ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
مەزكۇر تەھلىل ياۋروپا ئىسلاھات مەركىزىنىڭ ئالىي دەرىجىلىك تەتقىقاتچىسى ئارىمىدا ۋان رىج تەرىپىدىن يېزىلغان ۋە 2026-يىلى 3-ئايدا مەخسۇس ئېلان قىلىنغان «ياۋروپادا دۆلەت مۇداپىئە خىراجىتى ئۈچۈن ئاممىۋى قوللاشنى قانداق قۇرۇپ چىقىش كېرەك؟ سىياسىي قارشىلىقنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئىستراتېگىيەلىرى» ناملىق سەككىز بەتلىك دوكلاتنى ئاساس قىلىپ تەييارلاندى [1-بەت]. بۇ تەتقىقات خەلقئارا سىياسەت ۋە دۆلەت مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسى ساھەسىدىكى ئىنتايىن قىممەتلىك ئاكادېمىك ئەمگەك بولۇپ، ئۇ نۆۋەتتىكى ياۋروپا دۇچ كېلىۋاتقان سىياسىي ۋە ھەربىي بېسىملارنى مەركەز قىلىپ يېزىلغان.
بۇ تەتقىقات دوكلاتىنىڭ يادرولۇق ئاكادېمىك ئەھمىيىتى شۇكى، ئۇ پەقەتلا دۆلەتلەرنىڭ ھەربىي خامچوتنى ئاشۇرۇش مەسىلىسىنى يۈزەكى مۇھاكىمە قىلىپ قالماستىن، بەلكى بۇ مۇھىم جەرياندا كېلىپ چىقىدىغان ئاممىۋى نارازىلىق ۋە سىياسىي قارشىلىقلارنى سىستېمىلىق تەھلىل قىلغان [1-بەت]. ماقالىدە دۆلەت مۇداپىئە قۇرۇلۇشى بىلەن ئىچكى ئىجتىمائىي پاراۋانلىق ئوتتۇرىسىدىكى رېئال زىددىيەتنى قانداق مۇۋاپىق بىر تەرەپ قىلىش توغرىسىدا ئەتراپلىق سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي تەكلىپلەر ئوتتۇرىغا قويۇلغان بولۇپ، زامانىۋى دۆلەت باشقۇرۇش سەنئىتى ئۈچۈن مۇھىم يېتەكچى قىممەتكە ئىگە.
ياۋروپا دۇچ كېلىۋاتقان كۆپ مەنبەلىك بىخەتەرلىك خىرىسلىرى
دوكلاتتا تەكىتلەنگەن ئەڭ مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك باھالاشلارنىڭ بىرى شۇكى، ياۋروپا نۆۋەتتە ئۈچ تەرەپلىمىلىك ئىنتايىن ئېغىر بىخەتەرلىك خەۋپىگە دۇچ كەلمەكتە [1-بەت]. بۇ بىخەتەرلىك مۇھىتىنىڭ يامانلىشىشى ياۋروپادىكى بارلىق دۆلەتلەرنىڭ ئەنئەنىۋى بىخەتەرلىك قارىشىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىشكە مەجبۇرلىغان بولۇپ، ھەرقايسى ھۆكۈمەتلەرنى قوراللىق كۈچلىرىنى قايتىدىن قوراللاندۇرۇشقا ۋە ھەربىي تەييارلىق ھالىتىنى يۇقىرى كۆتۈرۈشكە قىستىماقتا.
بۇ خىرىسلارنىڭ بىرىنچىسى ۋە ئەڭ بىۋاسىتە بولغىنى رۇسىيەنىڭ ياۋروپادىكى ئىمپېرىيەچىلىك كېڭەيمىچىلىك ئارزۇسى ۋە ئۇنىڭدىن كېلىپ چىققان رېئال گېئوپولىتىكىلىق تەھدىتلەردىن ئىبارەتتۇر [1-بەت]. رۇسىيەنىڭ تاجاۋۇزچىلىق ھەرىكەتلىرى قىتئەنىڭ تىنچلىق تەرتىپىگە ئېغىر بۇزغۇنچىلىق قىلغان بولۇپ، بۇ ئەھۋال ياۋروپا دۆلەتلىرىنى جىددىي تەدبىر قوللىنىپ، ئۆزلىرىنىڭ چېگرا خەۋپسىزلىكىنى قوغداش سەۋىيەسىنى كۆرۈنەرلىك ئاشۇرۇشقا ئۈندەيدۇ.
