ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا قاراتقان كەڭ كۆلەملىك تاجاۋۇزچىلىق ئۇرۇشى21-ئەسىردىكى ئەڭ مۇرەككەپ ۋە قانلىق گېئوپولىتىكىلىق كىرىزىسلەرنىڭ بىرىگە ئايلاندى. رۇسىيە پرېزىدېنتى ۋىلادىمىر پۇتىن2022-يىلى فېۋرالدا بۇ ھەرىكەتنى قوزغىغاندا، ناھايىتى قىسقا ۋاقىتتىلا كىيېۋنى بېسىۋېلىپ، ئۇكرائىنانى سىياسىي جەھەتتىن پۈتۈنلەي بويسۇندۇرۇشنى كۆزلىگەن ئىدى. ئەمما، رۇسىيە ئارمىيەسىنىڭ دەسلەپكى پىلانلىرى رەسۋا ھالدا مەغلۇپ بولۇپ، پۇتىننىڭ غايەت زور خام خىيالىنى پۈتۈنلەي بىتچىت قىلدى1.
نۆۋەتتە خەلقئارا جەمئىيەت، مۇتەخەسسىسلەر ۋە كۆزەتكۈچىلەرنى ئەڭ قىزىقتۇرۇۋاتقان ئاساسىي تېما پۇتىننىڭ بۇ ئېغىر ۋە ئۇزۇنغا سوزۇلغان ئۇرۇشتا، ئاخىرقى ھېسابتا غەلىبە قىلىپ-قىلالمايدىغانلىقى مەسىلىسىدۇر. گەرچە رۇسىيە مەلۇم دەرىجىدە ئۇكرائىنانىڭ بىر قىسىم زېمىنلىرىنى ئىشغال قىلىپ تۇرۇۋاتقان بولسىمۇ، ئەمما ئىستراتېگىيەلىك نۇقتىدىن بۇنى بىر «غەلىبە» دەپ ئاتاش مۇمكىنمۇ؟
بۇ مۇرەككەپ سوئالغا ئەتراپلىق جاۋاب تېپىش ئۈچۈن، پەقەتلا ھەربىي ھەرىكەتلەرگىلا قاراپ قالماستىن، بەلكى كۆپ تەرەپلىمىلىك ئامىللارنى كۆزدىن كەچۈرۈش كېرەك. پۇتىننىڭ شەخسىي پىسخولوگىيەلىك ۋە رەھبەرلىك ئالاھىدىلىكلىرى، ئۇرۇش مەيدانىدىكى رېئاللىق بىلەن تەشۋىقاتنىڭ پەرقى، شۇنداقلا رۇسىيەنىڭ نۆۋەتتىكى ئېغىر ئىچكى ۋەزىيىتى قاتارلىق تارماق تېمىلارنى چوڭقۇر ئانالىز قىلغاندىلا، ئاندىن بۇ ئۇرۇشنىڭ كەلگۈسى يۆنىلىشى ھەققىدە توغرا ھۆكۈم چىقارغىلى بولىدۇ.
1. تەشۋىقات بىلەن رېئاللىق ئوتتۇرىسىدىكى پەرق ۋە رەھبەر پىسخولوگىيەسى
ئۇرۇش مەيدانىدىكى ئېغىر مەغلۇبىيەتلەرگە قارىماي، پۇتىن ۋە ئۇنىڭ تەشۋىقات ئاپپاراتلىرى رۇسىيە ئارمىيەسىنى «ھېچقانداق كۈچ توسۇپ قالالمايدىغان غايەت زور ماشىنا» سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە ئۇرۇنۇپ كەلمەكتە. بۇ خىل ئالداش تاكتىكىسى ئارقىلىق ئۇلار غەرب ئەللىرىگە ۋە ئامېرىكىدىكى دونالد ترامپقا ئوخشاش سىياسىيونلارغا رۇسىيەنىڭ غەلىبىسىنىڭ «مۇقەررەر» ئىكەنلىكى توغرىسىدىكى يالغان ھېكايىنى سېتىشقا پۈتۈن كۈچى بىلەن تىرىشماقتا2. ئەمەلىيەتتە، بۇ خىل «مۇقەررەر غەلىبە» بايانلىرى پەقەت رەقىبنىڭ ئىرادىسىنى سۇندۇرۇشنى مەقسەت قىلغان ئىدراك ئۇرۇشىنىڭ (cognitive warfare) بىر قىسمىدۇر. پۇتىن ئامېرىكا قاتارلىق غەرب دۆلەتلىرىنى، ئۇكرائىنانى قوللاشنىڭ پايدىسى يوقلۇقىغا ئىشەندۈرۈپ، ئۇلارنىڭ ياردىمىنى ئۈزۈپ تاشلاشنى ئاساسىي تاكتىكا قىلماقتا2.
