ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
شىنخۇا ئاگېنتلىقىنىڭ 2026-يىلى 8-مارتتىكى خەۋىرىگە ئاساسلانغاندا، خىتاي مەركىزىي كومىتېتى سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋاڭ يى 14-نۆۋەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىنىڭ 4-يىغىنىدىكى مۇخبىرلارنى كۈتۈۋېلىش يىغىنىدا «خىتاينىڭ تاشقى سىياسىتى ۋە تاشقى مۇناسىۋىتى» تېمىسىدا مۇھىم باياناتلارنى بەردى. مەزكۇر يىغىن خەلقئارا ۋەزىيەتتە يېڭىدىن ئوتتۇرىغا چىققان غايەت زور ئۆزگىرىشلەر، يەنى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدا دونالد ترامپنىڭ ئاقسارايغا قايتىپ كېلىشى، ئوتتۇرا شەرق ۋەزىيىتىنىڭ كونتروللۇقتىن چىقىش گىردابىغا بېرىپ قېلىشى، شۇنداقلا خىتاينىڭ «ئون بەشىنچى بەش يىللىق پىلانى» نىڭ باشلىنىش يىلىغا توغرا كېلىشى بىلەن ئالاھىدە ئەھمىيەتكە ئىگە. بىز بۇ ماقالىدە، ۋاڭ يىنىڭ مەزكۇر يىغىندا ئوتتۇرىغا قويغان ھەربىر نۇقتىئىنەزەرىنىڭ ئارقىسىغا يوشۇرۇنغان ئىستراتېگىيەلىك مەقسەتلەرنى ۋە گېئوپولىتىكىلىق سىگناللارنى تەھلىل قىلىمىز.
ماقالىنىڭ دەسلەپكى قىسمىدا دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك نۇقتا شۇكى، خىتاي دىپلوماتىيەسىنىڭ نۆۋەتتىكى ئەڭ ئالىي يېتەكچى ئىدىيەسى پۈتۈنلەي «دۆلەت باشلىقى دىپلوماتىيەسى»گە مەركەزلەشتۈرۈلگەن. ۋاڭ يىنىڭ سۆزىدە شى جىنپىڭنىڭ رولىنى «مۇقىملاشتۇرغۇچى لەڭگەر» دەپ تەرىپلەپ، خىتاينىڭ تاشقى سىياسىتىدىكى بارلىق مۇۋەپپەقىيەتلەرنى شەخسنىڭ رەھبەرلىك ئابرۇيىغا باغلىشى، خىتاي ئىچكى سىياسىتىدىكى ھاكىمىيەت مەركەزلەشتۈرۈش خاھىشىنىڭ تاشقى سىياسەتكىمۇ تولۇق سىڭىپ كىرگەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ خىل بايان ئۇسۇلى پەقەت ئىچكى تەشۋىقاتقىلا قارىتىلغان بولماستىن، بەلكى خەلقئارا جەمئىيەتكە خىتاينىڭ تاشقى سىياسىتىدە ھېچقانداق ئاۋاز كۆپلۈكى ياكى ئۆكتىچى پىكىرنىڭ يوقلۇقىنى، بارلىق قارارلارنىڭ ئالىي رەھبەرلىك تەرىپىدىن چىقىرىلىدىغانلىقىنى ئۇقتۇرۇشنى مەقسەت قىلغان.
رۇسىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋەتكە كەلگەندە، ۋاڭ يى «خىتاي-رۇسىيە ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق ھەمراھلىق مۇناسىۋىتى» ئورنىتىلغانلىقىنىڭ 30 يىللىقى ۋە ئىككى دۆلەت دوستلۇق شەرتنامىسىنىڭ 25 يىللىقىنى ئالاھىدە تەكىتلىدى. ئۇنىڭ ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتىنى «بوران – چاپقۇنلارغا پەرۋا قىلمايدىغان تاغدەك مۇستەھكەم» دەپ تەرىپلىشى، غەرب دۇنياسىنىڭ خىتاي-رۇسىيە مۇناسىۋىتىنى پارچىلاش ياكى يىراقلاشتۇرۇش ئۇرۇنۇشلىرىنىڭ مەغلۇپ بولغانلىقىنى جاكارلىغانلىقتۇر. خىتاي بۇ ئارقىلىق رۇسىيە بىلەن بولغان «ئارقىنى ئارقىغا تىرەش»تىن ئىبارەت گېئوپولىتىكىلىق تايىنىشچانلىقنى ھېچقانداق تاشقى بېسىم ئالدىدا ئۆزگەرتمەيدىغانلىقىنى ئېنىق ئىپادىلىدى.
