ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
كولومبىيە ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ سىياسىي پەنلەر پىروفېسسورى، داڭلىق سىياسەتسۇناس ئاندرېۋ ج. ناتان (Andrew J. Nathan) نىڭ 2026-يىلى 17-فېۋرالدا نوپۇزلۇق «خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر» (Foreign Affairs) ژۇرنىلىنىڭ مارت/ئاپرېل سانىدا ئېلان قىلىنغان «خىتاينىڭ ئاجىز كەلگۈسى: خىتاي كومپارتىيەسى قانچىلىك بىخەتەر؟» («China’s Fragile Future: How Secure Is the CCP?») ناملىق ماقالىسى، ھازىرقى زامان خىتاي سىياسىي سىستېمىسىنىڭ ئىچكى تۈزۈلمىسىنى تەھلىل قىلىشتا يېڭى بىر كۆزنەك ئېچىپ بېرىدۇ. بۇ ماقالە لى ليەنجياڭنىڭ «خىتايدىكى سىياسىي ئىشەنچ» ۋە شۈ چېڭگاڭنىڭ «تۈزۈلمىۋى گېنلار» ناملىق يېڭى ئەسەرلىرىنى سىستېمىلىق ئانالىز قىلىش ئارقىلىق، بېيجىڭ ھاكىمىيىتىنىڭ سىرتقى كۆرۈنۈشتىكى قۇدرىتىنىڭ ئارقىسىغا يوشۇرۇنغان سىياسىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك خەتەرلەرنى ئىلىم دۇنياسىنىڭ دىققىتىگە سۇنىدۇ. ماقالىنىڭ ئاساسلىق قىممىتى شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ مۇقىملىقى بىز ئويلىغاندىنمۇ نازۇك بىر ئاساس ئۈستىگە قۇرۇلغان بولۇپ، پۇقرالارنىڭ سىياسىي ئىشەنچىسى بىلەن ئىقتىسادىي قۇرۇلمىنىڭ ماھىيەتلىك زىددىيەتلىرى بىر نۇقتىدا ئۇچراشقاندا، مۆلچەرلىگۈسىز سىياسىي ئۆزگىرىشلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن.
سىياسىي ئىشەنچنىڭ مۇرەككەپ قاتلاملىرى ۋە «ماسلاشقان ئۈستۈنلۈك» نەزەرىيەسى
پىروفېسسور لى ليەنجياڭنىڭ تەتقىقاتىغا تايانغان ئاندرېۋ ج. ناتان، خىتاي پۇقرالىرىنىڭ مەركىزىي ھۆكۈمەتكە بولغان يۇقىرى ئىشەنچىسىنىڭ ماھىيىتىنى سىياسىي پەنلەردىكى «ماسلاشقان ئۈستۈنلۈك شەكىللىنىشى» (Adaptive preference formation) نەزەرىيەسى بىلەن قايتىدىن باھالاپ چىقىدۇ. ئاپتورنىڭ قارىشىچە، خىتايدىكى سىياسىي ئىشەنچ ئەركىن تاللاش پۇرسىتى بولمىغان شارائىتتا بارلىققا كەلگەن بىر خىل مەجبۇرىيەت خاراكتېرلىك تۇيغۇدۇر. بۇ نەزەرىيە بويىچە، پۇقرالار سىستېما سىرتىدا باشقا بىر سىياسىي تاللاش يولى بولمىغانلىقى ئۈچۈن، ئۆزىنىڭ سىياسىي پوزىتسىيەسىنى مەۋجۇت ھاكىمىيەتكە ماسلاشتۇرىدۇ. لى ليەنجياڭ بۇنى «زورلانغان ئىشەنچ» (Embedded Trust) دەپ ئاتايدۇ، بۇ بولسا خەلقنىڭ ھاكىمىيەتنى چىن دىلىدىن قوللىغانلىقىدىن ئەمەس، بەلكى سىياسىي رېئاللىققا بويۇن ئەگكەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ.