ئىككىنچى جىددىي تەھدىت «خىتاي»نىڭ ياۋروپاغا قاراتقان ئىقتىسادىي جەھەتتىن مەجبۇرلاش سىياسىتى بولسا، ئۈچىنچىسى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ياۋروپا بىخەتەرلىك ۋەدىلىرى ۋە مەسئۇلىيىتىدىن تەدرىجىي چېكىنىشىدۇر [1-بەت]. «خىتاي» ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي تەسىر كۈچىدىن پايدىلىنىپ سىياسىي بېسىم ئىشلىتىۋاتقان بىر پەيتتە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ مۇداپىئە ۋەدىلىرىدىكى ئۆزگىرىشلەر ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك يالغۇز قېلىش خەۋپىنى كۈچەيتىپ، ئۆز كۈچىگە تايىنىشنى تەخىرسىز ۋەزىپىگە ئايلاندۇردى.
شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىنىڭ يېڭى نىشانى ۋە مەبلەغ ئېھتىياجى
2025-يىلى 6-ئايدا گوللاندىيەنىڭ جەنۋە شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلگەن شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى باشلىقلار يىغىنىدا، ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر مىسلى كۆرۈلمىگەن بىر قارارنى ماقۇللىدى [1-بەت]. ئۇلار 2035-يىلىغا قەدەر دۆلەت مۇداپىئە خىراجىتىنى ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ بەش پىرسەنتىگە يەتكۈزۈش توغرىسىدا بىردەكلىك ھاسىل قىلغان بولۇپ، بۇ ياۋروپانىڭ دۆلەت مۇداپىئە سىياسىتىدىكى بىر قېتىملىق تارىخىي بۇرۇلۇش نۇقتىسى ھېسابلىنىدۇ.
بۇ بەش پىرسەنتلىك نىشاننىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسى ئىنتايىن ئېنىق ئايرىلغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئۈچ يېرىم پىرسەنتى قورال-ياراغ، ھەربىي ھەرىكەت ۋە خادىملار قاتارلىق يادرولۇق دۆلەت مۇداپىئەسى دائىرىسىگە سەرپ قىلىنىدۇ [2-بەت]. قالغان بىر يېرىم پىرسەنت بولسا ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشى، تور بىخەتەرلىكى شۇنداقلا جەمئىيەتنىڭ باشقا شەكىلدىكى تاقابىل تۇرۇش كۈچىنى ئاشۇرۇشقا ئىشلىتىلىدىغان بولۇپ، بۇ ئارقىلىق دۆلەتلەرنىڭ ئومۇمىي جەھەتتىن زەربىگە تاقابىل تۇرۇش ئىقتىدارى يۇقىرى كۆتۈرۈلىدۇ.
بۇ غايەت زور نىشاننى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن، ياۋروپادىكى شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى ئىتتىپاقداشلىرى دۆلەت مۇداپىئەسى ئۈچۈن ئورتاق ھالدا 831.2 مىليارد ئامېرىكا دوللىرىلىق خىراجەت ئاجرىتىشى كېرەك [2-بەت]. بۇ رەقەم 2024-يىلىدىكى 815.6 مىليارد دوللارلىق سەۋىيەدىن كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئېشىپ كەتكەن بولۇپ، قىتئەدىكى دۆلەتلەرنىڭ ئۈستىگە ئالغان ئېغىر يۈكىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.
بۇ دەرىجىدىن تاشقىرى يۇقىرى چىقىم پىلانىنىڭ ئاساسىي شەرتى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى ئىتتىپاقىغا داۋاملىق قاتنىشىشى ۋە ئاچقۇچلۇق ھەربىي كۈچ بىلەن تەمىنلىشىگە باغلانغان [2-بەت]. ئەگەر ئاتلانتىك ئوكيان ھالقىغان مۇناسىۋەتلەر تېخىمۇ يامانلىشىپ كەتسە، ياۋروپانىڭ ئۆز خەۋپسىزلىكى ئۈچۈن ئاجرىتىدىغان دۆلەت مۇداپىئە خىراجىتىگە بولغان بېسىمى تېخىمۇ ھەسسىلەپ ئاشىدىغانلىقى دوكلاتتا ئالاھىدە ئاگاھلاندۇرۇلغان.
ماكرولۇق ئىقتىسادىي چەكلىمىلەر ۋە خامچوتتىكى مۇرەككەپ تاللاشلار
ياۋروپانىڭ مۇداپىئە كۈچىنى ئاشۇرۇش قۇرۇلۇشىدىكى ئەڭ گەۋدىلىك رېئال توسالغۇ شۇكى، نۇرغۇنلىغان ياۋروپا دۆلەتلىرى نۆۋەتتە يۇقىرى سەۋىيەلىك دۆلەت قەرزىگە پېتىپ قالغان ياكى ھۆكۈمەت خامچوتىدا غايەت زور قىزىل رەقەم كۆرۈلگەن [2-بەت]. بولۇپمۇ فىرانسىيە، ئىتالىيە ۋە ئەنگىلىيەگە ئوخشاش قەرز يۈكى ئېغىر دۆلەتلەر بۇ قىيىنچىلىقنى ئەڭ يۇقىرى دەرىجىدە ھېس قىلماقتا ۋە ئۆز خامچوتىنى تەڭشەشتە مىسلى كۆرۈلمىگەن سىياسىي بېسىمغا دۇچ كەلمەكتە.