ۋاڭ يىنىڭ رۇسىيە بىلەن بولغان بايانلىرى ئىچىدە ئەڭ يوشۇرۇن ۋە كۈچلۈك سىياسىي سىگنال ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى غەلىبىسىنىڭ 80 يىللىقىغا ئالاقىدار سۆزلىرىدۇر. ئۇنىڭ «ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ غەلىبە مېۋىسىنى قوغداش» ۋە «توغرا بولغان تارىخ قارىشىنى قوغداش» دېگەن ئىبارىلىرى ماھىيەتتە غەربنىڭ، بولۇپمۇ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ نۆۋەتتىكى خەلقئارا تەرتىپنى ئۆز مەنپەئەتى ئۈچۈن قايتا قۇرۇپ چىقىش ئۇرۇنۇشلىرىغا قارشى قويۇلغان ئىستراتېگىيەلىك توساق ھېسابلىنىدۇ. خىتاي بۇ ئارقىلىق ئۆزىنى ۋە رۇسىيەنى ئۆزگىرىش ياسىغۇچى (Revisionist) دۆلەتلەر ئەمەس، بەلكى تارىخىي ۋە قانۇنىي تەرتىپنى قوغدىغۇچى دۆلەتلەر سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە تىرىشماقتا.
ئاسىيا-تىنچ ئوكيان ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ 2026-يىللىق يىغىنىنى شېنجېن شەھىرىدە ئۆتكۈزۈش پىلانى كۆرۈنۈشتە بىر ئىقتىسادىي پائالىيەتتەك قىلسىمۇ، ئەمەلىيەتتە چوڭقۇر ئىستراتېگىيەلىك ئورۇنلاشتۇرۇشتۇر. شېنجېن خىتاينىڭ تېخنىكا ۋە رەقەملىك ئىقتىساد مەركىزى بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ تېخنىكا قورشاۋىغا قارشى تۇرۇشتىكى سىمۋوللۇق قەلئەسىدۇر. ۋاڭ يىنىڭ بۇ يىغىننىڭ ئاساسلىق تېمىسىنى «رەقەملىشىش، ئەقلىي ئىقتىدارلىشىش ۋە يېشىللىشىش» دەپ بېكىتىشى، خىتاينىڭ ئاسىيا-تىنچ ئوكيان رايونىدا ئامېرىكىغا بېقىنمايدىغان يېڭى بىر يۇقىرى تېخنىكا ۋە سودا ئېكولوگىيەسىنى قۇرۇپ چىقىش ئىرادىسىنى كۆرسىتىدۇ.
ئوتتۇرا شەرق ۋەزىيىتى، بولۇپمۇ يېقىندا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ ئىرانغا قىلغان ھەربىي ھۇجۇملىرى توغرىسىدا ۋاڭ يىنىڭ بىلدۈرگەن مەيدانى، خىتاينىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى تەسىر كۈچىنى كېڭەيتىشتىكى يېڭى قەدىمىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. ئۇنىڭ «بۇ ئەسلا يۈز بەرمەسلىكى كېرەك بولغان ئۇرۇش» دېگەن سۆزى ئارقىلىق، ۋاشىنگتوننىڭ ھەرىكىتىنى بىۋاسىتە ئەيىبلىمەي تۇرۇپ، ئۇنى رايوندىكى مۇقىمسىزلىقنىڭ مەنبەسى سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە ئۇرۇنغان. خىتاي ئۆزىنى ئەخلاقىي جەھەتتىن يۈكسەك ئورۇنغا قويۇپ، مەسىلىنى تىنچ سۆھبەت ئارقىلىق ھەل قىلىشنى تەشەببۇس قىلىش بىلەن بىرگە، رايوندىكى ئەرەب دۆلەتلىرى ۋە ئىراننى ئۆز ئەتراپىغا ئۇيۇشتۇرۇشنى كۆزلەۋاتىدۇ.
