ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
ئامېرىكانىڭ فىلادېلفىيە شىتاتىغا جايلاشقان نوپۇزلۇق تەتقىقات ئورگىنى «تاشقى سىياسەت تەتقىقات ئورنى» (Foreign Policy Research Institute) تەرىپىدىن 2026-يىلى 6-مايدا ئېلان قىلىنغان، ئالىي تەتقىقاتچى لۇكاس مىيېرس (Lucas Myers) قەلەمگە ئالغان «ئوتتۇرا ئاسىيانى قايتىدىن تەرتىپكە سېلىش: خىتاينىڭ يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان ئىقتىسادىي قاتلاملىق تۈزۈمى» ناملىق دوكلات، نۆۋەتتىكى يەر شارى خاراكتېرلىك كۈچ تالىشىش مۇسابىقىسىدە ئىنتايىن مۇھىم بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ. بۇ دوكلات رۇسىيە-ئۇكرائىنا ئۇرۇشىدىن كېيىن ئوتتۇرا ئاسىيادا بارلىققا كەلگەن «جۇغراپىيەلىك سىياسىي بوشلۇق» نى خىتاينىڭ قانداق قىلىپ سىستېمىلىق ئىقتىسادىي ئىستراتېگىيە ئارقىلىق تولدۇرۇۋاتقانلىقىنى ۋە رايوننى ئۆزىگە تايىنىدىغان بىر قاتلاملىق تۈزۈمگە كىرگۈزۈۋاتقانلىقىنى چوڭقۇر تەھلىل قىلىدۇ.
لۇكاس مىيېرسنىڭ قارىشىچە، خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى مەقسىتى پەقەت سودا ئالاقىسىنى كېڭەيتىش بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ، بەلكى ئۇزۇن مۇددەتلىك بىر «رايونلۇق تۈزۈم» قۇرۇپ چىقىشنى نىشان قىلىدۇ. رۇسىيەنىڭ ئېنېرگىيە ۋە سىياسىي جەھەتتىن كۆرۈنەرلىك ئاجىزلىشىشى بېيجىڭ ھۆكۈمىتىگە ئىلگىرى خىيال قىلغىلى بولمايدىغان پۇرسەتلەرنى يارىتىپ بەردى. خىتاي نۆۋەتتە ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي ئۈستۈنلۈكىگە تايىنىپ، رايون دۆلەتلىرىنى ئۆزىنىڭ «ئىقتىسادىي ئوربىتىسى» غا سىڭدۈرمەكتە.
دوكلاتتا تەكىتلىنىشىچە، خىتاينىڭ بۇ يېڭى تۈزۈمى بىر خىل «ئىقتىسادىي پىرامىدا» (Economic Hierarchy) شەكلىدە بولۇپ، بۇنىڭدا ئوخشىمىغان دۆلەتلەرگە ئوخشىمىغان سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي روللار بېرىلگەن. مىيېرس بۇ جەرياننى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ يۇقىرى باسقۇچى دەپ باھالايدۇ. بۇ يېڭى باسقۇچتا ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشىلا ئەمەس، بەلكى سىياسىي ماسلىشىش ۋە خەۋپسىزلىك جەھەتتىكى بېقىندىلىق ئاساسىي ئورۇنغا ئۆتكەن.
رۇسىيەنىڭ چېكىنىشى ۋە خىتاينىڭ رايوندا قەد كۆتۈرۈشى
رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلىشى ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئەنئەنىۋى «رۇسىيە-خىتاي كۈچ تەڭپۇڭلۇقى» نى تۈپتىن ئۆزگەرتىۋەتكەن. ئىلگىرى رۇسىيە «خەۋپسىزلىك كاپالەتچىسى»، خىتاي بولسا «ئىقتىسادىي يۆلەنچۈك» رولىنى ئوينايتتى. ئەمما، رۇسىيەنىڭ خەلقئارالىق جازاغا ئۇچرىشى ۋە ھەربىي جەھەتتىكى كۈچىنىڭ ئۇكرائىنا پاتقىقىغا پېتىپ قېلىشى، رايون دۆلەتلىرىنى موسكۋادىن يىراقلىشىپ، بېيجىڭغا يېقىنلىشىشقا مەجبۇر قىلغان.
