ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
يېقىندا ئامېرىكا ئىستراتېگىيە ۋە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر تەتقىقات مەركىزىگە (CSIS) قاراشلىق ئاسىيا دېڭىز-ئوكيان سۈزۈكلۈك تەشەببۇسى (AMTI) تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان «ھەممىسى بىرلىكتە: خىتاينىڭ 2025-يىلىدىكى خەلق ئەسكەرلىرى» ماۋزۇلۇق تەتقىقات دوكلاتى جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىكى بىخەتەرلىك ۋەزىيىتىنى چۈشىنىشتە ئىنتايىن مۇھىم ئاكادېمىك قىممەتكە ئىگە. مەزكۇر دوكلاتتا، سۈنئىي ھەمراھ سۈرەتلىرىنى ئانالىز قىلىش ئارقىلىق، خىتاينىڭ دېڭىز خەلق ئەسكەرلىرىنىڭ، جۈملىدىن كەسپىي خەلق ئەسكەرلىرى ۋە پۇقرالاردىن تەركىب تاپقان «سىپراتلى غوللۇق بېلىقچىلىق فىلوتى» نىڭ 2025-يىلى جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى مىقياسىدا تارىختىكى ئەڭ يۇقىرى سەۋىيەدە ئورۇنلاشتۇرۇلغانلىقى ئاشكارىلانغان. بۇ بايقاش خەلقئارا جەمئىيەتكە خىتاينىڭ دېڭىز-ئوكيان كېڭەيمىچىلىكىدىكى يېڭى يۈزلىنىشلەرنى يورۇتۇپ بەرگەن بولۇپ، رايون خاراكتېرلىك سىياسىي ئانالىزلار ئۈچۈن ئىشەنچلىك مەنبە بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
مەزكۇر دوكلاتنىڭ ئەھمىيىتى پەقەتلا سانلىق مەلۇماتلارنى تەمىنلەش بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ، بەلكى ئۇ خىتاينىڭ دۆلەت مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسىدىكى «كۈلرەڭ رايون» تاكتىكىسىنىڭ قانداق تەرەققىي قىلىۋاتقانلىقىنى چوڭقۇر يېشىپ بەرگەنلىكىدە كۆرۈلىدۇ. كۈلرەڭ رايون تاكتىكىسى ئادەتتىكى ھەربىي توقۇنۇش دەرىجىسىگە يەتمەيدىغان، ئەمما سىياسىي ۋە زېمىن مەقسەتلىرىگە يېتىش ئۈچۈن قوراللىق كۈچلەرنى يوشۇرۇن ۋە سىممېترىك بولمىغان ئۇسۇلدا ئىشلىتىشنى كۆرسىتىدۇ. دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلغىنىدەك، خىتاينىڭ دېڭىز خەلق ئەسكەرلىرى 2024-يىلىدىكى يۇقىرى پائالىيەت دولقۇنى ئاساسىدا 2025-يىلىمۇ ئىزچىل ۋە سىستېمىلىق كېڭىيىش يۈزلىنىشىنى ساقلاپ قالغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئورۇنلىشىشى مىسچىف خادا تېشى ۋە ۋىتسۇن خادا تېشى قاتارلىق نۇقتىلىق ئىستراتېگىيەلىك بوشلۇقلارغا مەركەزلەشكەن.
خەلقئارالىق مۇناسىۋەتلەر نەزەرىيەسى نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، دۆلەتلەرنىڭ دېڭىز-ئوكيانلاردىكى ھوقۇق تەلەپلىرى كۆپىنچە ھاللاردا رەسمىي ھەربىي كۈچلەر بىلەن ئەمەس، بەلكى يېرىم ھەربىيلەشتۈرۈلگەن قىسىملار ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشۇرۇلىدۇ. خىتاينىڭ دېڭىز خەلق ئەسكەرلىرى دەل مۇشۇنداق بىر ۋاسىتە بولۇپ، ئۇ خەلقئارا قانۇنلاردىكى بوشلۇقلاردىن پايدىلىنىپ، خىتاينىڭ رايوندىكى كونتروللۇقىنى كېڭەيتىشتە ھەل قىلغۇچ رول ئويناۋاتىدۇ. بۇ دوكلات شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، گەرچە خەلقئارا جەمئىيەت خىتاينىڭ ھەرىكەتلىرىگە يېقىندىن دىققەت قىلىۋاتقان بولسىمۇ، خىتاي يەنىلا ئۆزىنىڭ ئېنىق بەلگىلەنگەن گېئوپولىتىكىلىق نىشانلىرىغا يېتىش ئۈچۈن مۇرەككەپ ۋە كۆپ قاتلاملىق ئورۇنلاشتۇرۇشلارنى ئېلىپ بارماقتا.
خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، ئاسىيا دېڭىز-ئوكيان سۈزۈكلۈك تەشەببۇسىنىڭ مەزكۇر تەتقىقاتى پەقەتلا بىر يىللىق سانلىق مەلۇماتلارنىڭ يىغىندىسى بولماستىن، بەلكى رايون بىخەتەرلىك تەرتىپىنىڭ كەلگۈسى تەرەققىياتىنى پەرەز قىلىشتىكى مۇھىم ئىندىكاتوردۇر. دوكلاتتىكى بايقاشلار، قارىماققا ئاددىي كۆرۈنىدىغان بېلىقچىلىق پاراخوتلىرىنىڭ ئارقىسىغا يوشۇرۇنغان سىستېمىلىق ھەربىي تەشكىللەش ۋە ئىستراتېگىيەلىك مەقسەتلەرنى چوڭقۇر تەھلىل قىلىشقا پۇرسەت يارىتىپ بەرگەن بولۇپ، بۇ ماقالىدە دوكلاتنىڭ ھەربىر مۇھىم تېمىلىرى بويىچە كۆپ قاتلاملىق باھالاشلار ئېلىپ بېرىلىدۇ.
تەتقىقات مېتودولوگىيەسى ۋە كۆزىتىش جەريانىدىكى خىرىسلار
ئاكادېمىك تەتقىقاتلاردا مېتودولوگىيەنىڭ توغرىلىقى تەتقىقات نەتىجىسىنىڭ ئىلمىي قىممىتىنى بەلگىلەيدۇ. جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىكى خىتاي دېڭىز خەلق ئەسكەرلىرىنىڭ پائالىيەتلىرىنى كۆزىتىش ئەمەلىيەتتە ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە قىيىن بىر جەريان بولۇپ، بۇنىڭدىكى ئاساسلىق سەۋەب، بۇ پاراخوتلارنىڭ كۆپىنچىسى ئاپتوماتىك پەرقلەندۈرۈش سىستېمىسى (AIS) سۇپىلىرى ئارقىلىق ئىشەنچلىك ھالدا بايقالمايدۇ . يەنى، خىتاي تەرەپ ئۆزىنىڭ پائالىيەتلىرىنى يوشۇرۇش مەقسىتىدە خەلقئارا دېڭىزچىلىق تەلەپلىرىگە خىلاپلىق قىلىپ، پاراخوتلارنىڭ ئورۇن بەلگىلەش سىگناللىرىنى قەستەن تاقاپ قويىدۇ ياكى ئۆزگەرتىۋېتىدۇ.
بۇ خىرىسنى يېڭىش ئۈچۈن، ئاسىيا دېڭىز-ئوكيان سۈزۈكلۈك تەشەببۇسىدىكى تەتقىقاتچىلار يۇقىرى تېخنىكىلىق ئۇسۇللارغا مۇراجىئەت قىلغان. ئالدىنقى يىللاردىكىگە ئوخشاشلا، تەتقىقاتچىلار خىتاي دېڭىز خەلق ئەسكەرلىرىنىڭ 2025-يىلىدىكى تولۇق بىر يىللىق پائالىيەتلىرىنى سودا خاراكتېرلىك سۈنئىي ھەمراھ سۈرەتلىرىدىن پايدىلىنىپ كۆزەتكەن ھەمدە ئۇلار توپلاشقان مارجان خادا تاشلىرىنى ئوبيېكت قىلغان . بۇ خىل سۈنئىي ھەمراھ كۆزىتىش ئۇسۇلى ئاپتوماتىك پەرقلەندۈرۈش سىستېمىسىدىكى كەمتۈكلۈكلەرنى تولۇقلاپلا قالماي، ئوبيېكتىپ سانلىق مەلۇماتلارنىڭ ئىشەنچلىكلىكىنى زور دەرىجىدە ئاشۇرغان.