گەرچە گېرمانىيە، گوللاندىيە ۋە بىر قىسىم شىمالىي ياۋروپا دۆلەتلىرىگە ئوخشاش قەرز مىقدارى نىسبەتەن تۆۋەن دۆلەتلەر قىسقا مەزگىل ئىچىدە پۇل-مۇئامىلە بازارلىرىدىن قەرز ئېلىش ئارقىلىق بۇ بوشلۇقنى تولدۇرۇش ئىقتىدارىغا ئىگە بولسىمۇ، بۇ ئۇزاق مۇددەتلىك ھەل قىلىش چارىسى بولالمايدۇ [2-بەت]. مەيلى قايسىلا دۆلەت بولمىسۇن، ھەر قانداق يېڭى قەرز ياكى ھەربىي خىراجەت ئاخىرقى ھېسابتا كەلگۈسىدىكى باج كىرىمى ئارقىلىق تۆلىنىشى شەرت بولۇپ، بۇ ھۆكۈمەتلەرنى باج ئۆستۈرۈش ياكى باشقا ئىجتىمائىي چىقىملارنى قىسقارتىشقا مەجبۇر قىلىدۇ.
ئاممىۋى مۇنازىرىلەردە بۇ ئىقتىسادىي زىددىيەت ئەنئەنىۋى بولغان قورال بىلەن پىشلاق مۇنازىرىسىنى، يەنى دۆلەت مۇداپىئەسى بىلەن خەلق پاراۋانلىقى ئوتتۇرىسىدىكى كەسكىن رىقابەتنى يەنە بىر قېتىم كۈنتەرتىپكە ئېلىپ كەلدى [2-بەت]. تارىخىي سانلىق مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، ياۋروپادا نوپۇسنىڭ قېرىلىشىشى ۋە خەلقنىڭ يۇقىرى تەلەپلىرى سەۋەبىدىن، 1990-يىلىدىن بۇيان ئىقتىساد 1.9 ھەسسە ئاشقان بولسىمۇ، ئەمما ئىجتىمائىي پاراۋانلىق چىقىمى 2.4 ھەسسە ئېشىپ كەتكەن.
ئىقتىسادىي ئېشىشنىڭ پاراۋانلىق چىقىملىرىنىڭ ئېشىش سۈرىتىگە يېتىشەلمەسلىكى، ھۆكۈمەتلەرنى يۇقىرى ھەربىي خامچوتنى قوللاش ئۈچۈن مىللىي خامچوتنى قايتىدىن تەشكىللەشكە قىستىماقتا [2-بەت]. بوشلۇقى يوق دۆلەتلەر چوقۇم خىراجەتنى قىسقارتىش بىلەن باجنى كۆپەيتىشنى بىرلەشتۈرۈشى كېرەك بولۇپ، بۇ جەرياندا يۈكنى ئورتاق ئۈستىگە ئېلىش تۇيغۇسىنى يارىتىش ئۈچۈن، باج ئۆستۈرۈش نىشانىنى ئەڭ بايلارغا قارىتىشى تەۋسىيە قىلىنىدۇ.
شۇنىڭ بىلەن بىرگە، نۇرغۇنلىغان ھۆكۈمەتلەر دۆلەت مۇداپىئە خىراجىتىنىڭ كۆپىيىشى ئىقتىسادىي ئېشىشنى ئىلگىرى سۈرىدۇ دەپ تەشۋىق قىلسىمۇ، ئەمەلىيەتتە بۇ بىر خاتا قاراشتۇر [4-بەت]. مۇستەقىل تەھلىللەر شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، ھەربىي سېلىنمىلار ئاساسلىقى زەمبىرەك ئوقى ۋە تانكا قاتارلىق ئەنئەنىۋى قوراللارنى تولۇقلاشقا مەركەزلەشكەنلىكى ئۈچۈن، ئۇنىڭ ئۇزاق مۇددەتلىك ئىقتىسادىي ئېشىشنى بارلىققا كەلتۈرۈش رولى ئاساسەن يوق دېيەرلىك، پەقەت گېرمانىيەگە ئوخشاش سانائەت ئاساسى كۈچلۈك دۆلەتدىلا ئازراق تۈرتكىلىك رول ئوينىشى مۇمكىن [5-بەت].