ناتاننىڭ بايان قىلىشىچە، ئىشەنچنى «مەسئۇلىيەت» (Commitment) ۋە «ئىقتىدار» (Capacity) دىن ئىبارەت ئىككى ئۆلچەم بويىچە ئايرىش ئىنتايىن مۇھىم. لى ليەنجياڭ خىتاي پۇقرالىرىنىڭ سىياسىي پوزىتسىيەسىنى تۆت تۈرگە بۆلۈپ ئانالىز قىلىدۇ: «تولۇق ئىشەنچ»، «قىسمەن ئىشەنچ»، «گۇمانخورلۇق» ۋە «تولۇق ئىشەنچسىزلىك». تەكشۈرۈش نەتىجىلىرى شۇنى كۆرسىتىدۇكى، پۇقرالار مەركىزىي رەھبەرلىكنىڭ سىياسىي نىشانلىرىغا ئىشەنگەن تەقدىردىمۇ، ئۇنى ئىجرا قىلىدىغان تۆۋەن قاتلاملىق بىيۇروكراتىيە سىستېمىسىنىڭ ئىقتىدارىغا بولغان گۇمانى بارغانسېرى كۈچەيمەكتە. بۇ زىددىيەت پۇقرالار بىلەن يەرلىك ھۆكۈمەت ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇشنى، شۇنداقلا مەركەز بىلەن يەرلىك ئوتتۇرىسىدىكى ھوقۇق بوشلۇقىنى چوڭايتماقتا.
ئادەتتىكى تەكشۈرۈشلەردە خىتاي پۇقرالىرىنىڭ %90 تىن كۆپرەكى مەركىزىي ھۆكۈمەتكە ئىشىنىمىز دەپ جاۋاب بەرگەن بولسىمۇ، لى ليەنجياڭنىڭ «ئاسىيا بارومېتىرى تەكشۈرۈشى» (ABS) دىن ئالغان سانلىق مەلۇماتلىرىدا، پەقەت %28 پۇقرانىڭلا شى جىنپىڭغا «تولۇق ئىشەنچ» قىلىدىغانلىقى ئاشكارىلانغان. قالغان زور بىر قىسىم كىشىلەر سىياسىي جەھەتتىن پاسسىپ، گۇمانخور ياكى ئىچكى جەھەتتىن ھاكىمىيەتنى تۈپتىن رەت قىلىدىغانلار كاتېگورىيەسىگە كىرىدۇ. بۇ مەنزىرە بېيجىڭ تەشۋىق قىلىۋاتقان «ئومۇمىي خەلق قوللىشى» نىڭ ئەمەلىيەتتە سىياسىي بېسىم ۋە ئۇچۇر قامال قىلىش ئاستىدا شەكىللەنگەن بىر نازۇك تەڭپۇڭلۇق ئىكەنلىكىنى دەلىللەيدۇ.
سۆزسىزكى، بۇ خىل نازۇك ئىشەنچ قۇرۇلمىسى ھەر قانداق بىر تۇيۇقسىز ۋەقە، مەسىلەن ئىقتىسادىي كىرىزىس ياكى ئاممىۋى ساغلاملىق جىددىي ئەھۋالى ئالدىدا ناھايىتى تېز يىمىرىلىپ كېتىش خەۋپىگە ئىگە. ناتان بۇ يەردە 1989-يىلىدىكى تىيەنئەنمېن ۋەقەسىنى ۋە شەرقىي گېرمانىيەنىڭ ئۆرۈلۈپ چۈشۈش جەريانىنى مىسالغا ئېلىپ، ئادەتتىكى چاغلاردا جىمجىت تۇرىدىغان «گۇمانخورلار» نىڭ، ھاكىمىيەتنىڭ يېڭىلمەسلىك ئوبرازىغا دەز كەتكەن ھامان، كوچىلارغا چىقىپ قارشىلىق كۆرسىتىش ئېھتىماللىقىنىڭ يۇقىرىلىقىنى تەھلىل قىلىدۇ. بۇ خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ئۈچۈن سىياسىي مۇقىملىق جەھەتتىكى ئەڭ چوڭ «قارا ئاققۇ» ۋەقەسى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
ئۇنىڭدىن باشقا، ناتان شۇنى ئەسكەرتىدۇكى، شى جىنپىڭنىڭ شەخسىي ئىناۋىتى بىلەن خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئورگىنى تۈپتىن بىر گەۋدىلىشىپ كەتكەنلىكى ئۈچۈن، رەھبەرنىڭ ئىناۋەتلىك بولۇشى سىستېمىنىڭ جېنىغا ئايلىنىپ قالغان. رەھبەرنىڭ «خاتالاشماسلىق» ئوبرازى زىيانغا ئۇچرىغاندا، بۇ يالغۇز بىر كىشىنىڭ مەغلۇبىيىتى ئەمەس، بەلكى پۈتۈن بىر سىستېمىنىڭ قانۇنلۇق ئاساسىنىڭ يىمىرىلىشى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. بۇ خىل يەككە رەھبەرلىك سىستېمىسى سىرتقا كۈچلۈك كۆرۈنگىنى بىلەن، ئەمەلىيەتتە تاشقى ۋە ئىچكى زەربىلەرگە تاقابىل تۇرۇشتا، سىستېمىلىق كرىزىسلارغا ئىنتايىن ئاجىز ھالەتتە قالغان.