ۋاڭ يى ئوتتۇرىغا قويغان ئوتتۇرا شەرق مەسىلىسىنى بىر تەرەپ قىلىشتىكى بەش پىرىنسىپ ئىچىدىكى «ئىچكى ئىشلارغا ئارىلاشماسلىق» ۋە «رەڭلىك ئىنقىلاب پىلانلىماسلىق» دېگەن نۇقتىلار ئالاھىدە دىققەتكە سازاۋەر. بۇ سۆزلەر سىرتتىن قارىغاندا ئوتتۇرا شەرق دۆلەتلىرىنى قوغدىغاندەك قىلسىمۇ، ماھىيەتتە خىتاينىڭ ئۆزىنىڭ دىكتاتۇرا ھاكىمىيىتىنى قوغداش ۋە شەرقىي تۈركىستان قاتارلىق رايونلاردىكى ئىنسان ھەقلىرى دەپسەندىچىلىكلىرىگە قارىتىلغان خەلقئارالىق تەنقىدلەرنى رەت قىلىش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن دىپلوماتىيەلىك قالقاندۇر. خىتاي بۇ ئارقىلىق دۇنيادىكى بارلىق مۇستەبىت دۆلەتلەر بىلەن بولغان ئىدېئولوگىيەلىك ئىتتىپاقداشلىقىنى تېخىمۇ مۇستەھكەملەشنى مەقسەت قىلىدۇ.
يەرشارى ئىدارە قىلىش تەشەببۇسى مەسىلىسىدە، ۋاڭ يى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنى مەركەز قىلغان خەلقئارا سىستېمىنى قوغداشنى تەكىتلەيدۇ. بىراق بۇ يەردىكى يوشۇرۇن مەقسەت بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ نۆۋەتتىكى قۇرۇلمىسىنى ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ ئىچىدىكى «يەرشارى جەنۇبى» غا تەۋە دۆلەتلەرنىڭ ئاۋازىنى كۈچەيتىش ئارقىلىق غەربنىڭ، يەنى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ يېتەكچى ئورنىنى ئاجىزلاشتۇرۇشتۇر. جەنۋە ۋە نيۇ-يوركتا قۇرۇلغان «يەرشارى ئىدارە قىلىش دوستلىرى گۇرۇپپىسى» دەل خىتاينىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ئىچىدە ئۆزىگە سادىق بىر ئاۋاز بېرىش بىلوكىنى شەكىللەندۈرۈش ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئەمەلىي نامايەندىسىدۇر.
دونالد ترامپنىڭ ئاقسارايغا قايتىپ كېلىشىدىن كېيىنكى ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتى خەلقئارا كۆزەتكۈچىلەر ئەڭ كۆڭۈل بۆلىدىغان تېمىلارنىڭ بىرى. ۋاڭ يى ئۆزىنىڭ جاۋابىدا ئىنتايىن ئېھتىياتچان ۋە ئەۋرىشىم تاكتىكا قوللانغان. ئۇ «ئىككى دۆلەت بىر-بىرىنى ئۆزگەرتەلمەيدۇ، لېكىن بىللە چىقىشىپ ئۆتۈش ئۇسۇلىنى ئۆزگەرتەلەيدۇ» دېگەن سۆزى ئارقىلىق، بېيجىڭنىڭ ۋاشىنگتون بىلەن بولغان ئىدېئولوگىيەلىك زىددىيەتلەرنى بىر چەتكە قايرىپ قويۇپ، رېئال مەنپەئەتكە تايانغان سودا خاراكتېرلىك بىر مۇناسىۋەت ئورنىتىشقا تەييار ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى. بۇ ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ تىجارەتكە ئەھمىيەت بېرىدىغان خاراكتېرىگە قارىتىپ ئېتىلگەن دىپلوماتىيەلىك سىگنالدۇر.