ئاممىۋى مۇلازىمەتنىڭ چېكىنىشى ۋە ئاشقۇن پارتىيەلەرنىڭ باش كۆتۈرۈشى
ھۆكۈمەتلەرنىڭ ئاممىۋى مۇلازىمەتنى قىسقارتىشى جەمئىيەتتە پەقەتلا ئىقتىسادىي نارازىلىق قوزغاپ قالماستىن، بەلكى ئاشقۇن سىياسىي پارتىيەلەرنىڭ، بولۇپمۇ ئاشقۇن ئوڭچىل پارتىيەلەرنىڭ يېڭىدىن باش كۆتۈرۈشىگە بىۋاسىتە زېمىن ھازىرلاپ بەردى [3-بەت]. ئىلمىي دەلىللەر شۇنى ئوچۇق كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، ئاممىۋى ساھەگە سېلىنىدىغان مەبلەغنىڭ ئازىيىشى بىلەن ئاشقۇن سىياسىي كۈچلەرنى قوللاشنىڭ ئېشىشى ئوتتۇرىسىدا ئايرىلماس ۋە بىۋاسىتە باغلىنىش بار. بۇ خىل سىياسىي رېئاكسىيەنىڭ مىساللىرى ياۋروپانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا كۆرۈلمەكتە. مەسىلەن، بۈيۈك بىرىتانىيەدە ئاممىۋى سەھىيە ئەسلىھەلىرىنىڭ تاقىلىشى خەلقنىڭ دۆلەتكە بولغان نارازىلىقىنى كۈچەيتىپ، ئوڭچىل پارتىيەلەرنىڭ يۆلەنچۈكىگە ئايلانغان بولسا، ئىتالىيە ۋە گېرمانىيەدىمۇ ئاممىۋى مۇلازىمەتتىن مەھرۇم قالغان ۋە ئۆزلىرىنى چەتكە قېقىلغاندەك ھېس قىلغان ئامما ئاشقۇنلارنىڭ سىياسىي تەشۋىقاتلىرىغا بەكرەك مايىل بولغان [3-بەت].
بۇ ئاشقۇن پارتىيەلەرنىڭ ھاكىمىيەت بېشىغا كېلىشى ئەركىن دېموكراتىك تۈزۈمگە ئېغىر بۇزغۇنچىلىق قىلىدۇ [3-بەت]. پولشا ۋە ۋېنگىرىيەدىكى تارىخىي مىساللاردىن ئېنىق كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، بۇ خىلدىكى ئاشقۇن پارتىيەلەر ھوقۇق تۇتقاندىن كېيىن ئەدلىيە سىستېمىسىنىڭ مۇستەقىللىقىگە بۇزغۇنچىلىق قىلىدۇ، شەخسىي ئەركىنلىكلەرنى چەكلەيدۇ ۋە ئەركىن ئاخبارات سىستېمىسىغا رەھىمسىزلەرچە ھۇجۇم قىلىپ، دېموكراتىيەنىڭ ئارقىغا چېكىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
نۆۋەتتە فىرانسىيە، گېرمانىيە ۋە ئەنگىلىيە قاتارلىق چوڭ دۆلەتلەردە ئاشقۇن ئوڭچىللار كېيىنكى نۆۋەتلىك سايلاملاردا غەلىبە قىلىش ئېھتىماللىقىغا ئىگە بولۇپ، ئۇلارنىڭ قوللاش نىسبىتى 20 پىرسەنتتىن 30 پىرسەنتكىچە بولغان ئارىلىقتا يۇقىرىلىماقتا [3-بەت]. بۇ پارتىيەلەرنىڭ مۇتلەق كۆپچىلىكى تارىختىن بۇيان رۇسىيە بىلەن يېقىن مۇناسىۋەتتە بولۇپ كەلگەن ۋە ئۇكرائىناغا ياردەم بېرىشكە داۋاملىق قارشى تۇرۇپ كەلگەن بولۇپ، پەقەت قىسمەن پارتىيەلەرلا رۇسىيەنى رېئال تەھدىت دەپ قارايدۇ.
ئوڭچىللاردىن باشقا، گېرمانىيە، فىرانسىيە، بېلگىيە ۋە ئىتالىيە قاتارلىق دۆلەتلەردىكى ئاشقۇن سولچىل پارتىيەلەرمۇ بۇ سىياسىي مۇھىتتا كۆرۈنەرلىك ئورۇنغا ئىگە بولۇپ، ئۇلار تارىختىن بۇيان تىنچلىقپەرۋەر بولۇپ كەلگەنلىكى ئۈچۈن دۆلەتنىڭ قايتىدىن قوراللىنىشىغا ئاكتىپلىق بىلەن قارشى تۇرماقتا [3-بەت]. ئۇلار يۇقىرى پۇل پاخاللىقى ۋە ئاممىۋى مۇلازىمەت كەمچىلىكى سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان خەلقنىڭ نارازىلىقىدىن پايدىلىنىپ، ھەربىي خامچوتنىڭ ئېشىشىغا قارشى كۈچلۈك سىياسىي توسالغۇ شەكىللەندۈردى.