خىتاي نۆۋەتتە رۇسىيەنى تاشقىرىدا قالدۇرغان ھالدا ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى بىلەن بىۋاسىتە ئالاقە قىلىش مېخانىزمىنى قۇردى. 2023-يىلى شىئەندە ئۆتكۈزۈلگەن «خىتاي-ئوتتۇرا ئاسىيا باشلىقلار يىغىنى» بۇ يېڭى تەرتىپنىڭ سىمۋوللۇق باشلىنىشى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. بۇ يىغىن ئارقىلىق خىتاي ئۆزىنىڭ رايوندىكى «يېتەكچى كۈچ» ئىكەنلىكىنى دۇنياغا ئاشكارا جاكارلىغان.
دوكلاتتا تەھلىل قىلىنىشىچە، خىتاينىڭ رايوندىكى ئىستراتېگىيەسى غەربىي چېگرا بىخەتەرلىكى، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇقىملىقى بىلەن زىچ باغلانغان. خىتاي ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنى ئۆزىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى باستۇرۇش سىياسەتلىرىگە سىياسىي جەھەتتىن ماسلىشىشقا قايىل قىلدى. رايون دۆلەتلىرى خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ياردىمىگە ئېرىشىش بەدىلىگە، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىدە بېيجىڭنىڭ مۇقامىغا جۆر بولۇشقا مەجبۇر بولماقتا. دوكلاتتىكى «ئىقتىسادىي يېتەكچىلىك» ئىبارىسى بىزگە شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، خىتاي ئەمدى پەقەت بىر مەبلەغ سالغۇچىلا ئەمەس، بەلكى رايوننىڭ ئىقتىسادىي يۆنىلىشىنى بەلگىلىگۈچى ئورۇنغا ئۆتكەن. بۇ خىل يېتەكچىلىك رايون دۆلەتلىرىنىڭ تاشقى سىياسىتىنى خىتاينىڭ مەنپەئەتىگە خىزمەت قىلدۇرۇشقا ئاساس سالىدۇ. بولۇپمۇ، خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي ئالاقىنىڭ چوڭقۇرلىشىشى، رايون دۆلەتلىرىنىڭ غەرب بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىدە خىتاينىڭ قىزىل سىزىقلىرىغا دىققەت قىلىشىنى تەلەپ قىلماقتا.
لۇكاس مىيېرس خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى قاتلاملىق تۈزۈمىنى ئۈچ ئاساسلىق گۇرۇپپىغا بۆلۈپ كۆرسىتىدۇ. بىرىنچى گۇرۇپپىدا «ئىستراتېگىيەلىك تىرەكلەر» بولمىش قازاقىستان ۋە ئۆزبېكىستان ئورۇن ئالىدۇ. ئىككىنچى گۇرۇپپىدا «بېقىندى ۋە توساقلار» تاجىكىستان ۋە قىرغىزىستان بار. ئۈچىنچى گۇرۇپپىدا بولسا «ئالاھىدە ئېنېرگىيە مەنبەسى» بولغان تۈركمەنىستان ئورۇن ئالغان. دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلۇشىچە، بۇ خىل قاتلاملىق تۈزۈم خىتاينىڭ رايوننى باشقۇرۇشتىكى «پارچىلاپ باشقۇرۇش» تاكتىكىسىنىڭ زامانىۋى بىر شەكلىدۇر. خىتاي ھەر بىر دۆلەتنىڭ ئاجىزلىقى ۋە ئېھتىياجىغا قاراپ ئوخشىمىغان سىياسەتلەرنى يۈرگۈزمەكتە. بۇ ئارقىلىق ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ بىرلىشىپ خىتايغا قارشى بىر كۈچ بولۇپ شەكىللىنىشىنىڭ ئالدىنى ئالماقتا.
