ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
ئامېرىكا تەتقىقات ئورگىنى (راند شىركىتى – RAND Corporation) تەرىپىدىن 2026-يىلى 12-ئاۋغۇست ئېلان قىلىنغان، دۆلەت مۇداپىئەسى ۋە ئىستراتېگىيە تەتقىقاتچىسى دوگ ئىرۋىڭ (Doug Irving) تەرىپىدىن رەتلىنىپ يېزىلغان «سۈنئىي ئەقىل، خىتاي ۋە ئامېرىكا بىخەتەرلىكىگە كېلىۋاتقان يېڭى خەتەرلەر: ماتان خورېۋ بىلەن سوئال-جاۋاب» ناملىق ماقالە، سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسىنىڭ تېز سۈرئەتتە يۈكسىلىشى ھەمدە خىتاي بىلەن بولغان گېئو-سىياسىي رىقابەت شارائىتىدا ئامېرىكا دۇچ كېلىۋاتقان يېڭى ئىستراتېگىيەلىك خىرىسلارغا چوڭقۇر باھا بېرىدۇ. مەزكۇر ماقالە راند شىركىتى يەرشارىۋى ۋە يېڭىدىن باش كۆتۈرۈۋاتقان خەتەرلەر بۆلۈمىنىڭ مۇدىرى، سابىق ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى سىياسىي پىلانلاش ئىدارىسىنىڭ باشلىقى ماتان خورېۋ (Matan Chorev) بىلەن ئېلىپ بېرىلغان سۆھبەت ئاساسىدا بارلىققا كەلگەن بولۇپ، ئۇنىڭدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان نۇقتىلار يەرشارىۋى خەتەرلەرنىڭ خاراكتېرىنى چۈشىنىشتە ئىنتايىن يۇقىرى قىممەتكە ئىگە.
سوغۇق ئۇرۇش ئاخىرلاشقاندىن كېيىن بارلىققا كەلگەن خەلقئارا تەرتىپ ۋە ئۇنىڭغا يېتەكچىلىك قىلىپ كەلگەن ئاساسلىق ئىدىيەلەر بۈگۈنكى كۈندە ئۆز كۈچىنى يوقاتتى. ماتان خورېۋ كۆرسىتىپ ئۆتكەندەك، نۆۋەتتىكى خەلقئارا ۋەزىيەتنى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى يادرو قوراللىرى پەيدا بولغان ۋە دۇنيا تەرتىپى ئېنىقسىزلاشقان دەۋرگە ئوخشىتىشقا بولىدۇ. ئۇ چاغدا يادرو تېخنىكىسىنىڭ ھەربىي ۋە سىياسىي تەسىرىنى مۆلچەرلەش ئۈچۈن يېڭى تەتقىقاتلار، تەلىماتلار ۋە سىستېمىلىق پىلانلاش قۇرۇلمىلىرى تەلەپ قىلىنغان بولسا، بۈگۈنكى كۈندە سۈنئىي ئەقىلمۇ دەل شۇنداق تارىخىي ۋە سىستېمىلىق بۇرۇلۇشنى تەلەپ قىلماقتا.
ماتان خورېۋنىڭ پىكرىچە، سۈنئىي ئەقىل پەقەت بىرلا ساھەدە ئەمەس، بەلكى ئىنسانىيەتنىڭ ياشاش، خىزمەت قىلىش، ئۇرۇش قىلىش ۋە سىياسىي رىقابەتلىشىش سىستېمىسىنىڭ ھەر بىر قاتلىمىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرمەكتە. بۈگۈنكى كۈندە خەلقئارا تەرتىپنىڭ كەلگۈسى مۆلچەرلىگۈسىز دەرىجىدە تۇتۇق بولۇپ، دۆلەتلەرنىڭ ئۆزئارا بېقىنىشچانلىق مۇناسىۋىتى بارغانسېرى مۇرەككەپلىشىۋاتىدۇ. بۇ ئەھۋال سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەرنىڭ كونا سىياسىي چۈشەنچىلەردىن ۋاز كېچىپ، يېڭى رېئاللىققا ماسلىشىشىنى تەقەززا قىلىدۇ.
ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، بۇ تېخنىكىلىق ئىنقىلابنىڭ گېئو-سىياسىي رىقابەت بىلەن كېسىشكەن نۇقتىسىنى چۈشىنىش كەلگۈسىدىكى سىستېمىلىق خەتەرلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىشنىڭ بىرىنچى شەرتىدۇر. لېكىن، سۈنئىي ئەقىل كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان يېڭى تەھدىتلەرنى تاشقى دۇنيادىن كەلگەن يالغۇز ھەربىي تەھدىت دەپلا قاراش بۇ كۆپ تەرەپلىمىلىك جەرياننى تۇتۇقلاشتۇرۇۋېتىدۇ. چۈنكى بۇ تېخنىكا بىرلا ۋاقىتتا جەمئىيەت ئىچىدىكى دېموكراتىك سىستېمىنىڭ مۇقىملىقىغىمۇ بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىش كۈچىگە ئىگە.
ئۇزۇن يىللار بويى ئامېرىكا تاشقى سىياسىتى بىر قەدەر مۇقىم ۋە مۆلچەرلىگىلى بولىدىغان خەلقئارا مۇھىتتا ئېلىپ بېرىلغان بولسا، نۆۋەتتە بۇ مۇھىت تېز سۈرئەتتە ئۆزگىرىۋاتىدۇ. غەرب دۇنياسى رەقەملىك يۈكسىلىش دەۋرىدە ئۆزلىرىنىڭ ئەنئەنىۋى بىخەتەرلىك بوشلۇقىنىڭ تارىيىپ كېتىۋاتقانلىقىنى ھېس قىلماقتا. سۈنئىي ئەقىل ئېلىپ كەلگەن بۇرۇلۇش دۆلەتلەرنى مۇداپىئە ۋە دىپلوماتىيە سىياسەتلىرى ئۈستىدە تۈپتىن قايتا ئويلىنىشقا مەجبۇر قىلىدۇ.
بۇ سىستېمىلىق خەتەرلەرنىڭ خاراكتېرىنى تەھلىل قىلغاندا، سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسىنىڭ ئىلگىرىكى يادرو دەۋرىدىن خاراكتېر جەھەتتە پەرقلىنىدىغانلىقىنى كۆرۈۋالالايمىز. يادرو تېخنىكىسى باشتىن-ئاخىر ھۆكۈمەتلەرنىڭ بىۋاسىتە كونتروللۇقىدا بولغان بولسا، سۈنئىي ئەقىل خۇسۇسىي سېكتور ۋە كارخانىلار تەرىپىدىن تەرەققىي قىلدۇرۇلماقتا. بۇ ئەھۋال ھۆكۈمەتلەرنىڭ تېخنىكىلىق جەريانغا يۆنىلىش بېرىش ۋە خەۋپ-خەتەرلەرنى باشقۇرۇش ئىقتىدارىنى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە چەكلەپ قويىدۇ.
سۈنئىي ئەقىل ۋە «ئىستراتېگىيەلىك ئۆزخوجىلىق» خىيالى
نۆۋەتتىكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر نەزەرىيەسىدە ئەڭ كۆپ مۇھاكىمە قىلىنىۋاتقان چۈشەنچىلەرنىڭ بىرى «ئىستراتېگىيەلىك ئۆزخوجىلىق» (Strategic Autonomy) تۇر. نۇرغۇن ئوتتۇرھال دۆلەتلەر يېڭى كۆپ قۇتۇپلىق دۇنيادا ئۆزلىرىنىڭ باشقا بۈيۈك دۆلەتلەرگە بېقىنىشچانلىقىنى تۆۋەنلىتىپ، تېخىمۇ ئەركىن تاشقى سىياسەت يۈرگۈزەلەيدىغانلىقىغا ئىشىنىدۇ. لېكىن، ماتان خورېۋ بىلەن خىزمەتدىشى سالمان ئەھمەدنىڭ (Salman Ahmed) 2026-يىلى ئېلىپ بارغان ئىلمىي تەتقىقات نەتىجىسى شۇنى كۆرسىتىدۇكى، سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسىنىڭ تەرەققىياتى دۆلەتلەرنىڭ مەزكۇر «ئىستراتېگىيەلىك ئۆزخوجىلىق» غايىسىنى پۈتۈنلەي ۋەيران قىلىدۇ.