ئاممىنىڭ پىكىر تەكشۈرۈش نەتىجىلىرىمۇ بۇ زىددىيەتنى دەلىللەيدۇ. پولشادىكى بىر تەكشۈرۈشتە 58 پىرسەنت ئادەم ھەربىي زامانىۋىلاشتۇرۇش ئۈچۈن ۋاقىتلىق باج ئېلىش تەكلىپىگە قارشى تۇرغان بولسا، ئەنگىلىيە ۋە فىرانسىيەدىمۇ ئاممىنىڭ يېرىمىدىن كۆپرەكى دۆلەت مۇداپىئەسىنى قوللىغان بىلەن بۇنىڭ ئۈچۈن باج ئۆستۈرۈشكە ياكى مۇلازىمەتنى قىسقارتىشقا كەسكىن قارشى تۇرغان [3-بەت, 4-بەت]. بۇ خەلقنىڭ رېئال تاللاشلاردىكى رەت قىلىش پوزىتسىيەسىنى كۆرسىتىدۇ.
ھەربىي سېتىۋېلىش سىستېمىسىدىكى ئىسلاھات ۋە ئىقتىدار كىرىزىسى
ھۆكۈمەتلەر دۆلەت مۇداپىئە خىراجىتىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن خەلقنى قايىل قىلىشتىن ئىلگىرى، چوقۇم ئىچكى ھەربىي ساھەدىكى سىستېما مەسىلىلىرىنى جىددىي ۋە ئۈنۈملۈك ھەل قىلىشى كېرەك [5-بەت]. يەنى دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقى ۋە مۇناسىۋەتلىك ھەربىي سانائەت ساھەسى ئۆز ئىچىدىكى باشقۇرۇش سىستېمىسىنى ئىسلاھ قىلىپ، سېلىنغان غايەت زور مەبلەغنىڭ سۇغا چىلىشىپ كەتمەسلىكىگە كاپالەتلىك قىلىشى شەرتتۇر.
تارىخىي نۇقتىدىن قارىغاندا، ھەربىي مەھسۇلات سېتىۋېلىش ئەزەلدىن ياۋروپادا ناھايىتى چوڭ ۋە مۇرەككەپ قىيىنچىلىق بولۇپ كەلگەن. مەسىلەن، بۈيۈك بىرىتانىيە دۆلەتلىك ئىقتىسادىي تەپتىش ئىدارىسىنىڭ ئىلگىرىكى بىر قانچە قېتىملىق ئاگاھلاندۇرۇش دوكلاتلىرىدا دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقىنىڭ ئىزچىل تۈردە باج تاپشۇرغۇچىلارنىڭ پۇلىنى ئۈنۈمسىز ۋە ئىسراپچىلىق بىلەن خەجلىگەنلىكى، شۇنداقلا چوڭ سېتىۋېلىش تۈرلىرىنىڭ كېچىكىپ تەننەرخنىڭ لايىھەدىكىدىن كۆپ ئېشىپ كەتكەنلىكى ئالاھىدە تەنقىد قىلىنغان [5-بەت].
دۆلەت مۇداپىئە خامچوتىنىڭ قىسقا بىر نەچچە يىل ئىچىدە ئىككى ھەسسە ياكى ئۈچ ھەسسە شىددەت بىلەن ئېشىپ كېتىشى يېڭى سىستېمىلىق خەۋپ-خەتەرلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ [6-بەت]. خەلقئارالىق تىنچلىق تەتقىقات ئورگانلىرى كۆرسىتىپ ئۆتكەندەك، مەبلەغنىڭ تۇيۇقسىز كۆپىيىشى سېتىۋېلىش جەريانىدىكى ئۈنۈمسىزلىك، باھانىڭ ئورۇنسىز ئۆسۈپ كېتىشى، شۇنداقلا نازارەت مېخانىزملىرىنىڭ بوشىشىپ كېتىپ چىرىكلىك يۈز بېرىشى قاتارلىق ئېغىر خەۋپلەرگە ئىگە.
بۇ خىل سىستېمىلىق خەۋپ ھەممىدىن بەكرەك قوبۇل قىلىش ئىقتىدارى يېتىشمەسلىك كىرىزىسىدا ئىپادىلىنىدۇ [6-بەت]. قوبۇل قىلىش ئىقتىدارى پەقەتلا ھۆكۈمەتنىڭ پۇل ئاجرىتىش ئىقتىدارى بىلەنلا مۇناسىۋەتلىك بولماستىن، بەلكى سانائەت ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنى قىسقا ۋاقىت ئىچىدە كېڭەيتىش ۋە يېتەرلىك سەۋىيەدىكى تېخنىكىلىق ئىشچى-خادىملارنى يېتىشتۈرۈشنى تەلەپ قىلىدىغان، ئۇزۇن مۇددەتلىك، كۆپ تارماق ماسلىشىدىغان مۇرەككەپ سانائەت زەنجىرى قۇرۇلۇشىدۇر.