بۇ رېئاللىقتىن يىراق خىيالىي غەلىبىنىڭ ئارقىسىدا، پۇتىننىڭ ئۆزىگە خاس بولغان رەھبەرلىك خاراكتېرى ۋە شەخسىي پىسخولوگىيەسى يوشۇرۇنغان. سىياسىي پىسخولوگىيە نۇقتىسىدىن ئانالىز قىلغاندا، پۇتىن ھوقۇقنى مۇتلەق مەركەزلەشتۈرۈشنى ياخشى كۆرىدىغان، دۈشمەنلىككە ۋە ھۆكۈمرانلىققا مايىل بىر شەخس بولۇپ، تەتقىقاتچىلار ئۇنى «كېڭەيمىچى ۋە دۈشمەنلىككە مايىل ئىجراچى» دەپ سۈپەتلەيدۇ3. ئۇ ئۆزىنىڭ 24 يىلدىن ئارتۇقراق داۋاملاشقان ھۆكۈمرانلىقى جەريانىدا، رۇسىيەدە شەخسكە چوقۇنىدىغان ۋە مۇتلەق ھوقۇق مەركەزلەشكەن بىر مۇستەبىت تۈزۈلمە بەرپا قىلدى. بۇ خىل ئۇزۇن مۇددەتلىك مۇتلەق ھوقۇق ئۇنىڭدا «ھوقۇق مەستلىكى» نى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، ئەتراپىدىكى رېئاللىقتىن پۈتۈنلەي ئايرىۋەتتى4. بولۇپمۇ كوۋىد-19 يۇقۇمى مەزگىلىدىكى ئۇزۇنغا سوزۇلغان يالغۇزلۇق ۋە ئەتراپىدىكى پەقەتلا «شۇنداق» دەپ خۇشامەت قىلىدىغان گېنېراللارنىڭ تەسىرى، ئۇنىڭدىكى گۇمانخورلۇقنى تېخىمۇ كۈچەيتىپ، قارار چىقىرىشتىكى ئىستراتېگىيەلىك كورلۇقنى كەلتۈرۈپ چىقاردى4.
ئۇكرائىنا خەلقى رۇس ئەسكەرلىرىنى قارشىلىق كۆرسەتمەستىن گۈل كۆتۈرۈپ قارشى ئالىدۇ، دېگەن خام خىيال بىلەن بۇ ئۇرۇشنى باشلىشى دەل مۇشۇ خىل بىنورمال پىسخولوگىيەلىك ھالەتنىڭ تىپىك مەھسۇلىدۇر4. رېئاللىق ئۇنىڭ پەرىزىگە قارشى چىققاندا، ئۇ خاتالىقىنى ئېتىراپ قىلىشنىڭ ئورنىغا، ئۇرۇش كۆلىمىنى تېخىمۇ كېڭەيتتى. دەسلەپكى پىلانلىرى قاتتىق مەغلۇبىيەتكە ئۇچرىغاندىن كېيىن، كىرېمىل سارىيى خەلقنى قايىل قىلىش ئۈچۈن ئۇرۇشنىڭ مەقسىتىنى ئۆزگەرتىپ چۈشەندۈرۈشكە باشلىدى. نۆۋەتتە بۇ ئۇرۇش پەقەت ئۇكرائىنانى «ناتسىستلاردىن تازىلاش» ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى ياۋروپا ۋە شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىغا (NATO) قارشى ئېلىپ بېرىلىۋاتقان ھايات – ماماتلىق كۈرەش دەپ تەشۋىق قىلىنماقتا5.