گەرچە خىتاي ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن مۇناسىۋەتنى يۇمشىتىشنى ئۈمىد قىلسىمۇ، ئەمما ئامېرىكىلىق مۇخبىرنىڭ «ئامېرىكا-خىتاي ئورتاق ئىدارە قىلىش» (G2) قۇرۇلمىسى توغرىسىدىكى سوئالىغا ۋاڭ يى قەتئىيلىك بىلەن رەت جاۋابى بەردى. بۇ رەت قىلىشنىڭ ئارقىسىدىكى ئاساسلىق سەۋەب شۇكى، خىتاي ئەگەر ئامېرىكا بىلەن بىرلىشىپ دۇنيانى ئىدارە قىلىش ئىدىيەسىنى قوبۇل قىلسا، ئۆزىنىڭ ئۇزۇندىن بۇيان تىرىشىپ بەرپا قىلغان «يەرشارى جەنۇبىنىڭ يېتەكچىسى» دېگەن ئوبرازىغا ئېغىر زىيان يېتىدۇ. خىتاي ئۈچۈن ئېيتقاندا، دۇنيانى ئىككى قۇتۇپقا بۆلۈشتىن كۆرە، ئۆزى مەركەزدە تۇرىدىغان، تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنى ئەتراپىغا توپلىغان «كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا» ئەندىزىسى تېخىمۇ مەنپەئەتلىكتۇر.
خىتاينىڭ ئەتراپ دىپلوماتىيەسىگە باھا بەرگەندە، ۋاڭ يى خىتاينى «مۇقىملىق لەڭگىرى» دەپ تەرىپلەپ، سىرتقى كۈچلەرنىڭ (بۇ يەردە كۆزدە تۇتۇلغىنى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدۇر ) رايوندا گۇرۇھۋازلىق ۋە تىركىشىش پەيدا قىلىۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈردى. خىتاينىڭ مەقسىتى جەنۇبىي شەرقىي ئاسىيا ئەللىرى ئىتتىپاقى (ASEAN) ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىگە ئامېرىكىنىڭ ھەربىي ۋە سىياسىي تەسىرىنىڭ رايونغا كىرىشىنىڭ خەتەرلىك ئىكەنلىكىنى، پەقەت خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي ھەمكارلىقنىڭلا ئەمەلىي نەپ ئېلىپ كېلىدىغانلىقىنى سىڭدۈرۈشتۇر.
چەت ئەلدىكى پۇقرالارنى قوغداش ۋە ئىقتىسادىي مەنپەئەتلەرنى كېڭەيتىش مەسىلىسىدە، ۋاڭ يى خىتاي دىپلوماتىيەسىنىڭ نۇقتىسىنىڭ پەقەت تېررىتورىيە ئىچىدىلا چەكلىنىپ قالمايدىغانلىقىنى، بەلكى يەرشارىۋى خاراكتېر ئالغانلىقىنى كۆرسەتتى. «خەير-ساخاۋەتكە تويۇنغان بايانلار» بىلەن چەت ئەلدىكى خىتاي شىركەتلىرى ۋە پۇقرالىرىنى قوغداشنى دۆلەت خەۋپسىزلىكىنىڭ بىر قىسمىغا ئايلاندۇرۇشى، كەلگۈسىدە خىتاينىڭ ئۆز مەنپەئەتى زىيانغا ئۇچرىغاندا باھانە سۈپىتىدە باشقا دۆلەتلەرنىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا قول تىقىشى ئۈچۈن يول ئېچىپ قويىدۇ. بۇ ئەسلىدە كۆپلىگەن تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنى ئەندىشىگە سالىدىغان بىر سىياسەت يۆنىلىشىدۇر.
يەرشارى جەنۇبىدىكى دۆلەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋەت ھەققىدە توختالغاندا، خىتاينىڭ بۇ دۆلەتلەر بىلەن بولغان سودا ۋە گېئوپولىتىكىلىق باغلىنىشىنىڭ ئۇنىڭ دۇنياۋى ئىستراتېگىيەسىدىكى ئەڭ مۇھىم نۇقتا ئىكەنلىكى ئايدىڭلىشىدۇ. ۋاڭ يى يەتمىش يەتتە دۆلەت گۇرۇھى، كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى ۋە شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنى ئالاھىدە تىلغا ئېلىش ئارقىلىق، بۇ ئورگانلارنىڭ ماھىيەتتە غەربنىڭ مالىيە ۋە سىياسىي ئورگانلىرىغا تەڭداش، ھەتتا يېڭىدىن ئورۇنباسار بولالايدىغان كۈچكە ئايلانغانلىقىنى شەكىللىك ھالدا بازارغا سالدى. ئۇنىڭ «كۆپ تەرەپلىمىلىك جەنۇب دۆلەتلىرىنىڭ تۇمارىدۇر» دېگەن سۆزى ئەمەلىيەتتە، خىتاينىڭ غەربنىڭ بېسىمىغا قارشى بۇ دۆلەتلەرنى ئۆزىنىڭ سىياسىي قالقىنى سۈپىتىدە ئىشلىتىدىغانلىقىنىڭ ئوچۇق ئىپادىسىدۇر.