لى ليەنجياڭنىڭ تەتقىقاتى يەنە بىر مۇھىم نۇقتىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ: پۇقرالارنىڭ مەركىزىي ھۆكۈمەتكە بولغان ئىشەنچىسى بىلەن يەرلىك ھۆكۈمەتكە بولغان نارازىلىقى ئوتتۇرىسىدىكى «ئىشەنچ پەرقى» نۆۋەتتە خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئەڭ چوڭ سىياسىي بېسىم مەنبەسىگە ئايلانماقتا. ئىلگىرى پۇقرالار مەركەزنى «ياخشى»، يەرلىكنى «يامان» دەپ قاراپ، مەركەزگە ئۈمىد باغلايتتى. ئەمما مەركەز بىلەن يەرلىكنىڭ مەنپەئەتى بىر گەۋدىلەشكەن سىستېمىدا، پۇقرالار بارغانسېرى مەركەزنىڭمۇ يەرلىكتىكى ئادالەتسىزلىكلەرگە مەسئۇل ئىكەنلىكىنى تونۇپ يەتمەكتە، بۇ جەريان سىياسىي ئىشەنچنىڭ تۈپتىن يىمىرىلىشىنى تېزلىتىدۇ.
ئاخىرقى نۇقتىدا، ناتان سىياسىي ئىشەنچنىڭ پەقەتلا سۇبيېكتىپ تۇيغۇ ئەمەس، بەلكى ئىقتىسادىي مەنپەئەت بىلەن بىۋاسىتە باغلانغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. خىتاينىڭ ئوتتۇرا بۇرژۇئازىيە قاتلىمى ئۆتمۈشتىكى ئىقتىسادىي تەرەققىياتنىڭ پايدىسىنى كۆرگەنلىكى ئۈچۈن ھاكىمىيەتنى قوللاپ كەلگەن بولسا، ھازىر مۈلۈك بىخەتەرلىكى ۋە كەلگۈسى تەرەققىيات پۇرسىتىدىن ئەنسىرەشكە باشلىغاندا، بۇ قوللاش پاسسىپلىققا ياكى يوشۇرۇن قارشىلىققا ئايلىنىدۇ. لى ليەنجياڭنىڭ ئانالىزى شۇنى كۆرسىتىدۇكى، سىياسىي ئىشەنچ بىر قېتىملىق زور ئىجتىمائىي زەربىدە ئۈزۈلۈپ كېتىدىغان «ئېلاستىكلىقى تۆۋەن» بىر ئامىلدۇر.