يېڭى ئۆزگىرىشلەردىن شۇنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، تەتقىقات دائىرىسى يەنىمۇ كېڭەيتىلگەن. دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، بۇ يىللىق سانلىق مەلۇمات ئامبىرىغا جونسون خادا تېشى قوشۇلۇپ، ئومۇمىي كۆزىتىلگەن مارجان خادا تاشلىرىنىڭ سانى 12 گە يەتكەن بولۇپ، ئۆتكەن بىر يىلدا جونسون خادا تېشىنىڭ شەرقىي قىسمىدا ئوتتۇراھال كۆلەمدىكى پاراخوتلارنىڭ توپلانغانلىقى سۈنئىي ھەمراھ سۈرەتلىرىدە ئېنىق كۆرسىتىلگەن . تەتقىقات دائىرىسىنىڭ بۇنداق كېڭىيىشى، تەھلىلچىلەرنىڭ خىتاينىڭ رايوندىكى گېئوپولىتىكىلىق ئىستراتېگىيەسىنى تېخىمۇ ئەتراپلىق چۈشىنىشىگە ھەمدە كۆزدىن كەچۈرۈلۈپ قالغان يېڭى قىزىق نۇقتىلارنى بايقاشقا تۈرتكە بولغان. ئانالىزنىڭ توغرىلىقىغا كاپالەتلىك قىلىش ئۈچۈن، تەتقىقاتچىلار يەنە قاتتىق ئۆلچەملەرنى بېكىتكەن. دوكلاتتىكى بايانلارغا قارىغاندا، گەرچە خىتاينىڭ بەلگىلىمىلىرىدە مەزكۇر پاراخوتلارنىڭ ئۇزۇنلۇقىنىڭ 35 مېتىردىن ئاشمىسا بولىدىغانلىقى كۆرسىتىلسىمۇ، بىراق بۇ تەتقىقاتنىڭ مەقسىتى ئۈچۈن پەقەت ئۇزۇنلۇقى 45 مېتىردىن 65 مېتىرغىچە بولغان ئارىلىقتىكى پاراخوتلارلا ساناققا كىرگۈزۈلگەن . بۇ خىل ئۇزۇنلۇق خىتاي خەلق ئەسكەرلىرىنىڭ تىراۋلېر (تور سۆرىمە) پاراخوتلىرىدا ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان ئۆلچەم بولۇپ، تالاش-تارتىشتىكى دېڭىز تەۋەلىكىدە ھەرىكەت قىلىۋاتقان خىتاي دېڭىز قىرغىقى مۇھاپىزەت ئەترىتى ياكى باشقا قىرغاق دۆلەتلىرىنىڭ بېلىقچىلىق پاراخوتلىرىدا ناھايىتى ئاز ئۇچرايدۇ . بۇ خىل ئىلمىي ئايرىش ئۇسۇلى، كۆزىتىلگەن پاراخوتلارنىڭ دەل خىتاي دېڭىز خەلق ئەسكەرلىرىگە تەۋە ئىكەنلىكىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈشتە ھەل قىلغۇچ ئامىل بولغان.
بۇنىڭدىن سىرت، سانلىق مەلۇماتلارنى توپلاش ۋە ئانالىز قىلىش جەريانىمۇ ئىنتايىن ئىلمىي بولغان. تەتقىقات ئورگىنى ھەربىر دېڭىز يۈزى ئالاھىدىلىكىدە دېڭىز خەلق ئەسكەرلىرىنىڭ پاراخوتلىرىنى ئېيىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن تۆت قېتىمدىن ساناپ چىققان ھەمدە ھەر خىل ئالاھىدىلىكلەر بويىچە توغرا سېلىشتۇرۇشقا قۇلايلىق يارىتىش ئۈچۈن، ئىككى كۆزىتىش قېتىم سانى ئارىسىدىكى كۈنلەرنىڭ مەلۇماتلىرىنى سىزىقلىق ئىنتېرپولياتسىيە (linear interpolation) قىلىش ئارقىلىق تولۇقلىغان . بۇنداق سىستېمىلىق ۋە ماتېماتىكىلىق يەكۈنلەش ئۇسۇلى دوكلاتتىكى يەكۈنلەرنىڭ تالاش-تارتىشسىز ئىلمىي نوپۇزغا ئىگە بولۇشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلغان.
-2025يىلىدىكى ستاتىستىكىلىق يۈزلىنىش ۋە پەسىللىك ئالاھىدىلىكلەر
دوكلاتتىكى ستاتىستىكىلىق بايقاشلار جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىكى كۈچ سېلىشتۇرمىسىنىڭ نۆۋەتتىكى جىددىي ۋەزىيىتىنى بىۋاسىتە ئەكىس ئەتتۈرۈپ بېرىدۇ. رەقەملىك مەلۇماتلارغا تايانساق، ئاسىيا دېڭىز-ئوكيان سۈزۈكلۈك تەشەببۇسى 2025-يىلى ھەر كۈنى ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 241 خەلق ئەسكەرلىرى پاراخوتىنى كۆزەتكەن بولۇپ، بۇ سان 2024-يىلىدىكى 232 دىن ئازراق كۆپەيگەن . بۇ كۆپىيىش نىسبىتى گەرچە ئىنتايىن زور بولمىسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ تارىختىكى ھەرقانداق بىر يىلدا ئۆلچەنگەن ئەڭ يۇقىرى سەۋىيە ئىكەنلىكى ئىنتايىن مۇھىم سىياسىي سىگنال بېرىدۇ.