ئالدىنقى قاتاردىكى سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسىنى (Frontier AI) تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋە ئۇنى دۆلەتنىڭ سىياسىي-ھەربىي قۇدرىتىگە ئايلاندۇرۇش ئۈچۈن بەش چوڭ يادرولۇق مەنبەگە ئېھتىياج تۇغۇلىدۇ. بۇلار: يۇقىرى تېخنىكىلىق ئۆزەكلەر (chips)، غايەت زور ھېسابلاش كۈچى (compute)، غايەت زور مالىيە كاپىتالى (capital)، دۇنياۋى سەۋىيەدىكى ئىختىساسلىقلار (talent) ۋە چەكسىز ئېنېرگىيە (energy) مەنبەسىدىن ئىبارەتتۇر. دۇنيادىكى ئوتتۇرھال ياكى يېڭىدىن باش كۆتۈرۈۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ ھېچقايسىسى بۇ بەش ئامىلنى بىرلا ۋاقىتتا ئۆزىدە تولۇق مۇجەسسەملىيەلمەيدۇ.
مەزكۇر قۇرۇلمىلىق چەكلىمە تۈپەيلىدىن، سۈنئىي ئەقىل كىچىك دۆلەتلەر بىلەن بۈيۈك دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنى تارايتىشنىڭ ئورنىغا، بۇ بوشلۇقنى تېخىمۇ رادىكال دەرىجىدە كېڭەيتىۋېتىدۇ. دۆلەتلەر يۇقىرى تېخنىكا ۋە ئۇچۇر سىستېمىلىرىغا ئېرىشىش ئۈچۈن يەنىلا ئامېرىكا ياكى خىتايدىن ئىبارەت ئىككى چوڭ قۇتۇپنىڭ بىرىنى تاللاشقا ياكى ئۇلارغا باغلانغان سۇپىلارغا بېقىنىشقا مەجبۇر بولىدۇ. بۇ ئەھۋال ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتە تەرەپسىز تۇرۇشنى ئارزۇ قىلىدىغان دۆلەتلەرنى قايتىدىن بېقىنىشچانلىق زەنجىرىگە سۆرەپ كىرىدۇ.
ئاپتورنىڭ پىكرىگە قارىغاندا، سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدە ئۆزىنى قامداش ۋە مۇستەقىل تاشقى سىياسەت يۈرگۈزۈش خىيالى ئەمەلىيەتتە رېئاللىققا ئۇيغۇن ئەمەس. دۆلەتلەر ئۆزلىرىنىڭ مىللىي بىخەتەرلىك پىلانلىرىدا بۇ خىل قۇرۇلمىلىق چەكلىمىلەرنى ھېسابقا ئېلىشى كېرەك. ئەكسىچە بولغاندا، ئۇلار تېخنىكىلىق جەھەتتىن بۈيۈك دۆلەتلەرنىڭ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي كېڭەيمىچىلىكى ئالدىدا دەرھال ئاجىزلاپ كېتىدۇ.
خىتاي نۆۋەتتە دۆلەت ئىچىدىكى پۈتكۈل سانائەت ۋە تېخنىكا كۈچىنى سۈنئىي ئەقىل ساھەسىگە مەركەزلەشتۈرمەكتە. بېيجىڭ ئۆزىنىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق كونتروللۇق سىستېمىسىنى تاشقى سىياسىتىنىڭ قورالى سۈپىتىدە خەلقئارالاشتۇرۇشنى نىشان قىلغان. خىتاينىڭ بۇ تېخنىكىلىق ئۈستۈنلۈكنى قولغا كەلتۈرۈش ئارزۇسى غەرب دۇنياسى ئۈچۈن يېڭى بىر گېئو-سىياسىي تەھدىت سىگنالىدۇر.