«تۈزۈلمە گېنى» ۋە لېنىنىزملىق تۇيۇق يولدىكى ئىقتىسادىي يىمىرىلىش
ئىقتىسادشۇناس شۈ چېڭگاڭنىڭ «تۈزۈلمە گېنى» (Institutional Genes) نەزەرىيەسىنى ئانالىز قىلغاندا، ناتان خىتاي ئىقتىسادىنىڭ ئاستىلىشىنى پەقەتلا ۋاقىتلىق بىر بازار داۋالغۇشى ئەمەس، بەلكى سىياسىي سىستېمىنىڭ تۈپ خاراكتېرلىك تۇيۇق يولى دەپ باھا بېرىدۇ. شۈ چېڭگاڭنىڭ قارىشىچە، خىتاينىڭ ھازىرقى لېنىنىزملىق پارتىيە-دۆلەت سىستېمىسى ئۆز ماھىيىتى بويىچە خۇسۇسىي ئىگىلىك ۋە جەمئىيەتنىڭ ئاپتونومىيىسىگە ئۇزاق مۇددەت بەرداشلىق بېرەلمەيدۇ. چۈنكى، ھەر قانداق بىر ئەركىن ئىقتىسادىي كۈچ خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ سىياسىي مونوپوللۇقىغا تەھدىت ئېلىپ كېلىدۇ، بۇ بولسا سىستېمىنىڭ ئۆز-ئۆزىنى سىرتماققا ئېلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
شۈ چېڭگاڭ خىتاي سىياسىي تۈزۈلمىسىنىڭ «گېنلىرى» نى تارىخىي ئىمپېرىيە دەۋرىدىكى مەركەزلىك كونتروللۇق، مۈلۈك ھوقۇقىنىڭ دۆلەتتە بولۇشى ۋە ئىمتىھان سىستېمىسى ئارقىلىق ئىدېئولوگىيەنى بىرلىككە كەلتۈرۈش قاتارلىق ئامىللار بىلەن باغلايدۇ. ناتان بۇ نۇقتىنى شەرھلەپ، دېڭ شياۋپىڭ دەۋرىدىكى «ئىسلاھات ۋە ئېچىۋېتىش» نىڭ پەقەتلا ھاكىمىيەتنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن قىلىنغان بىر قېتىملىق «ئىقتىسادىي مۇرەسسە» ئىكەنلىكىنى، ئەمما سىياسىي گېننىڭ ھەرگىز ئۆزگەرمىگەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ. شى جىنپىڭنىڭ ھوقۇقنى مەركەزلەشتۈرۈش سىياسىتى ئەمەلىيەتتە پارتىيەنىڭ ئەسلىدىكى ھاكىممۇتلەق گېنلىرىغا قايتىش باسقۇچىدۇر، بۇ سىياسەت قىسقا مۇددەتتە كونتروللۇقنى كۈچەيتسىمۇ، ئۇزاق مۇددەتتە ئىقتىسادىي ھاياتىي كۈچنى بوغۇپ تاشلايدۇ.
بۇ خىل سىياسىي كونتروللۇقنىڭ ئەڭ چوڭ بەدىلى ئىقتىسادىي تۇرغۇنلۇق بولماقتا. ناتاننىڭ تەھلىلىگە ئاساسلانغاندا، خىتايدىكى ئۆي-مۈلۈك كىرىزىسى، يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ ئېغىر قەرز يۈكى ۋە نوپۇسنىڭ تېز سۈرئەتتە قېرىشى قاتارلىق مەسىلىلەر، لېنىنىزملىق سىستېمىنىڭ زامانىۋى بازار ئىقتىسادى بىلەن بولغان تۈپ زىددىيىتىنى ئاشكارىلىماقتا. شۈ چېڭگاڭ خىتاينىڭ ھەقىقىي ئىقتىسادىي ئېشىش سۈرئىتىنىڭ نۆۋەتتە نۆلگە يېقىنلىشىپ قالغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، بېيجىڭنىڭ ئېلان قىلغان رەسمىي سانلىق مەلۇماتلىرىنىڭ سىياسىي جەھەتتىن بويالغان بىر رەقەم دەپ قارايدۇ، بۇ بولسا ئىقتىسادىي پىلانلاشتىكى چوڭ بىر مەغلۇبىيەتنىڭ بېشارىتىدۇر.
ناتاننىڭ بايان قىلىشىچە، خىتايدىكى «تۈزۈلمە خاراكتېرلىك ئىرسىيەت» خۇسۇسىي كارخانىلارنى بوغۇپ تاشلىغان بىر مۇھىت ياراتتى. كارخانىچىلارنىڭ پارتىيە سىياسىتىنى تەنقىد قىلغانلىقى ئۈچۈن جازالىنىشى، پارتىيە ياچېيكىلىرىنىڭ ئەڭ يۇقىرى تېخنىكا شىركەتلىرىگىچە سىڭىپ كىرىشى ۋە تېخنىكا ساھەسىدىكى نازارەتنىڭ كۈچىيىشى، خىتاينىڭ يېڭىلىق يارىتىش ئىقتىدارىنى تۈپتىن ئاجىزلاشتۇرماقتا. پارتىيە سىياسىي بىخەتەرلىكنى تەرەققىياتتىن ئۈستۈن قويغان بىر ۋەزىيەتتە، خۇسۇسىي كاپىتال سىرتقا قېچىشقا باشلايدۇ، بۇ بولسا ئىقتىسادنىڭ يېتەكچى موتورىنىڭ توختاپ قېلىشىغا ئېلىپ كېلىدۇ.