قازاقىستان ۋە ئۆزبېكىستان: خىتاي ئىستراتېگىيەسىنىڭ قوش تۈۋرۈكى
قازاقىستان خىتاي ئۈچۈن ھەم ئېنېرگىيە ئامبىرى، ھەم قۇرۇقلۇق تىرانسپورت تۈگۈنى سۈپىتىدە ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە. خىتاينىڭ قازاقىستان بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى «مەڭگۈلۈك ئومۇميۈزلۈك ئىستراتېگىيەلىك شېرىكلىك» دەپ ئاتالغان بولۇپ، بۇ خىتاي دىپلوماتىيەسىدىكى ئەڭ يۇقىرى دەرىجىدىكى مۇناسىۋەت ھېسابلىنىدۇ. قازاقىستاننىڭ نېفىت، تەبىئىي گاز ۋە ئۇران بايلىقى خىتاينىڭ سانائەت ئېھتىياجىنى قاندۇرۇشتىكى مۇھىم مەنبەدۇر. قازاقىستاننىڭ جۇغراپىيەلىك ئورنى خىتاينىڭ ياۋروپاغا تۇتىشىدىغان «قۇرۇقلۇق كۆۋرۈكى» نىڭ ئەڭ مۇھىم قىسمىدۇر. خىتاي قازاقىستاننىڭ تۆمۈر يول ۋە پورت ئۇل ئەسلىھەلىرىگە غايەت زور مەبلەغ سېلىپ، ئۇنى ئۆزىنىڭ تەمىنات زەنجىرىگە باغلىۋالدى. دوكلاتتىكى «ئىقتىسادىي بىر گەۋدىلىشىش» تەھلىلى بىزگە شۇنى چۈشەندۈرىدۇكى، قازاقىستاننىڭ ئىقتىسادىي كەلگۈسى بارغانسېرى بېيجىڭدىكى تەدبىرلەرگە باغلىق بولۇپ قالماقتا.
ئۆزبېكىستان پىرېزىدېنت شەۋكەت مىرزىيايېف تەختكە چىققاندىن كېيىن، ئۆزىنىڭ سىرتقا ئېچىۋېتىش سىياسىتى بىلەن خىتاينىڭ دىققىتىنى تارتتى. خىتاي ئۆزبېكىستاننى ئوتتۇرا ئاسىيادىكى يېڭى ئىشلەپچىقىرىش مەركىزى قىلىشنى پىلانلىماقتا. ئۆزبېكىستاننىڭ نوپۇس ئەۋزەللىكى ۋە ئىقتىسادىي ھاياتىي كۈچى خىتاي مەبلىغى ئۈچۈن چوڭ بىر بازار يارىتىپ بەردى. ئۆزبېكىستاننىڭ سانائەتلىشىش جەريانىدا خىتاي تېخنىكىسى ۋە مەبلىغى ھالقىلىق رول ئوينىماقتا. دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلۇشىچە، خىتاي ئۆزبېكىستاننىڭ رەقەملىك ئۇل ئەسلىھەلىرىنى قۇرۇپ بېرىش ئارقىلىق، بۇ دۆلەتنىڭ كەلگۈسى تېخنىكا ئۆلچەملىرىنى ئۆزىنىڭ سىستېمىسى بىلەن ماسلاشتۇرۇۋالغان. بۇ ئۆزبېكىستاننىڭ خىتايغا بولغان ئۇزۇن مۇددەتلىك تېخنىكىلىق بېقىندىلىقىنى شەكىللەندۈرىدۇ.
مىيېرسنىڭ تەھلىلىگە ئاساسلانغاندا، خىتاي قازاقىستان ۋە ئۆزبېكىستاننى بىر-بىرىگە رىقابەتچى سۈپىتىدە ئىشلىتىپ، رايوندىكى تەسىر كۈچىنى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكۈزۈشكە ئۇرۇنماقتا. خىتاي بۇ ئىككى دۆلەتنىڭ ھەر ئىككىسىگە زور كۆلەمدە مەبلەغ سېلىپ، ئۇلارنىڭ سىياسىي قارارلىرىنى ئۆزىنىڭ مەنپەئەتىگە ئۇيغۇنلاشتۇرۇۋالغان. بۇ ئىككى دۆلەت خىتاي بەرپا قىلىۋاتقان يېڭى تەرتىپنىڭ ئاساسلىق تىرەكلىرىدۇر.
قازاقىستان بىلەن ئۆزبېكىستان ئوتتۇرىسىدىكى رايون خاراكتېرلىك يېتەكچىلىك تالىشىش رىقابىتى خىتاي ئۈچۈن پايدىلىق پۇرسەت ياراتتى. خىتاي بۇ ئىككى دۆلەت ئارىسىدا «تەڭپۇڭلۇق ساقلىغۇچى» رولىنى ئويناپ، ئۆزىنىڭ رايون بويىچە يېتەكچى ئورنىنى تېخىمۇ پۇختىلىماقتا. دوكلاتتىكى «ئىككىنچى تىرەك ئىستراتېگىيەسى» بىزگە شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، خىتاي بىر دۆلەتنىڭ تەسىرىگە تايىنىپ قېلىشتىن ئەنسىرەيدۇ، شۇڭا بايلىقنى تەڭ تەقسىملەيدۇ.