بۇ ستاتىستىكىلىق نەتىجىنىڭ ئىشەنچلىكلىكىنى دەلىللەيدىغان يەنە بىر مۇھىم نۇقتا شۇكى، گەرچە سانلىق مەلۇمات ئامبىرىغا جونسون خادا تېشى يېڭىدىن قوشۇلغان بولسىمۇ، بۇ يېڭى نۇقتىنى چىقىرىۋەتكەن تەقدىردىمۇ پاراخوتلارنىڭ سانىنىڭ تارىختىكى ئەڭ يۇقىرى سەۋىيەدە ئىكەنلىكى توغرىسىدىكى يەكۈن يەنىلا كۈچكە ئىگە بولىدۇ . بۇ رېئاللىق خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ بېسىمىغا پەرۋا قىلماستىن، رايوندىكى كۈلرەڭ رايون تاكتىكىسىنى ئەمەلىيەتتە ئۈزلۈكسىز كۈچەيتىۋاتقانلىقىنىڭ رەت قىلغۇسىز ئىسپاتىدۇر. بۇ پاراخوتلارنىڭ پائالىيىتىدىكى پەسىللىك ئۆزگىرىش يۈزلىنىشىمۇ كىشىنىڭ دىققىتىنى تارتىدۇ. تەھلىللەرگە قارىغاندا، پەسىللىك ئەندىزە بۇرۇنقىغا ئوخشاشلا تونۇش بولۇپ، پاراخوتلارنىڭ مەۋجۇتلۇقى 1-ئايدىن 2-ئاينىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە بولغان مەزگىلدە ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشكەن، ئاندىن پاراخوتلار چاغاندىن كېيىن ئورۇنلاشتۇرۇلغانلىقى ئۈچۈن ئەتىيازدا كۆپىيىشكە باشلىغان . بۇ ئەندىزە خىتاينىڭ مەزكۇر قوراللىق كۈچلىرىنىڭ يەنىلا ئىجتىمائىي، مەدەنىيەت بايراملىرىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرايدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ ۋە ئۇلارنىڭ تەشكىلىي قۇرۇلمىسىنىڭ قانۇنىيەتلىك ھەرىكەت قىلىدىغانلىقىنى ئاشكارىلايدۇ.
ئومۇمىي جەھەتتىن ئالغاندا، پائالىيەت يۇقىرى پەللىسى يىلىغا ئىككى قېتىم كۆرۈلگەن. يەنى كۆپىنچە دېڭىز بۆلەكلىرىدە 6-ئايدا ۋە 11-ئاينىڭ ئاخىرىدا ئىككى قېتىم كۆرۈنەرلىك ئۆرلەش ھادىسىسى يۈز بەرگەن بولۇپ، بۇ ئەھۋال بۇرۇنقى يىللاردا كۆرۈلگەن ئەندىزىلەر بىلەن ئوخشاش بولغان . بۇ خىل مەزگىللىك ئۆرلەش خىتاينىڭ دېڭىز ئارمىيەسى ۋە خىتاي دېڭىز قىرغىقى مۇھاپىزەت ئەترىتىنىڭ مانېۋىر پەسىللىرىگە ياكى خەلقئارالىق سىياسىي ۋەقەلەرنىڭ ھەرىكەتچانلىقىغا ماسلىشىپ قەرەللىك ئېلىپ بېرىلىۋاتقان ئىستراتېگىيەلىك مەشغۇلاتلاردىن دېرەك بېرىشى مۇمكىن.
ئىستراتېگىيەلىك مەركەزلىشىش: مىسچىف ۋە ۋىتسۇن خادا تاشلىرىدىكى ھەرىكەتچانلىق
دوكلاتتا كۆرسىتىلگەن ئەڭ مۇھىم گېئوپولىتىكىلىق يۈزلىنىشلەرنىڭ بىرى، خىتاي دېڭىز خەلق ئەسكەرلىرىنىڭ مەلۇم ئىستراتېگىيەلىك تۈگۈنلەرگە يۈكسەك دەرىجىدە مەركەزلىشىشىدۇر. سانلىق مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، مىسچىف خادا تېشى بىلەن ۋىتسۇن خادا تېشى كۆزىتىلگەن دېڭىز خەلق ئەسكەرلىرى پائالىيىتىنىڭ ئەڭ چوڭ قىسمىنى ئىگىلىگەن بولغاچقا، بۇ ئىككى ئورۇندىكى پاراخوت سانىنىڭ ئومۇمىي ساننىڭ يېرىمىغا يېقىنلىشىدىغانلىقىنى گەۋدىلەندۈرۈش ئۈچۈن گرافىكلار ئالدىنقى يىللاردىكىدىن ئۆزگەرتىلىپ تەييارلانغان . بۇ ئىككى خادا تېشىنىڭ خىتاي ئۈچۈن جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىكى تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىشتە ئىككى ئاساسلىق تايانچ نۇقتا بولۇپ قالغانلىقى ئېنىق.