بۇ ئەھۋال گېئو-سىياسەت ساھەسىدە تېخىمۇ چوڭ قۇتۇپلىشىشنى پەيدا قىلىدۇ. خىتاي بىر تەرەپتىن ئۆزىنىڭ شەرقىي تۈركىستان قاتارلىق رايونلاردا يۈرگۈزۈپ كەلگەن يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت قىلىش سىستېمىلىرىنى باشقا رېجىملارغا ئېكسپورت قىلىش ئارقىلىق، تېخنىكىلىق تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىشكە ئۇرۇنماقتا. بۇ زەنجىرسىمان كېڭىيىش غەربنىڭ دېموكراتىك ۋە ئەركىن سۇپىلىرىغا قارشى «سۈنئىي ئەقىل ھاكىممۇتلەقلىقى» دىن ئىبارەت خاس بىر كوزىر بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
ئىككى قۇتۇپلۇق رىقابەت شەرقىي تۈركىستان قاتارلىق رايونلاردىكى رېئال ۋەزىيەتكە تېز سۈرئەتتە تەسىر كۆرسىتىدۇ. چۈنكى تېخنىكا يالغۇز ھەربىي قورال ئەمەس، بەلكى كىملىك، مەدەنىيەت ۋە جەمئىيەت مۇقىملىقىنى كونترول قىلىش كۈچىگە ئىگە يېڭى بىر ئىستراتېگىيەلىك سىستېمىدۇر. دۆلەتلەر ئۆزلىرىنىڭ بىخەتەرلىك تەھلىللىرىدە سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدىكى بۇ كۆڭۈلسىز يۈزلىنىشلەرنى چوڭقۇر مۇھاكىمە قىلىشى زۆرۈر.
بۈيۈك دۆلەتلەر ئارا يېڭى تەڭپۇڭسىزلىق
سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدە، ھەتتا ئامېرىكا ۋە خىتايدەك بۈيۈك دۆلەتلەرمۇ ئۆزلىرىنىڭ تېخنىكىلىق ئەۋزەللىكلىرىنى دەرھال ۋە مۇتلەق گېئو-سىياسىي ئۈستۈنلۈككە ئايلاندۇرۇشتا ئېغىر توسالغۇلارغا دۇچ كەلمەكتە. بۇ كىرىزىسىنىڭ تۈپ سەۋەبى يەرشارىۋى سىستېمىنىڭ زىچ بېقىنىشچانلىق خاراكتېرىدىدۇر. چۈنكى ھېچقانداق بىر دۆلەت ئۆزىنى زۆرۈر تەمىنات زەنجىرى، بايلىقلار، ئىختىساسلىقلار ۋە بازارلاردىن تولۇق ئايرىپ تۇرالمايدۇ.
ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى تېخنىكىلىق رىقابەت پۈتۈنلەي كېسىلىپ كېتىدىغان بىر جەريان ئەمەس، بەلكى ئۆزئارا زىچ باغلانغان بىر سىستېما ئىچىدىكى كۈرەشتۇر. بۇ ئەھۋال دۆلەتلەرنى تېخنىكىلىق چەكلىمىلەرنى باشقۇرۇشقا ۋە يادرولۇق تىزگىنلەش نۇقتىلىرىدا (تەيۋەندىكى يېرىم ئۆتكۈزگۈچ زاۋۇتلىرىغا ئوخشاش) ئۈستۈنلۈكنى قولغا كەلتۈرۈشكە مەجبۇرلايدۇ. مەزكۇر رىقابەت بۈگۈنكى كۈندە يېڭى تېخنىكىلىق سوغۇق ئۇرۇشنىڭ كارتىنىسىنى شەكىللەندۈردى.
كەلگۈسىدە بۈيۈك دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇش جۇغراپىيەلىك چېگرا تالاش-تارتىش دائىرىسىدىن ھالقىپ، يۇقىرى تېخنىكىلىق سانلىق مەلۇمات مەركەزلىرى، ئۆزەك ئىشلەپچىقىرىش زەنجىرلىرى ۋە پاكىز ئېنېرگىيە تورىنى كونترول قىلىش ئۇرۇشىغا ئايلىنىدۇ. بۈيۈك دۆلەتلەر ئۆزلىرىنىڭ سۈنئىي ئەقىل قۇدرىتىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن خەلقئارادىكى ئېنېرگىيە مەنبەلىرى ۋە يادرولۇق بايلىقلارنى تالىشىش سۈرئىتىنى تېخىمۇ تېزلەشتۈرىدۇ.
