە. خىتاي تەشۋىقاتچىلىرى تېخنىكا نەتىجىلىرىنى تەسۋىرلەشتە كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان مىساللارنى تاللايدۇ. مەسىلەن، خىتاينىڭ دۇنيادىكى ئەڭ ئېگىز كۆۋرۈكى (خۇاجياڭ چوڭ جىلغىسى كۆۋرۈكى)، سائىتىگە 1000 كىلومېتىر يۈرىدىغان پويىز سىستېمىسى ۋە BYD نىڭ ئۇلترا تېز تىپتىكى ئاپتوموبىللىرى كۆرسىتىلىدۇ. بۇنىڭغا سېلىشتۇرما سۈپىتىدە ياۋروپانىڭ كارخانىچىلىقى، تېخنىكىلىق ئارقىدا قېلىشى ۋە بىيۇروكراتىيەسى ھەققىدە كەمسىتىش خاراكتېرىدىكى ئۇچۇرلار قوشۇپ تارقىتىلىدۇ. بەزى ھاللاردا پولشا پارلامېنت ئەزالىرىنىڭمۇ خىتاينىڭ (ئەمەلىيەتتە سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق ياسالغان) ئېلېكتىر ماگنىتلىق زەمبىرىكىنىڭ سىنلىرىنى ئورتاقلىشىپ، ياۋروپا ئىتتىپاقىنى مەسخىرە قىلىشى بۇ تەشۋىقاتلارنىڭ ئاممىۋى كۈچىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
سۈنئىي ئەقىل(AI) نىڭ ئۇچۇر مۇداخىلىسىدىكى رولى
تېخنىكىنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ، سۈنئىي ئەقىل (AI) خىتاينىڭ سۆز ھوقۇقىنى كۈچەيتىشتىكى يېڭى ۋە خەتەرلىك قورالىغا ئايلاندى. ئېستونىيە تاشقى ئىستىخبارات ئىدارىسىنىڭ دوكلاتىغا ئاساسلانغاندا، خىتاي غەربنىڭ ئۇچۇر بوشلۇقىغا ئۆزىگە پايدىلىق بولغان بۇرمىلانغان دۇنيا قاراشلارنى سىڭدۈرۈش ئۈچۈن سۈنئىي ئەقىلدىن پايدىلانماقتا.
بۇ ساھەدە خىتاينىڭ DeepSeek ناملىق سۈنئىي ئەقىل سىستېمىسى ئاساسلىق رول ئوينىماقتا. مەزكۇر سىستېما تەلەپلەرگە جاۋاب بەرگەندە ھالقىلىق ئۇچۇرلارنى يوشۇرىدىغان ۋە ئاڭلىق ھالدا خىتاي تەشۋىقاتىنى جاۋابلارغا قوشۇپ قويىدىغان لايىھەگە ئىگە قىلىنغان. بۇ خىل ئۇچۇر بۇرمىلاش پەقەتلا شىنجاڭ، تىبەت، تەيۋەن ۋە كىشىلىك ھوقۇققا ئوخشاش خىتاي ئۈچۈن سەزگۈر تېمىلار بىلەنلا چەكلىنىپ قالمايدۇ. سۈنئىي ئەقىل ياۋروپاغا يېقىن بولغان ۋەقەلەر ۋە جەريانلاردىمۇ بايانلارنى ئۆزگەرتىپ بېرىدۇ. مەسىلەن، ئۇكرائىنا ئۇرۇشى ھەققىدە سورالغاندا، DeepSeek سىستېمىسى خىتاينىڭ مەيدانىنى گويا بىر ئوبيېكتىپ ھەقىقەتتەك كۆرسىتىپ، خىتاينى بىتەرەپ ۋە سىياسىي ھەل قىلىشقا تۆھپە قوشقۇچى سۈپىتىدە تەسۋىرلەيدۇ. بۇ خىل ئالگورىزىم يېتەكچىلىكى ئارقىلىق ياۋروپالىقلارنىڭ تور بوشلۇقىدىكى بىلىم قۇرۇلمىسى ئاستا-ئاستا زەھەرلەنمەكتە.
خۇلاسە ۋە ياۋروپا ئۈچۈن تەۋسىيەلەر
يىغىپ ئېيتقاندا، خىتاينىڭ ياۋروپادىكى چەت ئەل ئۇچۇرلىرىنى بۇلغاش ۋە ئارىلىشىش (FIMI) قىلمىشلىرى ئېنىق نىشانلىق سىستېما بولۇپ، ئۇ خىتاينىڭ ئىجابىي ئوبرازىنى كۈچەيتىش، ئامېرىكا ۋە ناتو قاتارلىق رەقىبلىرىنىڭ ئوبرازىنى خۇنۈكلەشتۈرۈش ھەمدە خىتاينىڭ سىياسىي تۈزۈمىنىڭ ئۈستۈنلۈكىنى تەرغىب قىلىپ، دېموكراتىك جەمئىيەتلەرگە بۇزغۇچىلىق قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. مەنبەنى يوشۇرۇش، يەرلىك چولپانلاردىن پايدىلىنىش ۋە سۈنئىي ئەقىلنى ئىشقا سېلىش قاتارلىق مېتودلار خىتاينىڭ تەشۋىقاتىنى چەت ئەلنىڭ ئارىلىشىشىدەك كۆرسەتمەي، ياۋروپانىڭ ئۆز ئىچىدىكى مۇنازىرىدەك قىلىپ سىڭدۈرۈش ئىمكانىيىتىنى ياراتتى.