ئاخىرىدا، ناتان خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ كەلگۈسىگە نىسبەتەن ئىنتايىن ئېھتىياتچان بىر خۇلاسە چىقىرىدۇ: بېيجىڭ ھازىر بىر خىل «ئاستا خاراكتېرلىك كېسەل» گە گىرىپتار بولغان. بۇ كېسەلنىڭ مەنبەسى سىرتقى دۇنيانىڭ قورشاۋىدا ئەمەس، بەلكى سىستېمىنىڭ ئۆز ئىچىدىكى «گېن»لارغا يوشۇرۇنغان. ئىقتىسادىي تۇرغۇنلۇق بىلەن سىياسىي بېسىم بىر-بىرىنى تېزلەتكەن بىر ۋەزىيەتتە، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ئۆزىنىڭ ھوقۇق ئاساسىنى ساقلاش بىلەن ئىقتىسادىي ھاياتىي كۈچنى ساقلاش ئوتتۇرىسىدىكى بىر-بىرىگە تەتۈر مۇناسىۋەتتە قاپسىلىپ قالدى.
مىللەتچىلىك: تۈزۈلمە گېنىنىڭ سىياسىي قالقىنى ۋە خەتەرلىك تاللاش
ناتان مەنبە ماقالىدە شۈ چېڭگاڭنىڭ ئانالىزلىرىغا ئاساسلىنىپ، خىتايدىكى مىللەتچىلىكنى «تۈزۈلمە گېنى» نىڭ ئۆزىنى ساقلاپ قېلىش مېخانىزمى سۈپىتىدە تەسۋىرلەيدۇ. ئىقتىسادىي ئېشىش ئاستىلىغان، سىستېمىنىڭ قانۇنلۇق ئاساسى گۇمانغا ئۇچرىغان بىر ۋەزىيەتتە، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى مىللەتچىلىكنى پۇقرالارنىڭ ساداقىتىنى قولغا كەلتۈرۈشنىڭ بىردىنبىر ئۈنۈملۈك قورالى قىلىۋالدى. بۇ خىل مىللەتچىلىك تەشۋىقاتى پۇقرالارنىڭ دىققىتىنى ئىچكى سىستېما خاراكتېرلىك مەسىلىلەردىن تاشقى «دۈشمەنلەر» گە بۇرۇش ئۈچۈن خىزمەت قىلىدۇ، بۇ سىياسىي جەھەتتىن ئىنتايىن ئەرزان ئەمما قۇدرەتلىك بىر قورالدۇر.
بۇ خىل مىللەتچىلىك سىياسىتى بىر تەرەپتىن «خىتاي چۈشى» نى ئۇلۇغلاپ، خىتاينىڭ دۇنيادىكى ئورنىنى ئۆستۈرۈشنى ۋەدە قىلسا، يەنە بىر تەرەپتىن غەرب ئەللىرىگە نىسبەتەن دۈشمەنلىك تۇيغۇسىنى قوزغاش ئارقىلىق ئىچكى ئىتتىپاقلىقنى كۈچەيتىشكە ئۇرۇنىدۇ. ناتاننىڭ تەھلىلىچە، بۇ خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ سىياسىي جەھەتتىكى «ئۆزىنى قۇتقۇزۇش» مېخانىزمى بولۇپ، پارتىيە ئۆزىنى مىللەتنىڭ بىردىنبىر قوغدىغۇچىسى قىلىپ كۆرسىتىش ئارقىلىق، ھەر قانداق ئىچكى تەنقىدنى «مىللەتكە ئاسىيلىق قىلىش» دەپ ئەيىبلەش پۇرسىتىگە ئېرىشىدۇ. بۇ مېخانىزم جەمئىيەتتىكى نارازىلىق ئوتىنى سىرتتىكى نىشانلارغا قارىتىدۇ. بىراق، بۇ خىل مىللەتچىلىك قالقىنى ئىنتايىن خەتەرلىك بىر قورال بولۇپ، ئۇ ھاكىمىيەتنى تاشقى دۇنيا بىلەن بولغان توقۇنۇشقا مەجبۇرلاپ قويۇشى مۇمكىن. ناتان سىياسىي پەنلەردىكى «دىققەت بۇرۇش ئۇرۇشى» نەزەرىيەسىگە تايىنىپ، بېيجىڭنىڭ ئىچكى كىرىزىسنى يېپىش ئۈچۈن تەيۋەن بوغۇزىدا ياكى جەنۇبىي دېڭىزدا تېخىمۇ خەتەرلىك ھەربىي قەدەملەرنى بېسىش ئېھتىماللىقىنى تەھلىل قىلىدۇ. مىللەتچىلىك ھاياجانى بىر قېتىم قوزغالغاندىن كېيىن، ئۇنى كونترول قىلىش ئىنتايىن قىيىن بولىدۇ، ھەتتا ھاكىمىيەتنىڭ ئۆزىمۇ بۇ ھاياجاننىڭ قۇربانىغا ئايلىنىپ قېلىشى مۇمكىن.