دوكلاتتا تاجىكىستان ۋە قىرغىزىستاننىڭ ئەھۋالى بىر قەدەر ئەندىشىلىك تەسۋىرلەنگەن. بۇ دۆلەتلەر خىتايغا نىسبەتەن ئېغىر دەرىجىدە قەرزدار بولۇپ، «قەرز تۇزىقى» غا چۈشكەن. قىرغىزىستاننىڭ سىرتقى قەرزىنىڭ يېرىمىدىن كۆپرەكى خىتاينىڭ ئېكسپورت-ئىمپورت بانكىسىغا تەۋە. بۇ خىل قەرز بېقىندىلىقى خىتايغا بۇ دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا تاقىلىدىغان مەسىلىلەردە بېسىم ئىشلىتىش پۇرسىتى يارىتىپ بەرگەن.
قىرغىزىستاننىڭ ئىچكى سىياسىي مۇقىمسىزلىقى خىتاي ئۈچۈن بىر خەتەر ئامىلى بولسىمۇ، ئەمما خىتاي بۇنى ئۆزىنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن ئىشلىتىپ كەلمەكتە. خىتاي قىرغىزىستان ھۆكۈمىتىگە ئىقتىسادىي ياردەم بېرىش ئارقىلىق، ئۆزىنىڭ رايوندىكى تۈرلىرىنىڭ بىخەتەرلىكىگە كاپالەتلىك قىلماقتا. دوكلاتتىكى «قەرز بىلەن ئىگىلىك ھوقۇق ئالماشتۇرۇش» تەھلىلى بىزگە خىتاينىڭ بۇ دۆلەتلەردىكى كېڭەيمىچىلىكىنىڭ ماھىيىتىنى ئېچىپ بېرىدۇ.
خەۋپسىزلىك قاتلىمى: خىتاينىڭ تاجىكىستاندىكى ھەربىي بازىسى
لۇكاس مىيېرس تاجىكىستاننىڭ خىتاي ئۈچۈن بىر «خەۋپسىزلىك توسىقى» ئىكەنلىكىنى ئالاھىدە تەكىتلەيدۇ. خىتاي تاجىكىستاندا ئۆزىنىڭ ھەربىي بازىسىنى قۇردى ۋە چېگرا مۇداپىئەسىگە بىۋاسىتە ئارىلىشىشقا باشلىدى. بۇ خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى رولىنىڭ پەقەت ئىقتىسادىي بولۇپلا قالماي، بەلكى ھەربىي تۈس ئېلىشقا باشلىغانلىقىنىڭ كۈچلۈك ئىسپاتىدۇر. تاجىكىستاندىكى ھەربىي مەۋجۇتلۇق خىتاينىڭ ئافغانىستاندىن كېلىدىغان تەھدىتلەرنى توسۇش پىلانىنىڭ بىر قىسمىدۇر. خىتاي تاجىكىستان چېگرا قىسىملىرىنى مەبلەغ ۋە ئۈسكۈنە بىلەن تەمىنلەپ، ئۇلارنى خىتاينىڭ بىخەتەرلىك سىستېمىسىنىڭ بىر قىسمىغا ئايلاندۇردى. دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلۇشىچە، خىتاي تاجىكىستاننىڭ زېمىنىنى ئۆزىنىڭ «خەۋپسىزلىك تەجرىبىخانىسى» سۈپىتىدە ئىشلەتمەكتە.