ۋىتسۇن خادا تېشى ۋە مىسچىف خادا تېشىنىڭ پائالىيەت ئەندىزىسىدە ئوخشاشلىقلار مەۋجۇت. ھەر ئىككى دېڭىز يۈزى ئالاھىدىلىكى ئوخشاشلا پەسىللىك تەرەققىيات يۆنىلىشىگە ئەگەشكەن بولسىمۇ، ئەمما پاراخوتلارنىڭ سانى 2024-يىلىدىكىدىن ئوتتۇراھال دەرىجىدە يۇقىرى بولغان . ۋىتسۇن خادا تېشىدا دېڭىز خەلق ئەسكەرلىرىنىڭ مەۋجۇتلۇقى ئەتىيازدا ئەڭ يۇقىرى پەللىگە چىققان، ياز ۋە كۈزنىڭ باشلىرىدا تۆۋەنلىگەن، شۇنداقلا كۈزنىڭ ئاخىرىدا ئازراق ئۆرلىگەن بولۇپ، بۇ ئەھۋاللار ئالدىنقى يىللاردا كۆزىتىلگەن ئەندىزىلەر بىلەن بىردەكلىكنى ساقلىغان . ئەمما، مىسچىف خادا تېشىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئورنى تېخىمۇ گەۋدىلىك بولغان. مىسچىف خادا تېشىدىمۇ يۇقىرىقىغا ئوخشاش يۈزلىنىش كۆرۈلگەن بولسىمۇ، ئەمما ئومۇمىي مەۋجۇتلۇقى سەل يۇقىرىراق بولغان بولۇپ، ھەتتا 200 پاراخوتتىن ئاشىدىغان تۆت قېتىملىق پەرقلىق يۇقىرى پەللە كۆرۈلگەن . بىرلا ۋاقىتتا مۇشۇنداق كۆپ ساندىكى قوراللىق ياكى يېرىم قوراللىق پاراخوتلارنىڭ بىر نۇقتىغا توپلىنىشى، رايوندىكى باشقا دۆلەتلەرگە نىسبەتەن زور ھەربىي بېسىم ۋە تەھدىت شەكىللەندۈرىدۇ.
ئۇنداقتا نېمە ئۈچۈن مىسچىف خادا تېشى بۇ قەدەر مۇھىم ئورۇنغا ئۆتۈپ قالدى؟ ئانالىزچىلارنىڭ قارىشىچە، بۇ خىل كۈچلۈك مەۋجۇتلۇق خىتاينىڭ دېڭىز خەلق ئەسكەرلىرىنىڭ سابىنا تېيىزلىقى ۋە ئىككىنچى توماس تېيىزلىقى قاتارلىق فىلىپپىن بىلەن جىددىيچىلىك كۆرۈلۈۋاتقان رايونلارنى نازارەت قىلىشتىكى مەركەزلىك رولىنى تېخىمۇ مۇستەھكەملىگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ . مەركەز تۈگۈنى سۈپىتىدە مىسچىف خادا تېشىنى تاللاش ئارقىلىق، خىتاي ئەتراپتىكى جىددىي نۇقتىلارغا تېز سۈرئەتتە كۈچ يۆتكەش ۋە ئىنكاس قايتۇرۇش قابىلىيىتىنى ئۆستۈرگەن. بۇ ئەھۋال خىتاينىڭ خەلق ئەسكەرلىرىدىن پەقەت بېلىقچىلىق ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى ئالدىنقى سەپ كۆزىتىش، چارلاش ۋە ئورالما توسۇق ھاسىل قىلىش ئۈچۈن پايدىلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، مەزكۇر ئىككى مارجان تېشىدىكى سىپراتلى غوللۇق بېلىقچىلىق فىلوتىنىڭ ھەجمى ئاساسىي جەھەتتىن كەسپىي خەلق ئەسكەرلىرىدىن كۆپ بولۇشى ، خىتاينىڭ «خەلق ئۇرۇشى» ئىدىيەسىنى دېڭىز-ئوكيان ئىستراتېگىيەسىگە كۆچۈرۈپ كەلگەنلىكىنى، پۇقرالار كۈچىنى ھەربىي مەقسەتلەر بىلەن يۇغۇرۇپ، ئاسان بايقالماسلىق ۋە ئەيىبلەشتىن قېچىش مەقسىتىگە يېتىۋاتقانلىقىنى ئاشكارىلايدۇ. بۇ ئىككى مارجان خادا تېشى خىتاينىڭ پۈتكۈل جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىكى كۆز-قۇلاقلىرى ۋە ئىلگىرىلەش بازىلىرىغا ئايلانغان.