گېرمانىيەنىڭ ئەھۋالى بۇ نۇقتىنى جانلىق چۈشەندۈرۈپ بېرەلەيدۇ، چۈنكى بۇ دۆلەت يىللاردىن بۇيان قوبۇل قىلىش ئىقتىدارى جەھەتتە كۆرۈنەرلىك قىيىنچىلىقلارغا دۇچ كەلگەن [6-بەت]. گېرمانىيە 2029-يىلىغا قەدەر مۇداپىئە خىراجىتىنى 152 مىلياردقا يەتكۈزۈشنى پىلانلىغان بولسىمۇ، لېكىن ئىشلەپچىقىرىش كۆلىمىنى كېڭەيتىش ۋە قوشۇننىڭ ئەمەلىي سېتىۋېلىش جەريانىنى راۋانلاشتۇرۇش جەھەتتىكى توسالغۇلار ئۇلارنىڭ نىشانغا ئوڭۇشلۇق يېتىشىگە گۇمان پەيدا قىلىدۇ.
شۇنىڭ ئۈچۈن، دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقى ۋە ھەربىي سانائەت كارخانىلىرى بۇرۇنقى خاتالىقلاردىن ئۈزۈل-كېسىل ساۋاق ئالغانلىقىنى ئىسپاتلاپ كۆرسىتىشى ئىنتايىن مۇھىم [6-بەت]. ھۆكۈمەتلەر جامائەتكە باج تاپشۇرغۇچىلارنىڭ پۇلىنىڭ ھەقىقەتەن ياۋروپانىڭ ھەربىي تەييارلىق ھالىتىنى يۇقىرى كۆتۈرۈشكە، ئۇرۇش كۈچىنى ئاشۇرۇشقا ۋە رېئال قورال-ياراغ سېتىۋېلىشقا سەرپ قىلىنىۋاتقانلىقىنى ئېنىق ۋە سۈزۈك سانلىق مەلۇماتلار ئارقىلىق ئەمەلىيەت بىلەن كۆرسىتىپ بېرىشى لازىم.
ئەگەر سېتىۋېلىش جەريانىدا پۇللار ئىسراپ قىلىنسا ۋە خەلق بۇنىڭدىن خەۋەردار بولسا، ھۆكۈمەتنىڭ دۆلەت مۇداپىئەسىنى كۈچەيتىش باھانىسى بىلەن ئىجتىمائىي پاراۋانلىقنى قىسقارتىش ياكى باج ئۆستۈرۈش توغرىسىدىكى بارلىق سىياسىي تەشۋىقاتلىرى ۋەيران بولىدۇ [6-بەت]. باج تاپشۇرغۇچىلارنىڭ يۇقىرى ئۈنۈملۈك نەتىجىگە بولغان ئىشەنچىسى ھەربىي تەرەققىيات پىلانىنىڭ ئوڭۇشلۇق ئېلىپ بېرىلىشىدىكى ئەڭ تۈپكى سىياسىي كاپالەتتۇر.
ئاممىۋى ئاڭنى ئويغىتىش ۋە ئىستراتېگىيەلىك تەشۋىقات مېخانىزمى
بۇ سىياسەتلەرنى خەلققە چۈشەندۈرۈشنىڭ سىرتقى يۆنىلىشى شۇكى، ھۆكۈمەتلەر چوقۇم ئوخشىمىغان دۆلەت ۋە يەرلىك مۇھىتنىڭ سىياسىي ۋە مەدەنىيەت ئالاھىدىلىكىگە تولۇق ماس كېلىدىغان تېخىمۇ كەڭ ۋە سىستېمىلىق ئالاقە ھەم تەشۋىقات تۈرىنى قانات يايدۇرۇشى كېرەك [6-بەت]. تەشۋىقاتنىڭ ئاساسىي ۋە تۈپ نىشانى بولسا ياۋروپا ئاممىسى ئارىسىدىكى خەۋپ-خەتەر ئېڭىنى قىسقا ۋاقىت ئىچىدە يۇقىرى كۆتۈرۈش ۋە بىخەتەرلىك تەھدىتلىرى توغرىسىدىكى بىلىملەرنى ئومۇملاشتۇرۇش بولۇپ، بۇ خەلق رايىنى ئۆزگەرتىشنىڭ بىردىنبىر ئۈنۈملۈك يولىدۇر.
بۇ خىزمەتنىڭ بىرىنچى قەدىمى سۈپىتىدە، ھۆكۈمەت باشلىقلىرى، مىنىستىرلار ۋە سىياسىي رەھبەرلەر ئۆزلىرى بىۋاسىتە ئوتتۇرىغا چىقىپ، ھەربىي خىراجەتنى ئاشۇرۇشنىڭ تارىخىي ۋە رېئال زۆرۈرىيىتىنى ئوچۇق-ئاشكارا چۈشەندۈرۈشى يۇقىرى تەلەپ قىلىنىدۇ [7-بەت]. ئەگەر بۇ چۈشەندۈرۈش خىزمىتىنى پەقەت ھەربىي گېنېراللار ۋە ئاخبارات ئەمەلدارلىرىغىلا تاشلاپ بەرسە، خەلق بۇنى پەقەتلا ھەربىي ساھەنىڭ ئۆز خامچوتىنى كۆپەيتىش ئۈچۈن قىلغان نەيرىڭى دەپ ئويلاپ قېلىشى مۇمكىن، شۇڭا سىياسەتچىلەرنىڭ بىۋاسىتە يۈزلىنىشى خەلق ئىشەنچىسىنىڭ ئۇل تېشىدۇر.