بۇ شارائىتتا، غەرب دېموكراتىك دۇنياسى سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدە ئادىللىق، ئوچۇق-ئاشكارىلىق ۋە كىشىلىك ھوقۇقنى ئاساس قىلغان نازارەت سىستېمىسى تۇرغۇزۇشنى تەشەببۇس قىلسا، خىتاي دۆلەت مەركەزچىلىكىگە ۋە رېجىم مۇقىملىقىغا بېقىنغان باشقۇرۇش ئەندىزىسىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ ئىككى قارشى ئىدىيەنىڭ توقۇنۇشى خەلقئارالىق ئۆلچەم بېكىتىش سۇپىلىرىدا ئېغىر بەس-مۇنازىرىلەرنى پەيدا قىلىدۇ.
بۇ تېخنىكىلىق كۈرەشتە خەلقئارا ئورگانلارنىڭ رولى بارغانسېرى ئاجىزلاپ كەتمەكتە. چۈنكى سۈنئىي ئەقىل تەرەققىياتىغا يېتەكچىلىك قىلىۋاتقان دەرىجىدىن تاشقىرى تېخنىكا شىركەتلىرى، كۆپىنچە كىچىك دۆلەتلەردىنمۇ غايەت زور سىياسىي ۋە مالىيە كۈچىگە ئىگە بولۇپ، خەلقئارا دىپلوماتىيە سىستېمىسىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈشكە باشلىدى.
يېڭى گېئو-سىياسەت دەۋرىدە، ھېسابلاش كۈچى دۆلەت كۈچىنى مۆلچەرلەيدىغان ئەڭ يادرولۇق يېڭى پۇل بىرلىكىگە ئايلىنىدۇ. قايسى دۆلەت يېتەرلىك ھېسابلاش كۈچى ۋە ئىلغار ئۆزەك سىستېمىسىغا ئىگە بولسا، شۇ دۆلەت تاشقى كىرىزىسلارغا تاقابىل تۇرۇش ۋە دۆلەت مۇداپىئەسىدە مۇتلەق يۆنىلىش بەلگىلەش پۇرسىتىنى قولغا كەلتۈرىدۇ.
تېخنىكىلىق تەرەققىياتلارنىڭ ھەربىي ساھەگە قوللىنىلىشى كەلگۈسىدە ئۇرۇشلارنىڭ قارار قىلىش سۈرئىتىنى مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە تېزلەشتۈرۈۋېتىدۇ. ئۇچقۇچىسىز قوشۇنلار، رەقەملىك باشقۇرۇش سىستېمىلىرى ۋە سۈنئىي ئەقىل يېتەكچىلىكىدىكى ئانالىز قوراللىرى ھەربىي توقۇنۇش جەريانىدا ئىنسانلارنىڭ كىرىزىسنى پەسەيتىش ئۈچۈن تەپەككۇر قىلىدىغان ۋاقىت بوشلۇقىنى تولۇق يوقىتىپ قويۇشى مۇمكىن.
ئالدىن پىلانلاشتىكى توسالغۇلار ۋە ھۆكۈمەتلەرنىڭ بوشلۇق كىرىزىسى
ماتان خورېۋ ئۆز بايانلىرىدا ئىنتايىن ئاگاھلاندۇرۇش خاراكتېرلىك بىر پىكىرنى ئوتتۇرىغا قويۇپ: «تېخنىكىلىق ئۆزگىرىشلەرگە ئالدىن تەييارلىق قىلماسلىق، ۋەيران بولۇشقا تەييارلىق قىلغان بىلەن باراۋەر» دەيدۇ. سوغۇق ئۇرۇشتىن كېيىن ئامېرىكا يولغا قويغان مىللىي بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەلىرىنىڭ كۆپىنچىسى كۈتۈلمىگەن تارىخىي ۋەقەلەر تۈپەيلىدىن تېزلا ئۆز كۈچىنى يوقاتقان ئىدى. بۈگۈنكى كۈندە بۇ بۇرۇلۇش دەۋرىدە تۇرۇۋاتقان غەرب ھۆكۈمەتلىرى يېڭى بىر ئىستراتېگىيەلىك غەپلەت كىرىزىسىگە دۇچ كەلمەكتە.