قوشۇن ئورۇنلاشتۇرۇشتىكى ئۆزگىرىشلەر ۋە يېڭى نىشانلار
گەرچە مىسچىف ۋە ۋىتسۇن خادا تاشلىرى ئاساسلىق مەركەز بولسىمۇ، 2025-يىلىدىكى دوكلات باشقا رايونلاردىكى قوشۇن ئورۇنلاشتۇرۇشتىمۇ مۇھىم ئۆزگىرىشلەرنىڭ بولغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەردى. ئالدى بىلەن، باشقا دېڭىز بۆلەكلىرىدىمۇ ئوتتۇرىچە ۋە ئەڭ يۇقىرى سەۋىيەدىكى خەلق ئەسكەرلىرىنىڭ سانىدا كۆپىيىش كۆرۈلگەن بولۇپ، 2025-يىلىدىكى سانلىق مەلۇمات ئامبىرىغا يېڭىدىن كىرگۈزۈلگەن جونسون خادا تېشىدا بۇرۇنقى يىللاردا پائالىيەت كۆزىتىلمىگەن ياز ۋە كۈز ئايلىرىدا پەسىل خاراكتېرلىك دېڭىز خەلق ئەسكەرلىرىنىڭ بارلىقى كۆرۈلگەن. بۇ يېڭى نۇقتىنىڭ جانلىنىشى خىتاينىڭ ئۆز كونتروللۇق تورىنى يەنىمۇ زىچلاشتۇرۇۋاتقانلىقىنىڭ ئىپادىسىدۇر.
ئىككىنچى بىر گەۋدىلىك ئۆزگىرىش ئىروكۇيىس خادا تېشىدا بولغان. بۇ رايوندا پائالىيەتلەر كۆرۈنەرلىك كۆپەيگەن بولۇپ، يىل بويى تېخىمۇ يۇقىرى پەللە كۆرۈلۈپ، ئاساسىي مەۋجۇتلۇقى تېخىمۇ زورايغان . شۇنداقلا، تىتۇ خادا تېشىدىمۇ ئوتتۇرىچە ۋە يۇقىرى پەللىدىكى پاراخوت سانىنىڭ كۆپەيگەنلىكى خاتىرىلەنگەن بولۇپ، بۇ ئەھۋال ئەينى مەزگىلدە مەزكۇر رايوندىكى خىتاي دېڭىز قىرغىقى مۇھاپىزەت ئەترىتىنىڭ سانىنىڭ زور دەرىجىدە ئازايغانلىقى بىلەن روشەن سېلىشتۇرما ھاسىل قىلىدۇ . بۇ قىزىقارلىق سېلىشتۇرما شۇنى چۈشەندۈرىدۇكى، خىتاي بەزى نۇقتىلاردا رەسمىي ھۆكۈمەت كۈچلىرىنى تارتىپ چىقىپ، ئۇلارنىڭ ئورنىغا يېرىم ھەربىي خەلق ئەسكەرلىرىنى تولدۇرۇش ئارقىلىق، سىرتقا نىسبەتەن جىددىيچىلىكنى پەسەيتكەندەك كۆرۈنۈش ھاسىل قىلىش بىلەن بىرگە، ئەمەلىي كونتروللۇقىنى قىلچىمۇ بوشاتمىغان. گاۋېن خادا تېشى بولسا يۇقىرى پەللە جەھەتتە 2024-يىلىدىكى بىلەن ئوخشاش سەۋىيەگە يەتكەن بولسىمۇ، ئەمما ئوتتۇرىچە كۈندىلىك مەۋجۇتلۇقى تېخىمۇ يۇقىرى سەۋىيەنى ساقلاپ قالغان .
بۇ ئۆزگىرىشلەرگە قارشى ھالدا، دوكلاتتا پەقەت فايېرى كىروس خادا تېشىدىلا دېڭىز خەلق ئەسكەرلىرى پائالىيىتىنىڭ شىددەت بىلەن تۆۋەنلىگەنلىكى خاتىرىلەنگەن. تەھلىل نەتىجىسىگە كۆرە، ئالدىنقى 2024-يىلى كۈنىگە ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 32 پاراخوت كۆزىتىلگەن بۇ دېڭىز يۈزى ئالاھىدىلىكىدە 2025-يىلى كۆزگە چېلىققىدەك دېڭىز خەلق ئەسكەرلىرى پائالىيىتى قالمىغان . بۇنداق زور تىپتىكى ئازىيىش خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ دىققىتىنى تارتماي قالمايدۇ، چۈنكى فايېرى كىروس خادا تېشى بۇرۇندىنلا خىتاينىڭ جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىكى ئەڭ چوڭ سۈنئىي ئارال بازىلىرىنىڭ بىرى بولۇپ كەلگەن.