بۇ ئەھۋال ياۋروپا تەدبىر بەلگىلىگۈچىلىرىدىن پەۋقۇلئاددە جىددىي مۇئامىلىنى تەلەپ قىلىدۇ. نۆۋەتتە ياۋروپا خىتاينىڭ تەشۋىقاتى ۋە يالغان ئۇچۇرلىرىغا يېتەرلىك دىققەت قىلمايۋاتىدۇ، ھۆكۈمەتلەر ۋە ئاممىنىڭ چۈشەنچىسى يەنىلا ئاجىز تۇرماقتا. گەرچە قىسمەن ئاقىللار ئامبارلىرى ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ تارماقلىرى (مەسىلەن EEAS) ئانالىز ئېلىپ بېرىۋاتقان بولسىمۇ، ئەمما رۇسىيەنىڭ يالغان ئۇچۇرلىرىغا تاقابىل تۇرۇشقا سېلىشتۇرغاندا، خىتايغا مەركەزلەشكەن تاقابىل تۇرۇش كۈچى ۋە بايلىق ئىنتايىن چەكلىك.
مۇشۇنداق خەۋپ ئالدىدا، ياۋروپا ئەڭ ئاۋۋال كىشىلەردىكى «خىتاي ساۋاتى» نى (China literacy) ئۆستۈرۈشى، يەنى خىتاينىڭ ئېغىز ئارىيەت ئېلىش، ئۇچۇر يۇيۇش قاتارلىق مېتودلىرىنى پەرق ئېتەلەيدىغان ئەمەلىي ئىقتىدارنى يېتىلدۈرۈشى كېرەك. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، قۇرۇلمىلىق ماسلىشىش تەدبىرلىرىنى قوللىنىش تەۋسىيە قىلىنىدۇ. ياۋروپا كېڭىشى ئىجتىمائىي تاراتقۇ چولپانلىرىنىڭ ھەمكارلىق ۋە ئىناۋەت ئاشكارىلاش قائىدىلىرىنى قاتتىق ئىجرا قىلىشى، تاراتقۇ سۇپىلىرىنىڭ كۆپەيتىش ۋە مەنبەنى يوشۇرۇش قىلمىشلىرىنى كۆزىتىشىنى تەلەپ قىلىشى لازىم.
خىتاينىڭ بۇ يېڭى ئۇسۇللىرى ياۋروپا جەمئىيىتىنى بىر كېچىدىلا ئۆزگەرتىۋېتەلمىسىمۇ، ئەمما ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن ياۋروپانىڭ خىتايغا بولغان تونۇشىنى خۇنۈكلەشتۈرۈپ، ياۋروپا رەھبەرلىرىنىڭ قەتئىي سىياسەت يۈرگۈزۈشىگە توسالغۇ پەيدا قىلىدۇ. ياۋروپانىڭ ئىتتىپاقلىقى ۋە ئىقتىسادىي كۈچىگە بولغان ئىشەنچىسىنى ئاجىزلاشتۇرىدۇ. بۇ خىل ئەھۋالنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن، ياۋروپا ئىتتىپاقى پەقەتلا ئايرىم ئۇچۇرلارنى ئىنكار قىلىش (دەلىللەش) بىلەن چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى پاسسىپ ئىنكاس قايتۇرۇش ئەندىزىسىدىن ھالقىپ، كەلگۈسىگە يۈزلەنگەن ئۆزىنىڭ كۈچلۈك ۋە ئىشەنچلىك ياۋروپا بايانلىرىنى يارىتىشى، ھەمدە بۇنى يەتكۈزىدىغان مېخانىزملارغا مەبلەغ سېلىشى كېرەك. چۈنكى تەسىر كۆرسىتىش كۈرەشلىرى بىر خىل يالغاننى پاش قىلىش بىلەنلا ئەمەس، بەلكى ئۇزۇن مۇددەتلىك بايانلار بوشلۇقىنى كىمنىڭ تولدۇرۇشىغا باغلىق بولىدۇ.
مەنبە:
Alicja Bachulska, Ivana Karásková, Konrad Szatters. Borrowed Mouths and Laundered Messages: China’s Influence Playbook in Europe. European Council on Foreign Relations (ECFR), March 2026.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