ئالدىن پىلانلاشتىكى بىرىنچى چوڭ توسالغۇ، يادرو دەۋرىگە ئوخشىمايدىغان ھالدا، ھۆكۈمەتلەرنىڭ بۇ تېخنىكىنى باشتىن-ئاخىر ئۆز كونتروللۇقىدا تۇتۇپ تۇرالماسلىقىدۇر. سۈنئىي ئەقىل سانائىتىنىڭ تەرەققىيات كۈچى خۇسۇسىي شىركەتلەر، مەبلەغ سالغۇچىلار ۋە ئاكادېمىك تەتقىقات ئورۇنلىرىنىڭ قولىغا مەركەزلەشكەن. بۇ ئەھۋال دۆلەتلەرنىڭ قانۇنىي ۋە ھەربىي بېسىم ئارقىلىق تېخنىكىنى تىزگىنلەش پىلانىغا قۇرۇلمىلىق قىيىنچىلىقلارنى ئېلىپ كېلىدۇ.
دۆلەتلەرنىڭ سىياسىي قارار چىقىرىش مېخانىزمى ئەسلىدىنلا ئاستا ۋە بىيۇروكراتىيەگە بېقىنغان بولغاچقا، ئۇلار سۈنئىي ئەقىلگە ئوخشاش تېز شۇنداقلا ھەسسىلەپ ئۆرلەيدىغان تېخنىكىلىق ئۆزگىرىشلەرنى كونترول قىلالمايۋاتىدۇ. تېخنىكا كۈنسېرى يۈكسىلىۋاتىدۇ، لېكىن ھۆكۈمەتلەرنىڭ ئۆزگىرىشچان ئېنىقسىزلىقنى باشقۇرۇش ۋە سىستېمىلىق نازارەت قىلىش ئىقتىدارى يەنىلا كونا سىستېما بويىچە قېلىۋاتىدۇ.
سۈنئىي ئەقىل پەقەت دۆلەت مۇداپىئەسى ساھەسى بىلەنلا چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى جەمئىيەتنىڭ پۈتۈن ئىچكى قاتلىمىغىمۇ سىڭىپ كىرمەكتە. ئەمگەك كۈچى بازىرى، سانائەت يۆنىلىشلىرى، ئىقتىسادىي كىرىم تەڭپۇڭسىزلىقى ۋە جەمئىيەتتىكى دېموكراتىك سۆز ئەركىنلىكى بۇ تېخنىكىنىڭ بىۋاسىتە تەسىرىگە ئۇچرايدۇ. بولۇپمۇ يالغان ئۇچۇرلارنىڭ تارقىلىشى، سۈنئىي سىنلارنىڭ (deepfakes) سىياسىي جەريانلارغا تەسىر كۆرسىتىشى دۆلەت ئىچىدىكى دېموكراتىك ئاساسلارنى ئاجىزلاشتۇرىدۇ.
ئەگەر بىر جەمئىيەت ئىچكى جەھەتتىن زىددىيەت ۋە قۇتۇپلىشىشقا پاتقان بولسا، ئۇ جەمئىيەتنىڭ سۈنئىي ئەقىل ئېلىپ كەلگەن يەرشارىۋى گېئو-سىياسىي خىرىسلارغا بىر ياقىدىن باش چىقىرىپ تاقابىل تۇرۇشى قىيىن بولىدۇ. جەمئىيەت ئەزالىرىنىڭ ئۆزئارا ئىشەنچىسىزلىكى دۆلەتنىڭ تېخنىكا سىياسىتىدە ئورتاق ئىستراتېگىيەنىڭ بارلىققا كېلىشىنى توسۇپ قويىدۇ.
بۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا، خىتاينىڭ پارتىيە باشقۇرۇشىدىكى تېخنىكا ئەندىزىسى بىلەن ئامېرىكىنىڭ بازارنى ئاساس قىلغان ئەندىزىسى ئوتتۇرىسىدا ئېنىق بىر رىقابەت بار. ئامېرىكا مودېلى يېڭىلىق يارىتىش ۋە تېخنىكا يۈكسىلىشىدە ئىنتايىن تېز بولسىمۇ، ئەمما دۆلەت دەرىجىلىك بىر تۇتاش پىلانلاش سۈرئىتى تۆۋەن، خىتاي مودېلى بولسا پارتىيەنىڭ كونتروللۇقىدا بىر تۇتاش ماسلىشىشتا ئۈستۈن تۇرسىمۇ، لېكىن ئىچكى جەھەتتىكى سېنزور ۋە سىياسىي بېسىم تۈپەيلىدىن، دۇنياۋى ئىختىساسلىقلارنى جەلپ قىلىش ۋە ئەركىن يېڭىلىق يارىتىش ساھەسىدە ئىزچىل قۇرۇلمىلىق توسالغۇلارغا ئۇچرايدۇ.