دوكلاتتا تەھلىل قىلىنىشىچە، تاجىكىستاندىكى ھەربىي مەۋجۇتلۇق خىتاينىڭ ئافغانىستاندىن كېلىدىغان تەھدىتلەرنىڭ شەرقىي تۈركىستانغا سىڭىپ كىرىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمىدۇر. خىتاي تاجىكىستاننىڭ بىخەتەرلىك ئاپپاراتلىرىنى تېخنىكا ۋە قورال بىلەن تەمىنلەپ، ئۇلارنى ئۆزىنىڭ چېگرا مۇداپىئە سىستېمىسىغا ماسلاشتۇرۇۋالغان. بۇ تاجىكىستاننىڭ خىتايغا بولغان خەۋپسىزلىك بېقىنىندىلىقىنى تېخىمۇ كۈچەيتكەن. خىتاي تاجىكىستان بىلەن بولغان خەۋپسىزلىك ھەمكارلىقىدا رۇسىيەنىڭ رولىنى ئاستا-ئاستا سىقىپ چىقىرىۋاتىدۇ. ئىلگىرى رۇسىيە تاجىكىستاننىڭ بىردىنبىر خەۋپسىزلىك كاپالەتچىسى ئىدى، ئەمما نۆۋەتتە خىتاي چېگرا مۇداپىئەسىدە رۇسىيەدىن بەكرەك ئۈنۈملۈك رول ئوينىماقتا. دوكلاتتىكى «ھەربىي سىڭىپ كىرىش» ئىبارىسى بىزگە خىتاينىڭ رايوندىكى ئۇزۇن مۇددەتلىك ھەربىي غايىسىنى ئەسكەرتىدۇ.
تۈركمەنىستان بولسا خىتاينىڭ «ئېنېرگىيە كاپالىتى» دەپ قارىلىدۇ. تۈركمەنىستاننىڭ تەبىئىي گازى خىتاينىڭ ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدۇ. خىتاي تۈركمەنىستان گازىنىڭ ئەڭ چوڭ سېتىۋالغۇچىسى بولۇش سۈپىتى بىلەن، بۇ دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىي ھايات تومۇرىنى قولىدا تۇتۇپ تۇرماقتا. مىيېرسنىڭ قارىشىچە، خىتاي تۈركمەنىستان بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىدە تۈركمەنىستاننىڭ تاشقى سىياسەتتىكى «بىتەرەپلىك» پوزىتسىيەسىنى ئۆزىنىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن ئىشلەتمەكتە. تۈركمەنىستاننىڭ خىتايغا بولغان ئىقتىسادىي بېقىندىلىقى بۇ دۆلەتنىڭ سىياسىي جەھەتتىن خىتايغا قارشى پىكىر بايان قىلىشىنى مۇمكىن بولمايدىغان ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويغان. خىتاي تۈركمەنىستان بىلەن بولغان تەبىئىي گاز تۇرۇبا يولى قۇرۇلۇشى ئارقىلىق، رايوننىڭ ئېنېرگىيە خەرىتىسىنى ئۆزىنىڭ پايدىسىغا ئۆزگەرتتى. دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلۇشىچە، خىتاي تۈركمەنىستاننى ئۆزىنىڭ «ئىستراتېگىيەلىك زاپاس ئامبىرى» دەپ قارايدۇ. خىتاي تۈركمەنىستاندىكى تەبىئىي گاز بايلىقىنى ئۆزىنىڭ غەربىي رايونلىرىنىڭ تەرەققىياتى ئۈچۈن ئىشلەتمەكتە. بۇ جەرياندا خىتاي تۈركمەنىستان ھۆكۈمىتىگە زور مىقداردا قەرز بېرىپ، تۇرۇبا يولى قۇرۇلۇشىنى كونترول قىلماقتا. دوكلاتتىكى «ئېنېرگىيە مونوپوللۇقى» تەھلىلى بىزگە خىتاينىڭ رايون دۆلەتلىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىدىكى باراۋەرسىزلىكنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ.