ئەمما بۇ تۆۋەنلەشنى خىتاينىڭ چېكىنىشى دەپ چۈشىنىش يۈزەكىلىك بولىدۇ. تەتقىقاتچىلارنىڭ كۆرسىتىشىچە، بولۇپمۇ شەرقىي سىپراتلى تاقىم ئاراللىرىدىكى باشقا دېڭىز يۈزى ئالاھىدىلىكلىرىدە بىرلا ۋاقىتتا ئېشىش كۆرۈلگەنلىكىنى نەزەرگە ئالغاندا، بۇ قىسقىراش خەلق ئەسكەرلىرىنىڭ ئومۇمىي سانىنىڭ ئازايغانلىقىنى ئەمەس، بەلكى بېيجىڭنىڭ ئۆز قوراللىق كۈچلىرىنى يېڭىدىن تەقسىملىگەنلىكىنى، يەنى قايتا ئورۇنلاشتۇرغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىشى مۇمكىن . خىتاي قىسىملارنى ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتىن تېخىمۇ جىددىي ۋە تېخىمۇ سەزگۈر رايونلارغا يۆتكەش ئارقىلىق، ئۆزىنىڭ كۈچ ئىشلىتىش ئۈنۈمىنى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكۈزۈش ئۈچۈن تىرىشىۋاتىدۇ.
خىتاي دېڭىز قىرغىقى مۇھاپىزەت ئەترىتى بىلەن بولغان ھەمكارلىق ۋە ئىستراتېگىيەلىك خۇلاسە
خىتاينىڭ كۈلرەڭ رايون ئىستراتېگىيەسىنىڭ غوللۇق ئالاھىدىلىكى ئۇنىڭ تۈرلۈك دېڭىز-ئوكيان كۈچلىرىنى بىر-بىرىگە ماسلاشتۇرۇپ ئىشلىتىشىدۇر. دوكلاتتىكى باھالاشلار مۇشۇ ھەمكارلىق ۋە ئىش تەقسىماتىنى ناھايىتى ياخشى يورۇتۇپ بەرگەن. مەسىلەن، خىتاي دېڭىز قىرغىقى مۇھاپىزەت ئەترىتىنىڭ ھەرىكىتى كۆرۈنەرلىك كۆپەيگەن بىر قانچە دېڭىز يۈزىدە خەلق ئەسكەرلىرىنىڭ مەۋجۇتلۇقى بىر قەدەر تۆۋەن سەۋىيەدە ساقلانغان بولۇپ، 2024-يىلىدىكىگە ئوخشاشلا، سكاربورو تېيىزلىقىدا نىسبەتەن ئاز ساندىكى دېڭىز خەلق ئەسكەرلىرى پاراخوتى تۇرغان . يەنى، بۇ ئالاھىدىلىك 2025-يىلى خىتاي دېڭىز قىرغىقى مۇھاپىزەت ئەترىتىنىڭ مەزكۇر رايوندىكى مەۋجۇتلۇقىنىڭ تارىختىكى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكەنلىكىدەك ئارقا كۆرۈنۈشتە ئالاھىدە كۆزگە چېلىقىدۇ .
بۇ خىل ھادىسە بىر ئېنىق ئىش تەقسىماتىنى ئەكىس ئەتتۈرىدۇ: بۇ بەلكىم سانى ئازراق، ئەمما ئىقتىدارى كۈچلۈكرەك بولغان كەسپىي خەلق ئەسكەرلىرى فىلوتىنىڭ سكاربوروغا ئوخشاش تالاش-تارتىش ئىنتايىن كەسكىن بولغان يەرلەردە چارلاشقا ياردەم بېرىدىغانلىقىنى، شۇنىڭ بىلەن بىرگە سىپراتلى بېلىقچىلىق فىلوتىدىكى پاراخوتلارنىڭ بولسا بىخەتەررەك بولغان مىسچىف ۋە ۋىتسۇن خادا تاشلىرىدا لەڭگەر تاشلاپ ئارام ئالىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ . شۇنداقلا، سابىنا تېيىزلىقىدىمۇ دېڭىز خەلق ئەسكەرلىرىنىڭ مەۋجۇتلۇقى بىر قەدەر ئاز بولغان بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلۇش ۋاقتى 2024-يىلىدىكىگە ئوخشىمىغان . ئىككىنچى توماس تېيىزلىقىدىمۇ يەنىلا ئىلگىرىكى ئەندىزىلەرگە ئۇيغۇن ھالدا ئىنتايىن ئاز مىقداردا دېڭىز خەلق ئەسكەرلىرى پائالىيىتى كۆرۈلگەن بولۇپ، بېيجىڭنىڭ ئۆتكەن بىر يىلدا پائالىيەتلىرىنى سابىنا تېيىزلىقىنىڭ ئەتراپىغا ۋە ئۇنىڭ جەنۇبىغا كۆپرەك مەركەزلەشتۈرۈشى بىلەن، بۇ ئەھۋال تېخىمۇ روشەنلەشكەن .