پۇتىن دائىم ۋالداي مۇنازىرە كۇلۇبى قاتارلىق خەلقئارالىق مۇنبەرلەردە سۆز قىلىپ، رۇسىيەنى غەربنىڭ زومىگەرلىكىگە قارشى كۈرەش قىلىۋاتقان، كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا تۈزۈمىنىڭ يېتەكچىسى سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە تىرىشىدۇ ۋە بارلىق زىددىيەتنىڭ جاۋابكارلىقىنى غەربكە ئارتىدۇ6. ئۇ ھەمىشە ئۆز نۇتۇقلىرىدا رۇسىيەنى «ئەنئەنىۋى قىممەت قاراشلارنىڭ قوغدىغۇچىسى» دەپ تەسۋىرلەيدۇ ھەمدە ياۋروپا ۋە ئامېرىكىنى رۇسىيەنى پارچىلاشقا ئۇرۇنۇۋاتقان تاجاۋۇزچى كۈچلەر دەپ ئاشكارا ئەيىبلەپ، ئۆزىنىڭ ئىمپېرىيالىستىك تاجاۋۇزچىلىقىنى قانۇنلۇق قىلىپ كۆرسىتىدۇ7. ھالبۇكى، پۇتىن سېتىشقا ئۇرۇنۇۋاتقان بۇ «غەلىبە» ھېكايىسى بىلەن، ئۇرۇش مەيدانىدىكى قانلىق رېئاللىق ئوتتۇرىسىدا ئاسمان-زېمىن پەرق بار. رۇسىيە ئارمىيەسى ھازىر ئۇكرائىنا تۇپراقلىرىدا قۇلۇلىدەك ئاستا، ئىنتايىن مۈشكۈل قەدەملەر بىلەن ئىلگىرىلىمەكتە. زامانىۋى مېخانىكلاشقان ئۇرۇش ئۆلچەملىرى بىلەن سېلىشتۇرغاندا، بۇ سۈرئەت ھەتتا بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىكى ئاكوپ كولاپ ئېلىشىش سۈرئىتىدىنمۇ ئاستىدۇر2.
ھەربىي تالاپەت كىشىنى چۆچۈتىدىغان دەرىجىدە ئېغىر بولۇپ،2025-يىلىنىڭ ئۆزىدىلا رۇسىيە ئارمىيەسىنىڭ كۈندىلىك ئوتتۇرىچە ئۆلۈش ۋە يارىلىنىش سانى تەخمىنەن1200 گە يەتكەن2. بۇ كۆلەم رۇسىيە ئارمىيەسىنىڭ زورلۇق بىلەن ئادەم توپلاپ، ئۇلارنى زەمبىرەك يېمى قىلىۋاتقانلىقىنى ئاشكارىلايدۇ. مۇتەخەسسىسلەرنىڭ مۆلچەرلىشىچە، ئەگەر رۇسىيە ھازىرقىدەك ئاستا سۈرئىتى بىلەن ئىلگىرىلەشنى داۋاملاشتۇرسا، پەقەت ئۆزى ئاللىبۇرۇن قانۇنسىز ھالدا رۇسىيەگە قوشۇۋالغان دونېتسك، لۇخانسك، زاپوروجىيە ۋە خېرسون قاتارلىق تۆت رايوننى تولۇق ئىشغال قىلىش ئۈچۈنلا ئاز دېگەندىمۇ2029-يىلىغىچە ۋاقىت كېتىدۇ2.
ئۇكرائىنانىڭ تېخنىكىلىق جەھەتتىن ئىلغار ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلىرى رۇسىيە ئەسكەرلىرى ئۈچۈن قورقۇنچلۇق ئۆلۈم قوراللىرىغا ئايلانغان بولۇپ، بۇ ئەھۋال رۇس ئەسكەرلىرىنى كەڭ كۆلەملىك تاكتىكىلىق ھەرىكەت قىلىشتىن پۈتۈنلەي مەھرۇم قىلدى. نۆۋەتتە پەقەت نەچچە ئون مېتىر ئىلگىرىلەش ئۈچۈنلا مىڭلىغان رۇس ئەسكەرلىرى جېنىدىن ئايرىلماقتا2.
2. دۆلەت ئىچىدىكى كىرىزىسلەر: ئىقتىساد، نوپۇس ۋە خەلق كەيپىياتى
ئۇرۇش مەيدانىدىكى بۇ دەرىجىدىكى ئېغىر تالاپەت ۋە توختىماي ئېشىۋاتقان خىراجەتلەر رۇسىيەنىڭ دۆلەت ئىچىدە غايەت زور كىرىزىسلەرنى پەيدا قىلماقتا. ئۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن ھۆكۈمەت خامچوتنىڭ40 پىرسەنتكە يېقىن قىسمىنى ھەربىي ساھەگە سەرپ قىلىشقا مەجبۇر بولۇۋاتىدۇ. دۆلەتنىڭ مەركىزى بانكا ئۆسۈم نىسبىتى16 پىرسەنتتىن ئېشىپ كەتكەن بولۇپ، دۆلەتنىڭ بايلىق زاپاسلىرى تېز سۈرئەتتە تۈگىمەكتە8. غەربنىڭ تارىختا كۆرۈلۈپ باقمىغان دەرىجىدىكى ئېغىر ئىقتىسادىي ئېمبارگولىرى رۇسىيەنى دۇنيا ئىقتىسادى سىستېمىسىدىن ۋە ياۋروپادىكى ئەنئەنىۋى ئېنېرگىيە بازارلىرىدىن ئۈزۈپ تاشلىدى. پۇل پاخاللىقى ئېغىرلىشىپ، ئاساسىي تۇرمۇش بۇيۇملىرىنىڭ باھاسى ئۆرلەپ، رۇسىيە پۇقرالىرىنىڭ تۇرمۇش سەۋىيەسى كۆرۈنەرلىك تۆۋەنلەپ كەتتى5. گەرچە رۇسىيە ھۆكۈمىتى خەلق ئارىسىدىكى ئەمەلىي نامراتلىقنى يوشۇرۇش ئۈچۈن ئىستاتىستىكا ھېسابلاش ئۇسۇللىرىنى ئۆزگەرتكەن بولسىمۇ، مۇستەقىل ئانالىزچىلار ئەمەلىيەتتە رۇسىيەدىكى نامراتلارنىڭ سانىنىڭ نەچچە ئون مىليون كۆپىيىپ كەتكەنلىكىنى ئىسپاتلىدى5.