ئۇنىڭدىن باشقا، مىللەتچىلىك خىتاينىڭ تاشقى دىپلوماتىيەسىنى بارغانسېرى تار ۋە تىركىشىش خاراكتېرلىك بىر تۇيۇق يولغا باشلىماقتا. غەرب ئەللىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنىڭ يىرىكلىشىشى تېخنىكا ۋە كاپىتالنىڭ كىرىشىنى چەكلەپ، ئىقتىسادىي ئاجىزلىقنى تېخىمۇ ئېغىرلاشتۇرماقتا. بۇ جەرياندا مىللەتچىلىك ئىقتىسادىي مەنپەئەت بىلەن سىياسىي سادىقلىق ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەتنى كۈچەيتىپ، خىتاينى تاشقى دۇنيادىن بارغانسېرى يېكلەپ قويۇۋاتقان بىر «پىسخىكىلىق سېپىل» گە ئايلاندى، بۇ بولسا ئۇزاق مۇددەتلىك تەرەققىياتقا زىيانلىقتۇر. مىللەتچىلىك يەنە پارتىيە ئىچىدىكى رادىكال گۇرۇھلارنىڭ ھوقۇقىنى كۈچەيتىپ، مۆتىدىل ۋە ئىسلاھاتچى كۈچلەرنىڭ ئاۋازىنى بوغۇپ تاشلايدۇ. ناتاننىڭ قارىشىچە، سىستېما مىللەتچىلىككە قانچە كۆپ تايانغانسېرى، ئۇنىڭ سىياسىي جەھەتتىكى ماسلىشىشچانلىقى شۇنچە تۆۋەنلەيدۇ. چۈنكى رەھبەرلىك قاتلىمى مىللەتچىلىك تەلىپىگە خىلاپ كېلىدىغان ھەر قانداق مۇرەسسەدىن قورقۇپ قالىدۇ، بۇ ئەھۋال سىياسەت بەلگىلەشتىكى جانلىقلىقنى يوقىتىپ، سىستېمىنىڭ تۇيۇقسىز سۇنۇشىغا شارائىت ھازىرلايدۇ.
خۇلاسىلىگەندە، مىللەتچىلىك خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ئۈچۈن ھەم بىر قۇتقۇزۇش قالقىنى، ھەم بىر سىياسىي مىنا بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ناتاننىڭ بايان قىلىشىچە، بۇ خەتەرلىك تاللاش خىتاينىڭ كەلگۈسى سىياسىي يۈزلىنىشىنى بەلگىلەيدىغان ئەڭ مۇھىم ئۆزگەرگۈچى مىقدارلارنىڭ بىرىدۇر. ئەگەر مىللەتچىلىك ھاياجانى ئىقتىسادىي مەغلۇبىيەتنىڭ غەزىپىگە ئايلانسا، ئۇ ھاكىمىيەتنى قوغداش رولىنى يوقىتىپ، ئەكسىچە ئۇنى ۋەيران قىلىدىغان بىر كۈچكە ئايلىنىدۇ، بۇ بولسا «تۈزۈلمە گېنى» نىڭ ئەڭ ئاخىرقى ۋە ئەڭ خەتەرلىك رېئاكسىيەسىدۇر.