خىتاي-ئوتتۇرا ئاسىيا (C+C5) مېخانىزمى ۋە موسكۋانىڭ سايىسى
دوكلاتتا خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى «يېڭى كۆپ تەرەپلىمىلىك» سىياسەتلىرىمۇ مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. خىتاي-ئوتتۇرا ئاسىيا باشلىقلار يىغىنى (C+C5) خىتاينىڭ رايون دۆلەتلىرى بىلەن بولغان ئالاقىسىنى قانۇنىي ۋە سىستېمىلىق بىر رامكىغا كىرگۈزۈش ئۈچۈن قۇرۇلغان. بۇ مېخانىزم خىتاينىڭ شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىدىن ھالقىپ، ئۆزى يېتەكچىلىك قىلىدىغان يېڭى بىر سىياسىي بىلوك بەرپا قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
بۇ يېڭى مېخانىزمدا رۇسىيەنىڭ بولماسلىقى ئىنتايىن مۇھىم بىر سىگنالدۇر. خىتاي ئۆزىنى رايوننىڭ ھەقىقىي خوجايىنى سۈپىتىدە نامايان قىلماقتا. دوكلاتتىكى «رۇسىيەسىز كۆپ تەرەپلىمىلىك» ئىبارىسى بىزگە خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى رۇسىيە تەسىر كۈچىنى سىستېمىلىق ھالدا چەتكە قېقىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ جەريان رايوننىڭ كەلگۈسى سىياسىي تەرتىپىنى قايتىدىن بېكىتىدۇ. رۇسىيە گەرچە ھەربىي جەھەتتە يەنىلا رايوندىكى «يادرولۇق كۈچ» بولسىمۇ، ئەمما خىتاينىڭ ئىقتىسادىي بېسىمى رۇسىيەنىڭ تەسىر كۈچىنى بارغانسېرى يوقىتىۋاتىدۇ. مىيېرس بۇ جەرياننى «رۇسىيەنىڭ تېز سۈرئەتتە كىچىك شېرىككە ئايلىنىشى» دەپ تەسۋىرلەيدۇ. خىتاي بىلەن رۇسىيە ئوتتۇرىسىدا ئوتتۇرا ئاسىيا ئۈچۈن يوشۇرۇن بىر جىددىيچىلىك مەۋجۇت، ئەمما ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن ئىككى تەرەپ نۆۋەتتە بىر-بىرىنى سەۋرچانلىق بىلەن كۆزەتمەكتە.
خىتاي بىلەن رۇسىيە ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەت نۆۋەتتە «تەڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش» باسقۇچىدا تۇرماقتا. ئەمما دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلۇشىچە، ئۇزۇن مۇددەتتە خىتاينىڭ ئىقتىسادىي سىڭىپ كىرىشى رۇسىيەنىڭ ھەربىي تەسىرىنى چوقۇم بېسىپ چۈشىدۇ. بۇ سىياسىي ئۆزگىرىش ئوتتۇرا ئاسىيانى رۇسىيەنىڭ «ئارقا ھويلىسى» بولۇشتىن قۇتۇلدۇرۇپ، خىتاينىڭ «غەربىي دەرۋازىسى» غا ئايلاندۇرىدۇ.
دوكلاتتا يەنە خىتاينىڭ «رەقەملىك يىپەك يولى» پىلانىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تەسىرى تەھلىل قىلىنىدۇ. خىتاي تېخنىكا شىركەتلىرى رايون دۆلەتلىرىنىڭ تور ئۇل ئەسلىھەلىرىنى قۇرۇپ بېرىش ئارقىلىق، بۇ دۆلەتلەرنىڭ ئۇچۇر بىخەتەرلىكىنى كونترول قىلماقتا. بۇ خىتايغا رايون دۆلەتلىرىدىكى سىياسىي ئۆزگىرىشلەرنى ۋە ئاممىۋى پىكىرنى نازارەت قىلىش پۇرسىتى بېرىدۇ. خىتاينىڭ «ئەقلىي ئىقتىدارلىق شەھەر» تۈرلىرى ئوتتۇرا ئاسىيادا بارغانسېرى كۆپەيمەكتە. بۇ تۈرلەر ئارقىلىق خىتاينىڭ نازارەت قىلىش تېخنىكىسى رايون دۆلەتلىرىنىڭ دۆلەت باشقۇرۇش سىستېمىسىغا سىڭىپ كىردى. دوكلاتتىكى «تېخنىكىلىق مۇستەبىتلىك ئېكسپورتى» تەھلىلى بىزگە خىتاينىڭ سىياسىي مودېلىنىڭ رايوندا قانداق يامراۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
خىتاي پۇلىنىڭ (يۈەننىڭ) خەلقئارالىشىشى ۋە ئىقتىسادىي زومىگەرلىك
خىتاي ئۆز پۇلىنى ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئاساسلىق سودا پۇلىغا ئايلاندۇرۇشقا ئۇرۇنماقتا. رۇسىيە پۇلى رۇبلىنىڭ قىممىتىنىڭ تۇراقسىزلىقى خىتاي يۈەنى ئۈچۈن يول ئاچقان. دوكلاتتا قەيت قىلىنىشىچە، خىتاي ئوتتۇرا ئاسىيا بىلەن بولغان سودىدا يۈەننى ئىشلىتىشنى تەلەپ قىلىش ئارقىلىق، ئامېرىكا دوللىرىنىڭ تەسىرىنى ئاجىزلىتىش ۋە خەلقئارا پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىدا ئۆز ئورنىنى تىكلەشنى مەقسەت قىلىدۇ. يۈەننى ئاساس قىلغان سودا سىستېمىسى رايون دۆلەتلىرىنى خىتاينىڭ بانكا سىستېمىسىغا تېخىمۇ مەھكەم باغلايدۇ. بۇ جەرياندا خىتاي غەربنىڭ مالىيە جازالىرىدىن ئۆزىنى قوغدايدىغان بىر «پۇل-مۇئامىلە قورغىنى» بەرپا قىلماقتا. دوكلاتتىكى «يۈەن دىپلوماتىيەسى» بىزگە خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىقتىسادىي ھۆكۈمرانلىقىنىڭ قانچىلىك چوڭقۇر ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ.