«ئىستراتېگىيەلىك تۇيغۇداشلىق» ۋە كىرىزىسلارغا تاقابىل تۇرۇش قابىلىيىتى
ماتان خورېۋ ئۆزىنىڭ تاشقى سىياسەت يۈرگۈزۈش جەريانىدىكى ئەنئەنىۋى مۇزىكا بىلىملىرى بىلەن دىپلوماتىيە سەنئىتىنى بىرلەشتۈرۈپ، «ئىستراتېگىيەلىك ھېسداشلىق» (Strategic Empathy) چۈشەنچىسىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. مۇزىكا ئىجرا قىلىشتا كومپوزىتورنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشىنى ۋە مەقسىتىنى چۈشىنىش قانچىلىك مۇھىم بولسا، دىپلوماتىيە ۋە تاشقى سىياسەتتە رىقابەتچى ياكى دوست دۆلەتلەرنىڭ تاشقى قانداق قارايدىغانلىقىنى چۈشىنىشمۇ شۇنداق جىددىي ئەھمىيەتكە ئىگە.
ئىستراتېگىيەلىك تۇيغۇداشلىق رىقابەتچى دۆلەتنى قوللاش ياكى ئۇنىڭ تاللىشىغا قوشۇلۇش دېگەنلىك ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ تاشقى سىياسىي قارار چىقىرىشتىكى ئىچكى پىسخىكىلىق بېسىملىرىنى، قورقۇنچلىرىنى ۋە نىشانلىرىنى توغرا مۆلچەرلەش دېمەكتۇر. ئەگەر ئامېرىكا خىتاينىڭ تېخنىكىلىق جۈرئىتى ياكى ئىچكى بىخەتەرلىك ئەندىشىلىرىنى توغرا باھالىيالمايدىغان بولسا، ئۇنىڭغا قاراتقان تاشقى تاقابىل تۇرۇش تاكتىكىلىرى يوشۇرۇن ۋە تۇيۇقسىز كىرىزىسلارنىڭ تېخىمۇ تېز پارتلىشىغا سەۋەب بولىدۇ.
مەسىلەن، ئامېرىكا تەرىپىدىن يۈرگۈزۈلگەن تېخنىكا چەكلىمىلىرىنى بېيجىڭ دائىرىلىرى دۆلەت مۇداپىئەسى بويىچە ئۆزىنى قوغداش قەدىمى دەپلا قارىماستىن، بەلكى خىتاينىڭ پۈتكۈل ئىقتىسادىي قۇدرىتىنى مەڭگۈلۈك تەرەققىي قىلدۇرماسلىق ئۈچۈن قىلىنغان ئىستراتېگىيەلىك بوغۇش دەپ باھالايدۇ. بۇ خىل چۈشەنچە پەرقى خىتاي رەھبەرلىكىنى گېئو-سىياسەتتە تېخىمۇ تاجاۋۇزكار بولۇشقا ۋە رېئال كىرىزىس جەريانىدا ھەربىي توقۇنۇش تاللىشىنى تېخىمۇ تېز ئىشقا سېلىشقا يېتەكلەيدۇ.
شۇڭلاشقا، خەلقئارادىكى كۆپ قۇتۇپلىق تېخنىكا مۇھىتىدا ئالدىن پىلانلىغۇچىلار چوقۇم ئىستراتېگىيەلىك تۇيغۇداشلىق مېخانىزمىنى قوللىنىپ، قارشى تەرەپنىڭ نېمە ئۈچۈن قوراللىنىۋاتقانلىقىنى ۋە ئۇلارنىڭ تېخنىكىلىق يۈكسىلىشتە قانداق بېسىمغا ئۇچراۋاتقانلىقىنى مۆلچەرلىشى شەرت. بۇ ئەھۋال دۆلەتلەر ئارا تاسادىپىي ۋە ئاپتوماتىك قوراللىق توقۇنۇشلارنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ.