ياۋروپا بىلەن بولغان مۇناسىۋەتكە باھا بەرگەندە، ۋاڭ يى ئىنتايىن سىلىق ۋە تەمە بىلەن تولغان تىل ئىشلەتتى. ئۇ ياۋروپانى «كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيانىڭ مۇستەقىل بىر قۇتۇبى» دەپ ئاتاش ئارقىلىق، ياۋروپا ئىتتىپاقىنى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىن يىراقلاشتۇرۇشقا ۋە ئاتلانتىك ئوكيان ئىتتىپاقىدا يوچۇق پەيدا قىلىشقا ئۇرۇندى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئۇنىڭ «قورۇمىچىلىقنىڭ كىچىك راۋىقىدىن چىقىش» كېرەكلىكى توغرىسىدىكى مەسلىھەتى ئېنىقلا ياۋروپانىڭ يېقىندىن بۇيان خىتاينىڭ ئېلېكتىرلىك ئاپتوموبىللىرى ۋە يېشىل تېخنىكا مەھسۇلاتلىرىغا قاراتقان تاموژنا بېجىنى ئاشۇرۇش سىياسىتىگە قارىتىلغان ئاگاھلاندۇرۇشتۇر.
غەززە ۋەزىيىتى توغرىسىدىكى بايانلىرىدا، خىتاينىڭ ئەنئەنىۋى «ئىككى دۆلەت لايىھەسى» نى قايتا تەكىتلىشى ھەيران قالارلىق ئەھۋال بولمىسىمۇ، ئامېرىكا ئوتتۇرىغا قويغان «تىنچلىق كومىتېتى» ئارقىلىق غەززەنىڭ ئۇرۇشتىن كېيىنكى قۇرۇلمىسىنى بەلگىلەش پىلانىغا قارشى چىقىشى خېلىلا كۈچلۈك بىر ئىستراتېگىيەلىك توسالغۇدۇر. خىتاي پەلەستىن مەسىلىسىنىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى دائىرىسىدە ھەل قىلىنىشىنى تەلەپ قىلىش ئارقىلىق، ئۆزىنىڭ خەۋپسىزلىك كېڭىشىدىكى رەت قىلىش ھوقۇقى (Veto) دىن پايدىلىنىپ ئوتتۇرا شەرق ئىشلىرىدا ھەل قىلغۇچ ئاۋازغا ئىگە بولۇشنى ۋە ئامېرىكىنىڭ يەككە ھالدا رايون تەرتىپىنى ئورۇنلاشتۇرۇشىغا يول قويماسلىقنى نىشان قىلغان.
خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرىنىڭ ئامېرىكىلىق مۇخبىرنىڭ «قەد كۆتۈرگەن خىتاينىڭ نۆۋەتتىكى خەلقئارا سىستېمىنى ئاغدۇرۇپ تاشلاش نىيىتى يوقلۇقىغا دۇنيانى قانداق ئىشەندۈرىسىز؟» دېگەن سۆزىگە بەرگەن جاۋابى، ماقالىمىزدىكى ئەڭ يادرولۇق تەھلىل نۇقتىلىرىنىڭ بىرى بولۇشى كېرەك. ۋاڭ يى «خىتاي ئەسلا زومىگەرلىك قىلمايدۇ» دېگەن بولسىمۇ، ئۇنىڭ كېيىنكى «باراۋەر ۋە تەرتىپلىك دۇنياۋى كۆپ قۇتۇپلىشىشنى قۇرۇش» دېگەن سۆزى ئەمەلىيەتتە مەۋجۇت سىستېمىنى ئۆزگەرتىش نىيىتىنىڭ تولۇق ئېتىراپ قىلىنىشىدۇر. «تەرتىپلىك» دېگەن سۆز بۇ يەردە غەربنىڭ قائىدىلىرىنى ئەمەس، خىتاي قوبۇل قىلالايدىغان يېڭى قائىدىلەرنى كۆرسىتىدۇ.