مىيېرسنىڭ تەتقىقاتىدا يەنە خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى «يۇمشاق كۈچ» سىياسىتىمۇ تىلغا ئېلىنىدۇ. كۇڭزى ئىنستىتۇتلىرىنىڭ كۆپىيىشى ۋە رايون ياشلىرىنىڭ خىتايدا ئوقۇشقا جەلپ قىلىنىشى خىتاينىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك تەسىر كۈچىنى پۇختىلاش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمىدۇر. ئەمما، دوكلاتتا ئەسكەرتىلىشىچە، رايون خەلقلىرى ئارىسىدا «خىتايغا قارشى پىكىرلەر» كۈنسېرى كۈچەيمەكتە. بولۇپمۇ يەرلىك بايلىقلارنىڭ خىتاي تەرىپىدىن سۈمۈرۈلۈشى ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى قېرىنداشلىرىغا قىلىنىۋاتقان زۇلۇملار يەرلىك خەلقنىڭ نارازىلىقىنى قوزغىغان. خىتايغا بولغان نارازىلىق بىر قىسىم دۆلەتلەردە ئاشكارا نامايىشلارغا ئايلىنىۋاتىدۇ. خەلق خىتاي مەبلىغىنىڭ يەرلىك خىزمەت پۇرسەتلىرىنى ئازايتىۋەتكەنلىكىدىن ۋە مۇھىتنى بۇلغىغانلىقىدىن ئەنسىرەۋاتىدۇ. دوكلاتتىكى «يەرلىك نارازىلىق ۋە سىياسىي خەتەر» تەھلىلى بىزگە خىتاي ئىستراتېگىيەسىنىڭ يولۇقۇۋاتقان چوڭ بىر توساق ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ نارازىلىقلارنى بېسىقتۇرۇش ئۈچۈن رايون دۆلەتلىرىنىڭ تەشۋىقات ۋاسىتىلىرىنى سېتىۋالماقتا ياكى كونترول قىلماقتا. خىتاي مەتبۇئاتلىرى ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىدە خىتاينىڭ ئىجابىي ئوبرازىنقى يارىتىشقا ئۇرۇنماقتا. دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلۇشىچە، خىتاينىڭ بۇ «يۇمشاق كۈچ» تىرىشچانلىقلىرى يەنىلا يەرلىك خەلقنىڭ قەلبىدىن ئورۇن ئالالمىدى.
دوكلاتنىڭ ئاخىرقى قىسمىدا خىتاي بەرپا قىلىۋاتقان بۇ «قاتلاملىق تۈزۈم» نىڭ دۇنياۋى تەسىرى مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. لۇكاس مىيېرسنىڭ قارىشىچە، خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى مۇۋەپپەقىيىتى باشقا رايونلاردىكى دۆلەتلەر ئۈچۈنمۇ بىر مودېل بولۇپ قالىدۇ. ئەگەر خىتاي ئوتتۇرا ئاسىيانى پۈتۈنلەي ئۆزىنىڭ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي كونتروللۇقىغا ئالالىسا، بۇ ئامېرىكا ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ يەر شارىۋى تەسىر كۈچىگە زور زەربە بولىدۇ. خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا ئىستراتېگىيەسى دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىدىكى، مەسىلەن، ئافرىقا ۋە لاتىن ئامېرىكاسىدىكى دۆلەتلەر ئۈچۈنمۇ بىر سىگنالدۇر. خىتاي ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي كۈچىنى سىياسىي جەھەتتىن بېقىندى قىلىشنىڭ قورالىغا ئايلاندۇرماقتا. دوكلاتتىكى «يەر شارىۋى كېڭەيمىچىلىكنىڭ سىناق مەيدانى» تەھلىلى بىزگە خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىياغا نېمە ئۈچۈن بۇنچە ئەھمىيەت بېرىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ.