تەشۋىقات ئالاقىسى جەريانىدىكى يادرولۇق ئۇچۇرلار قىتئە دۇچ كېلىۋاتقان تەھدىتنىڭ ماھىيىتىنى توغرا بايان قىلىشنى تەلەپ قىلىدىغان بولۇپ، خەلققە كەلگۈسىدىكى ئۇرۇشنىڭ پەقەت تانكىلارنىڭ چېگرادىن بېسىپ كىرىشى بىلەنلا چەكلەنمەيدىغانلىقىنى ئېنىق بىلدۈرۈش كېرەك [7-بەت]. زامانىۋى ئۇرۇش كەڭ كۆلەملىك تور ھۇجۇمى، جەمئىيەتتە پاراكەندىچىلىك چىقىرىشنى مەقسەت قىلغان ساختا ئۇچۇر تارقىتىش ۋە ئېنېرگىيە شۇنداقلا سۇ تەمىناتىنى بۇزۇش قاتارلىق شەكىللەردە ئىپادىلىنىدىغانلىقىنى ئاممىغا ئاڭلىتىش تەھدىت ئېڭىنى كۈچەيتىدۇ.
يەنە بىر ئىنتايىن مۇھىم ئۇچۇر بولسا، رۇسىيە بىلەن ئۇكرائىنا ئوتتۇرىسىدا ھەر قانداق بىر شەكىلدىكى تىنچلىق كېلىشىمى ئىمزالانغان تەقدىردىمۇ، بۇ ياۋروپا ئۈچۈن تەھدىتنىڭ پۈتۈنلەي ئاخىرلاشقانلىقىدىن دېرەك بەرمەيدىغانلىقىدۇر [7-بەت]. ئەمەلىيەتتە، تىنچلىق كېلىشىمى ئىمزالانغان ھامان باشقا رايونلارنىڭ خەۋپ-خەتىرى تېخىمۇ كۈچىيىشى مۇمكىن بولۇپ، بۇ خۇنۈك رېئاللىق خەلقنىڭ قىسقا مۇددەتلىك ئۇرۇش توختىتىش بىلەن ئۇزاق مۇددەتلىك ھەقىقىي تىنچلىقنى پەرقلەندۈرەلمەسلىكتەك خام خىيالىنى سۇندۇرۇپ تاشلىشى كېرەك.
بەزى ئەندىشىلەرگە جاۋابەن شۇنى ئايدىڭلاشتۇرۇش كېرەككى، ھۆكۈمەتلەر خەلققە دىپلوماتىيە تىرىشچانلىقلىرى ۋە تەرەققىيات ياردەملىرى بىلەن قوراللىق كۈچنىڭ بىر-بىرىگە تۈپتىن زىت ئەمەسلىكىنى، بەلكى بىر-بىرىنى تولۇقلايدىغان ماس قوراللار ئىكەنلىكىنى چوڭقۇر چۈشەندۈرۈشى زۆرۈردۇر [7-بەت]. شۇنداقلا، خەلقئارالىق تىنچلىق ئورگانلىرىنىڭ خىزمىتى بىلەن دۆلەت مۇداپىئەسىنىڭ تەڭ ئېلىپ بېرىلىشىنىڭ زىددىيەتلىك ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىش ئارقىلىق، سولچىل سىياسىي كۈچلەرنىڭ ۋە تىنچلىقپەرۋەرلەرنىڭ قارشىلىقىنى مۇۋاپىق دەرىجىدە پەسەيتكىلى بولىدۇ.
بۇ تەشۋىقات مەقسەتلىرىگە يېتىش ئۈچۈن، ھۆكۈمەتلەر پەقەت ئەنئەنىۋى ئاخبارات بىلەنلا چەكلەنمەي، بەلكى كۆرگەزمىخانا، تىياتىرخانا، كىنو ئىشلىگۈچىلەر، ھەتتا ھوللىۋود سېنارىيەچىلىرىگە ئوخشاش مەدەنىيەت ئورگانلىرى ۋە ئىجادكارلار بىلەنمۇ قويۇق ھەمكارلىشىشى كېرەك [7-بەت, 8-بەت]. بۇ ئارقىلىق، سىياسەتكە ئانچە قىزىقمايدىغان ئادەتتىكى ئاممىغا ھېكايە سۆزلەش، يەنى دۆلەت مۇداپىئەسىنىڭ ماھىيەتتە شېرىكلىك ۋە قوغداشنى مەركەز قىلغانلىقىدەك ئىنسانىي ھېكايىلەرنى ئىجادىي شەكىلدە يەتكۈزۈش ئۈنۈمىگە ئېرىشكىلى بولىدۇ.