ئىقتىسادىي كىرىزىستىن سىرت، رۇسىيە تارىخىدىكى ئەڭ ئېغىر نوپۇس كىرىزىسىگە دۇچ كەلمەكتە. ئۇرۇشتا قۇربان بولغان مىڭلىغان ئەسكەرلەر، مەجبۇرىي ئەسكەرلىككە ئېلىنىشتىن قېچىپ چەتئەللەرگە كەتكەن يۈز مىڭلىغان ياش كەسپىي خادىملار ۋە تەبىئىي نوپۇسنىڭ مەنپىي ئېشىشى بىرلەشكەندە، رۇسىيەنىڭ كەلگۈسى تەرەققىياتى ئېغىر خەۋپ ئاستىدا قالدى5. ئۇرۇش ۋە ئىقتىسادىي قىيىنچىلىق ئېلىپ كەلگەن بۇ غايەت زور بېسىملار پۇتىن ھاكىمىيىتى بىلەن خەلق ئوتتۇرىسىدىكى «سىياسەتكە ۋە ئۇرۇشقا ئارىلاشماسلىق بەدىلىگە كۈندىلىك تۇرمۇشتا مۇقىملىققا ئېرىشىش» تىن ئىبارەت شەرتلىك ئىجتىمائىي كېلىشىمنى يىلتىزىدىن بۇزۇپ تاشلىدى9. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، جەمئىيەتتىكى خەلق كەيپىياتىدا زور ئۆزگىرىش بولدى. ئۇرۇشنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدىكى ھاياجانلىق «ۋەتەنپەرۋەرلىك» كەيپىياتىنىڭ ئورنىنى ھازىر ئۇرۇشتىن چارچاش، تۇرمۇش بېسىمى، ئۈمىدسىزلىك ۋە غەزەپ ئىگىلىدى9.
مۇستەقىل تەكشۈرۈش ئورگانلىرىنىڭ يېقىنقى مەلۇماتلىرىغا ئاساسلانغاندا، كەڭ كۆلەملىك تاجاۋۇزچىلىق باشلانغاندىن بۇيان، رۇسىيە خەلقىنىڭ پۇتىنغا بولغان «ھەقىقىي» قوللاش نىسبىتى تۇنجى قېتىم شىددەت بىلەن تۆۋەنلەپ30 پىرسەنتتىن چۈشۈپ قالغان10. دۆلەت كونتروللۇقىدىكى VTsIOM غا ئوخشاش ئورگانلارمۇ پۇتىننىڭ ئابرۇيىنىڭ رېكورد خاراكتېرلىك تۆۋەنلىگەنلىكىنى سەزگەن بولۇپ، ھۆكۈمەت خەلقنىڭ قارشىلىقىدىن قورقۇپ ھەتتا ھەپتىلىك ئابرۇي كۆرسەتكۈچىنى ئېلان قىلىشنى توختىتىپ قويۇشقا مەجبۇر بولغان11. نۆۋەتتە، تەكشۈرۈشنى قوبۇل قىلغان رۇسىيە خەلقىنىڭ ئاز دېگەندىمۇ67 پىرسەنتى دەرھال تىنچلىق سۆھبىتى ئۆتكۈزۈشنىڭ ۋە ئۇرۇشنى توختىتىشنىڭ تەرەپدارى ئىكەنلىكىنى بىلدۈرگەن بولۇپ، بۇ ئەھۋال پۇتىننىڭ ئۇرۇشنى تۈگىمەس داۋاملاشتۇرۇش نىشانىغا پۈتۈنلەي قارشى كېلىدۇ11.