ئۇندىن باشقا، سۈنئىي ئەقىل قوراللىرىنىڭ ھەربىي قوماندانلىق سىستېمىلىرىغا سىڭىپ كىرىشى بۈگۈنكى كۈندە يېڭى بىر بىخەتەرلىك بوشلۇقى ياراتتى. ئەگەر ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدا سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسىنىڭ ھەربىي چەكلىمىلىرى بويىچە بىرەر ئېنىق قىزىل سىزىق بېكىتىلمەيدىغان بولسا، كەلگۈسىدە ئاپتوماتىك باشقۇرۇش سىستېمىلىرىدىكى كىچىك بىر خاتالىق تۈپەيلىدىن يەرشارى ئېغىر بىر ھەربىي كىرىزىسقا كىرىپ قېلىشى مۇمكىن.
خۇلاسە
ئالدىمىزدىكى ئون يىللىق تەرەققىيات سىستېمىسىدا سۈنئىي ئەقىل گېئو-سىياسىي كۈچ قۇرۇلمىسىغا يۆنىلىش بېرىدىغان ئەڭ يادرولۇق كۈچ بولۇپ قالىدۇ. دۆلەتلەرنىڭ كەلگۈسىدىكى دۆلەت مۇداپىئە سىستېمىسىنىڭ ئۈنۈمى پەقەت مىلياردلىغان ياۋرو قىممىتىدىكى قوراللار بىلەنلا باھالانماستىن، بەلكى ئۇچۇرلارنى سۈزۈش، رەقەملىك خەتەرلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە تېز سۈرئەتتە قارار چىقىرىش ئىقتىدارىنىڭ كۈچلۈكلۈكى بىلەنمۇ باھالىنىدۇ.
دېموكراتىك دۇنيانىڭ بىخەتەرلىكى ۋە سىستېمىلىق قوغدىلىشى، ھۆكۈمەتلەرنىڭ خۇسۇسىي تېخنىكا سېكتورلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى قايتىدىن بېكىتىشىگە ۋە تېخنىكىلىق جەرياننى مىللىي بىخەتەرلىك بىلەن يۇقىرى دەرىجىدە ماسلاشتۇرۇشىغا باغلىقتۇر. ئەگەر دېموكراتىك ئەللەر ئىچكى جەھەتتە قۇتۇپلىشىشنى تۈگىتىپ، تېخنىكىلىق يۆنىلىشنى پىلانلاشتا سىستېمىلىق بىرلىككە كېلەلمىسە، سۈنئىي ئەقىل ئالدىمىزدىكى كىرىزىسلاردا ئۆزلىرىنى ۋەيران قىلىدىغان تاشقى قورالغا ئايلىنىپ قېلىشى مۇمكىن.
راند شىركىتى تەتقىقاتىنىڭ كۆرسىتىشىچە، كونا پەرەزلەر پۈتۈنلەي ۋەيران بولغان بۇ يېڭى دەۋردە مۇۋەپپەقىيەت قازىنىش پەقەت تېخنىكا جەھەتتىن قوراللىنىش بىلەنلا ئەمەس، بەلكى يوشۇرۇن خەتەرلەرگە قارىتا ئالدىن پىلانلانغان سىستېمىلىق كۆزقاراشقا ئىگە بولۇش ۋە تاشقى رىقابەتچىلەرگە نىسبەتەن ئىستراتېگىيەلىك ھېسداشلىق قىلالىغانلىق ئاساسىدا بارلىققا كېلىدۇ. خىتاي بىلەن بولغان گېئو-سىياسىي رىقابەت بۈگۈنكى كۈندە يالغۇز بازارلارنى تالىشىشلا ئەمەس، بەلكى كەلگۈسىدىكى رەقەملىك دۇنيانىڭ قىممەت قاراشلىرىنى بېكىتىدىغان ئەڭ بۈيۈك ئىستراتېگىيەلىك توقۇنۇشتۇر.
مەنبە:
Chorev, Matan. «AI, China, and the New Risks to U.S. Security: Q&A with Matan Chorev». Interview by Doug Irving. RAND Corporation, August 12, 2026. https://www.rand.org/pubs/commentary/2026/08/ai-china-and-the-new-risks-to-us-security-qa-with-matan.html
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