لۇكاس مىيېرسنىڭ قارىشىچە، غەرب دۆلەتلىرى خىتاينىڭ بۇ كېڭەيمىچىلىكىگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن تېخىمۇ ئاكتىپ پوزىتسىيە تۇتۇشى كېرەك. ئامېرىكا ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىگە خىتايدىن باشقا بىر تاللاش پۇرسىتى يارىتىپ بېرىشى شەرت. دوكلاتتا ئوتتۇرىغا قويۇلۇشىچە، غەربنىڭ رايوندىكى تەرەققىيات تۈرلىرى خىتاينىڭ تۈرلىرىدىن تېخىمۇ سۈزۈك ۋە مەنپەئەتلىك بولۇشى كېرەك.
لۇكاس مىيېرسنىڭ بۇ دوكلاتى ئوتتۇرا ئاسىيانى نۆۋەتتىكى جۇغراپىيەلىك سىياسىي خەرىتىسىنى سىزىپ بېرىشتە ئىنتايىن مۇۋەپپەقىيەتلىك بولغان. دوكلاتنىڭ ئارتۇقچىلىقى شۇكى، ئاپتور پەقەت ئىقتىسادىي سانلىق مەلۇماتلار بىلەنلا چەكلەنمەي، سىياسىي ۋە خەۋپسىزلىك ئامىللىرىنى بىر گەۋدىلەشتۈرۈپ تەھلىل قىلغان. خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا سىياسىتىنى بىر «قاتلاملىق تۈزۈم» سۈپىتىدە خاراكتېرلەندۈرۈشى، رايوندىكى مۇرەككەپ مۇناسىۋەتلەرنى چۈشىنىشىمىز ئۈچۈن يېڭى بىر كۆزنەك ئېچىپ بېرىدۇ.
ئەمما دوكلاتنىڭ بەزى يېتەرسىزلىكلىرىنىمۇ تىلغا ئېلىشقا بولىدۇ. مىيېرس خىتاينىڭ تەسىر كۈچىنى تەسۋىرلىگەندە، رايون دۆلەتلىرىنىڭ «ئۆز ئىرادىسى» ۋە رۇسىيەنىڭ «ئاخىرقى قارار رولى» غا بەزىدە سەل قارىغان بولۇشى مۇمكىن. رۇسىيە گەرچە ئاجىزلاشقان بولسىمۇ، ئەمما ئوتتۇرا ئاسىيا رەھبەرلىرى بىلەن بولغان شەخسىي ئالاقىسى ۋە خەۋپسىزلىك ساھەسىدىكى سىڭىپ كىرىش كۈچىنى تېخى پۈتۈنلەي يوقاتقىنى يوق. شۇنداقلا، خىتايغا بولغان يەرلىك نارازىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ خىتاي ئىستراتېگىيەسىنى ۋەيران قىلىش يوشۇرۇن كۈچى دوكلاتتا تېخىمۇ چوڭقۇر مۇھاكىمە قىلىنىشى كېرەك ئىدى.
خۇلاسە قىلغاندا، بۇ دوكلات خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى كېڭەيمىچىلىكىنى چۈشىنىشتە كەم بولسا بولمايدىغان بىر قوللانمىدۇر. خىتاي نۆۋەتتە ئۆزىنىڭ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي مودېلىنى ئوتتۇرا ئاسىياغا تېڭىش ئارقىلىق، دۇنيانىڭ بۇ قىسمىدا يېڭى بىر «خىتايچە تەرتىپ» بەرپا قىلماقتا. غەرب دۆلەتلىرى، بولۇپمۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئەگەر بۇ رايوندا ئۆز تەسىرىنى ساقلاپ قالماقچى بولسا، خىتاينىڭ بۇ «قاتلاملىق تۈزۈمى» گە تاقابىل تۇرالايدىغان تېخىمۇ جەلپكار ۋە ئەمەلىي ئىقتىسادىي تۈر تەكلىپلىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇشى شەرت.
مەنبە دوكلات:
Myers, Lucas. (2026, May 6). Reordering Central Asia: China’s Emerging Economic Hierarchy. Foreign Policy Research Institute (FPRI). Philadelphia, PA.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