ئەنئەنىۋى ھەربىي غەلىبە قىلىش ئۈمىدى يوققا چىققاندىن كېيىن، رۇسىيە ھۆكۈمىتى2026-يىلىنى «ئارىلاشما ئۇسۇلدا تىركىشىشنى كۈچەيتىش يىلى» (hybrid escalation) غا ئايلاندۇرۇشقا ئۇرۇنماقتا. بۇ ئارقىلىق ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ سايلاملىرىغا ئارىلىشىش ۋە يادرو قوراللىرى بىلەن قورقۇتۇش ھەرىكەتلىرىگە تېخىمۇ كۈچەپ مەبلەغ سالماقتا8. پۇتىن غەرب دۇنياسىدا ۋە ئامېرىكىدا ئۇرۇشتىن زېرىكىش كەيپىياتى پەيدا بولۇشىنى كۈتۈپ، سىياسىي ئۆزگىرىشلەردىن پايدىلىنىپ ئۇكرائىنانى تەسلىم قىلىشنى كۆزلىمەكتە. ئەمما ئۇنىڭ بۇ ھەرىكىتى ئۇكرائىنا خەلقىنى تېخىمۇ قاتتىق بىرلىشىشكە ۋە رۇسىيەگە قارشى كۈرەش قىلىشقا قىستىدى، شۇنداقلا ئۇكرائىنانى رۇسىيەنىڭ مەڭگۈلۈك دۈشمىنىگە ئايلاندۇرۇپ قويدى7.
خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، پۇتىننىڭ ئۇكرائىنا ئۇرۇشىدا مەيلى مەلۇم دەرىجىدە قىسمەن زېمىنلارنى ئىشغال قىلىپ تۇرۇشىنى ياكى توقۇنۇشنى توڭلىتىپ قويۇشىنى قەتئىيلا «غەلىبە» دەپ ئاتاشقا بولمايدۇ. بۇ ئۇرۇش رۇسىيەنىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىياتىنى، سىياسىي مۇقىملىقىنى ۋە نوپۇس جەھەتتىكى كەلگۈسىنى پۈتۈنلەي ۋەيران قىلىپ، دۆلەتنى خەلقئارادا يېتىم قالدۇردى. شۇڭا، پۇتىن تاكتىكا جەھەتتە بەزى رايونلارنى كونترول قىلسىمۇ، ئىستراتېگىيە ۋە دۆلەت مەنپەئەتى نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، بۇ ئۇرۇش رۇسىيە ئۈچۈن قايتۇرۇۋالغىلى بولمايدىغان غايەت زور ۋە ئېغىر تارىخىي مەغلۇبىيەت بىلەن ئاخىرلىشىدۇ12.
پايدىلانغان مەنبەلەر (References):
1 Ramani, S. (2023). Putin’s War on Ukraine: Russia’s Campaign for Global Counter-Revolution. Al Jazeera Centre for Studies.
2 Barros, G. (2026). Foreign Policy: How Putin Sold a False Win in Ukraine to Trump. Institute for the Study of War (ISW).
3 Immelman, A., & Trenzeluk, J. V. (2017). The Political Personality of Russian Federation President Vladimir Putin. Unit for the Study of Personality in Politics.
4 Arslan, S. (2025). The Place and Importance of Leader Cadre Character and Preferences in Foreign Policy. Premium e-Journal of Social Sciences.
5 Caprile, A., & Pichon, E. (2026). Russia under Vladimir Putin: His26-year rule in facts and figures. European Parliamentary Research Service (EPRS).
6 Valdai Discussion Club. (2025). Vladimir Putin Meets with Members of the Valdai Discussion Club (Transcript). President of Russia Official Website.
7 Rumer, E. (2026). Belligerent and Beleaguered: Russia After the War with Ukraine. Carnegie Endowment for International Peace.
8 Dixon, W., & Beznosiuk, M. (2025). Russia is Losing – Time for Putin’s2026 Hybrid Escalation. Royal United Services Institute (RUSI).
9 Baunov, A. (2026). In Russia, the Public Mood Is Souring. Carnegie Russia Eurasia Center.
10 Zavadska, Y. (2026). Putin’s ›Real‹ Approval Rating Falls Below30% for First Time Since Start of War. Kyiv Post.
11 Foreign Intelligence Service of Ukraine (SZRU). (2026). The Kremlin’s Ratings Are Plummeting: Putin’s Support Is Falling Amid War Fatigue and Rising Taxes.
12 Bergmann, M. (2023). What Could Come Next? Assessing the Putin Regime’s Stability and Western Policy Options. Center for Strategic and International Studies (CSIS).
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