خۇلاسە
ئاندرېۋ ج. ناتاننىڭ بۇ ئەتراپلىق تەھلىلى خىتاي تەتقىقاتى ساھەسىدە يۇقىرى ئىلمىي قىممەتكە ئىگە بولۇپ، ئۇ خىتاي سىياسىي سىستېمىسىنىڭ سىرتقى قۇدرىتى بىلەن ئىچكى ئاجىزلىقى ئوتتۇرىسىدىكى سىممېتىرىك بولمىغان باغلىنىشنى ئاشكارىلاپ بېرىدۇ. ماقالىنىڭ ئەڭ چوڭ ئارتۇقچىلىقى شۇكى، ئۇ لى ليەنجياڭنىڭ سىياسىي پىسخىكا ئانالىزى بىلەن شۈ چېڭگاڭنىڭ تۈزۈلمە خاراكتېرلىك ئىرسىيەت نەزەرىيەسىنى بىر نۇقتىدا ئۇچراشتۇرۇپ، خىتاينىڭ نېمە ئۈچۈن سىياسىي جەھەتتىن ئوڭشالغۇسىز بىر تۇيۇق يولغا كىرىپ قالغانلىقىنى لوگىكىلىق يورۇتۇپ بېرىدۇ. ناتاننىڭ بايان ئۇسلۇبى ئوبيېكتىپ ۋە چوڭقۇر بولۇپ، غەربنىڭ خىتاي ھەققىدىكى يۈزەكى قاراشلىرىغا ۋەزنى بار جاۋاب بېرىدۇ.
تېخىمۇ چوڭقۇر قاتلامدىن باھالىغاندا، ناتاننىڭ تەھلىلى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ يىمىرىلىشى خىتاينىڭ تۇيۇقسىز دېموكراتىيەگە ئۆتۈشىدىن دېرەك بەرمەيدىغانلىقىنى، ئەكسىچە «تۈزۈلمە گېنى» نىڭ ئۇزاق مۇددەتلىك تەسىرى تۈپەيلىدىن تېخىمۇ چوڭ بىر قالايمىقانچىلىقنىڭ بارلىققا كېلىشى مۇمكىنلىكىنى ئاگاھلاندۇرىدۇ. گەرچە ئاپتورنىڭ سىستېمىنىڭ ماسلىشىش ئىقتىدارىغا بولغان گۇمانى سەل يۇقىرى بولسىمۇ، ئۇنىڭ سىياسىي ئىشەنچنىڭ نازۇكلۇقى ۋە مىللەتچىلىكنىڭ خەتىرى ھەققىدىكى قاراشلىرى نۆۋەتتىكى رېئاللىققا ئىنتايىن ئۇيغۇندۇر. ماقالىدە شەرقىي تۈركىستانغا ئوخشاش رايون خاراكتېرلىك سىياسىي كرىزىسلارنىڭ ئومۇمىي سىستېمىغا بولغان يۈكى ھەققىدە تېخىمۇ تەپسىلىي توختىلىشقا ئەرزىيتتى، ئەمما بۇ نۇقسان ماقالىنىڭ ئومۇمىي قىممىتىگە دەز يەتكۈزمەيدۇ.
ئاخىرقى يەكۈن سۈپىتىدە شۇنى دېيىشكە بولىدۇكى، خىتاي ھاكىمىيىتى نۆۋەتتە تارىخىي بىر «نازۇك تەڭپۇڭلۇق» نۇقتىسىدا تۇرماقتا، ئۇنىڭ كەلگۈسى تاشقى قورشاۋدىن بەكرەك ئىچكى تۈزۈلمە زىددىيەتلىرىنىڭ پارتلىشى بىلەن بەلگىلىنىدۇ. ناتان سىزىپ بەرگەن سىياسىي مەنزىرە بېيجىڭنىڭ ئاستا خاراكتېرلىك بىر كىرىزىس گىردابىدا ئىكەنلىكىنى، سىياسىي ئىشەنچ بىلەن ئىقتىسادىي رېئاللىق ئوتتۇرىسىدىكى يېرىلىشنىڭ بارغانچە چوڭىيىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ئەسەر خەلقئارا جەمئىيەت ئۈچۈن خىتاينىڭ كەلگۈسىدىكى مۆلچەرلىگۈسىز ئۆزگىرىشلىرىگە تەييارلىق قىلىشتا ھالقىلىق بىر ئىلمىي مەنبە بولۇپ، بىزنى كۆرۈنگەن سىياسىي قۇدرەتنىڭ كۆرۈنمىگەن سۇيۇق ھۇلىغا قايتا نەزەر سېلىشقا دەۋەت قىلىدۇ.
پايدىلانغان مەنبەلەر
Nathan, Andrew J. (2026). China’s Fragile Future: How Secure Is the CCP. Foreign Affairs, Vol. 105, No. 2, pp. 45-62.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