ئومۇمىيەت بىلەن ئالغاندا، 2025-يىلىدىكى دېڭىز خەلق ئەسكەرلىرىگە ئائىت سانلىق مەلۇماتلار 2024-يىلىدىكى ئەھۋال بىلەن ئاساسەن ئوخشاش بولسىمۇ، ئومۇمىي دېڭىز يۈزى ئالاھىدىلىكلىرىدە ھەرىكەتلىنىش نىسبىتى سەل يۇقىرى كۆرۈلگەن . مەسىلەن، مىسچىف خادا تېشى يەنىلا خىتاي دېڭىز خەلق ئەسكەرلىرى ئەڭ كۆپ توپلاشقان ئاساسىي جاي بولۇشنى داۋاملاشتۇرغان بولسا، فايېرى كىروس خادا تېشىدا بۇرۇنقىدەك كۆپ ساندىكى پاراخوتلار قالمىغان . دېڭىز خەلق ئەسكەرلىرى پائالىيىتىدىكى بۇ خىل قايتىدىن تەقسىملىنىش ئەھۋالى ئۆتكەن يىلى كۆرۈلگەن خىتاي دېڭىز قىرغىقى مۇھاپىزەت ئەترىتىنىڭ چارلاشلىرىدىكى بۇرۇلۇشلاردەك ئۇنداق بەك روشەن بولمىغان .
تەھلىلچىلەر بۇ ئۆزگىرىشلەرنىڭ سەۋەبىگە ئالاھىدە دىققەت قىلماقتا. بۇ ئەھۋال خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئۇلارنى ھەقىقىي بېلىقچىلار ئەمەسلىكىنى تونۇپ يېتىشىگە ئەگىشىپ، سىپراتلى بېلىقچىلىق فىلوتىنىڭ خىتايغا نىسبەتەن ئەھمىيىتىنىڭ بارا-بارا تۆۋەنلەۋاتقانلىقىنى، شۇنداقلا بېيجىڭنىڭ ھازىرقى ئاساسىي دىققىتىنىڭ سكاربورو ۋە سابىنا ئەتراپىدىكى خىتاي دېڭىز قىرغىقى مۇھاپىزەت ئەترىتى ۋە كەسپىي خەلق ئەسكەرلىرىنىڭ ئۈزلۈكسىز مەشغۇلاتلىرىنى ساقلاپ قېلىشقا بېرىلگەنلىكىنى ئەكىس ئەتتۈرىشى مۇمكىن . خىتاينىڭ دەسلەپكى مەزگىللەردىكى پۇقرالار بىلەن قوراللىق كۈچلەرنى ئارىلاشتۇرۇۋېتىپ پەيدا قىلغان «يوشۇرۇنۇش» ئۈنۈمى ئۆزىنىڭ كۈچىنى يوقىتىشقا باشلىغانلىقتىن، خىتاي تەدرىجىي ھالدا تېخىمۇ كەسپىي ۋە تېخىمۇ كۈچلۈك بولغان قوراللىق ۋە يېرىم قوراللىق كۈچلەرنى ئالدىنقى سەپكە يۆتكەپ چىقماقتا.
خۇلاسىلىغاندا، بۇ تەھلىل شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، خىتاينىڭ 2025-يىلى جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدا قوللانغان تاكتىكىسى جانلىق، سىستېمىلىق ۋە كۆپ قاتلاملىق بولۇپ، دېڭىز خەلق ئەسكەرلىرىنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى جىددىي ۋەزىيەتكە تاقابىل تۇرۇشتىكى ھەل قىلغۇچ ئامىل بولۇپ كەلمەكتە. بۇ رايوندىكى ھەرقانداق بىر جىددىيلىك، ئاخىرى بېرىپ دۇنياۋى ئىستراتېگىيەلىك تەڭپۇڭلۇققا بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقى شەك-شۈبھىسىز. خەلقئارا تەتقىقات ئورۇنلىرى ۋە سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر، ئاسىيا دېڭىز-ئوكيان سۈزۈكلۈك تەشەببۇسىنىڭ دوكلاتىغا ئوخشاش ئىلمىي مەنبەلەرنى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ، خىتاينىڭ بۇ خىل گېئوپولىتىكىلىق كېڭەيمىچىلىكىگە قارىتا تېخىمۇ ئېنىق، تەشەببۇسكار ۋە سىستېمىلىق قارشى تۇرۇش تەدبىرلىرىنى تۈزۈپ چىقىشى ئىنتايىن زۆرۈردۇر.
مەنبە ماقالە:
Asia Maritime Transparency Initiative (AMTI). (2025). All Together Now: China’s Militia in 2025. Center for Strategic and International Studies (CSIS). https://amti.csis.org/all-together-now-chinas-militia-in-2025/
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