شۇنىڭ بىلەن بىرگە، جەمئىيەتتە يۇقىرى تەسىر كۈچىگە ئىگە شەخسلەرنى بۇ ھەرىكەتكە سەپەرۋەر قىلىشمۇ ئىنتايىن ئۈنۈملۈك بىر چارە بولۇپ ھېسابلىنىدۇ [8-بەت]. مەسىلەن، گوللاندىيەدە ۋەلىئەھد مەلىكە ئامالىيا ۋە ئايال پادىشاھ ماكسىمانىڭ ئۆز ئىختىيارلىقى بىلەن زاپاس قىسىمغا قاتنىشىشى پۈتۈن جەمئىيەتتە مۇداپىئە توغرىسىدا مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە كۈچلۈك ئاممىۋى مۇنازىرە قوزغىغان ۋە ياشلارنىڭ قوشۇنغا تىزىملىتىش ئىرادىسىنى شىددەت بىلەن كۈچەيتىشكە تۈرتكە بولغان بولۇپ، بۇ خىل چولپانلار ئەتكىسى قۇرۇق سىياسىي نۇتۇقلاردىن نەچچە ھەسسە ئۈنۈملۈكتۇر.
يېڭى بىر ئەۋلاد ياشلارنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى ئېڭىنى يېتىلدۈرۈش ئۈچۈن تور مۇھىتى ۋە مائارىپ سىستېمىسى تەڭلا ئىشقا سېلىنىشى كېرەك [8-بەت]. ھۆكۈمەتلەر ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىكى تەسىر كۈچى يۇقىرى شەخسلەردىن پايدىلىنىپ ياشلارغا بىخەتەرلىك سىگنالى بېرىشى شۇنداقلا فىنلاندىيەنىڭ ئىلغار تەجرىبىسىنى ئۆگىنىپ، باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپ دەرسلىكلىرىگە دۆلەت خەۋپسىزلىكى بىلىملىرىنى مۇۋاپىق، سىستېمىلىق دەرىجىدە سىڭدۈرۈشى ئالاھىدە تەۋسىيە قىلىنىدۇ.
خۇلاسە
ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ دۆلەت مۇداپىئە چىقىمى گەرچە مىللىي دۆلەت رامكىسى ئىچىدە تەشكىللەنسىمۇ، ئەمما خەۋپسىزلىك ماھىيەتتە بىر دۆلەتنىڭلا ئىشى بولماستىن، تولۇق دۆلەت ھالقىغان خاراكتېرگە ئىگە ئىكەنلىكى ئېنىق، يەنى بىر دۆلەتنىڭ بىخەتەرلىكىنىڭ كاپالەتكە ئىگە بولماسلىقى پۈتۈن ياۋروپا قوشنىلىرىنىڭ بىخەتەرلىكىگە ئېغىر زىيان يەتكۈزىدۇ [8-بەت]. خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، دۆلەت مۇداپىئە خىراجىتىنى زور دەرىجىدە ئاشۇرۇش سىياسىي جەھەتتە ئىنتايىن قىيىن قارار بولسىمۇ، ھۆكۈمەتلەر چوقۇم خەلق بىلەن بولغان ئوچۇق ۋە سەمىمىي سۆھبەت ئارقىلىق ئىجتىمائىي مۇلازىمەت بىلەن دۆلەتنى قوراللاندۇرۇش ئوتتۇرىسىدىكى تاللاشنى مۇرەسسە قىلىشى شەرت؛ ئەگەر خەلقنىڭ يېتەرلىك چۈشىنىشى ۋە قوللىشىغا ئېرىشەلمىسە، بۇ ئەھۋال سىياسىي جەھەتتە ئارقىغا يېنىشنى، دېموكراتىيەنىڭ ئاجىزلىشىشىنى ۋە ياۋروپانىڭ ئەڭ چوڭ دۈشمەنلىرىگە پايدىلىق بولغان ئاشقۇن كۈچلەرنىڭ ھاكىمىيەتنى تارتىۋېلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇقەررەر، شۇڭا پەقەت ئاممىۋى ئاڭنى ئويغىتىپ، ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي توسالغۇلارنى سىستېمىلىق بىر تەرەپ قىلغاندىلا، قىتئەنىڭ كەلگۈسى بىخەتەرلىكىنى نېگىزىدىن قوغداپ قالغىلى بولىدۇ.
مەنبە:
van Rij, Armida. «How to build public support for defence spending in Europe: Strategies for preventing a political backlash.» Centre for European Reform, March 2026.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