لاتىن ئامېرىكىسى توغرىسىدىكى مەسىلىلەردە خىتاينىڭ پوزىتسىيەسى خېلىلا ھۇجۇمچى خاراكتېر ئالغان. ۋاڭ يى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ سىياسىتىنى «19-ئەسىردىكى كونا ئويۇن» (يەنى مونرو تەلىماتى) غا ئوخشىتىپ، خىتاينىڭ مەنپەئەت توقۇنۇشى مەيدانىنى ئامېرىكىنىڭ ئارقا ھويلىسىغىچە كېڭەيتكەنلىكىنى تەستىقلىدى . خىتاينىڭ بۇ رايوندىكى پورت مەشغۇلاتلىرى ۋە نېفىت سودىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئۇل ئەسلىھە سېلىنمىلىرى ئەمەلىيەتتە ئىقتىسادىي قۇرۇلۇشلار ئاستىغا يوشۇرۇنغان ئىستراتېگىيەلىك قەلئەلەر بولۇپ، خىتاي ھېچقانداق تاشقى بېسىم سەۋەبىدىن بۇ يەردىن چېكىنمەيدىغانلىقىنى ئاشكارا بىلدۈردى.
خىتاينىڭ «ئون بەشىنچى بەش يىللىق پىلانى» بىلەن دىپلوماتىيەنىڭ قانداق ماسلىشىدىغانلىقى توغرىسىدىكى سۆزلەر سىياسىي ئارقا كۆرۈنۈشتە خىتاي ئىقتىسادىنىڭ دۇچ كېلىۋاتقان رېئال قىيىنچىلىقلىرىنى ئاشكارىلاپ قويىدۇ. ۋاڭ يى تىلغا ئالغان «يۇقىرى سەۋىيەلىك ئېچىۋېتىش»، «بىر بەلباغ، بىر يول»، ۋە نۇرغۇن دۆلەتلەرگە ئومۇميۈزلۈك ۋىزا كەچۈرۈم قىلىش سىياسەتلىرىنىڭ ھەممىسى ماھىيەتتە خىتايدىن قېچىۋاتقان چەت ئەل مەبلەغلىرىنى قايتۇرۇپ كېلىش ۋە ئىقتىسادىي يېتىم قېلىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ئېلىنغان جىددىي تەدبىرلەردۇر. بۇ خىتاينىڭ كۈچىنىڭ تولۇپ تاشقانلىقىنى ئەمەس، بەلكى سىرتقى دۇنيانىڭ تېخنىكا ۋە كاپىتالىغا يەنىلا قاتتىق موھتاج ئىكەنلىكىنى دەلىللەيدۇ.
ئافرىقا قىتئەسىگە قىلىنغان دىپلوماتىيەلىك ۋەدىلەر ئارىسىدا 100% تاموژنا بېجىنى كەچۈرۈم قىلىش توغرىسىدىكى بايانات ئەڭ جەلپ قىلارلىق نۇقتا. بۇ گەرچە كۆرۈنۈشتە ئافرىقا دۆلەتلىرىگە بېرىلگەن غايەت زور ئىقتىسادىي سوۋغاتتەك كۆرۈنسىمۇ، ئەمما خىتاينىڭ ئافرىقىدىكى مىنېرال بايلىقلارغا بولغان تەلۋىلەرچە ئېھتىياجى ۋە ئۇ يەردىكى بازارلارنى ئۆزىنىڭ ئارتۇقچە مەھسۇلاتلىرى بىلەن تولدۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمىدۇر. خىتاي بۇ ئارقىلىق ئافرىقىنى ئۆزىنىڭ تەمىنات زەنجىرىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمىغا ئايلاندۇرۇۋېلىشنى ۋە سىياسىي جەھەتتىن ئۆزىگە مەڭگۈلۈك بېقىندى قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ.
دۇنيا ئىقتىسادى ۋە يەرشارىلىشىش تېمىسىدا ۋاڭ يى خىتاينى دۇنياۋى ئەركىن سودىنىڭ قوغدىغۇچىسى قىلىپ تەسۋىرلىدى. ئۇنىڭ ئامېرىكا ۋە باشقا غەرب دۆلەتلىرىنىڭ زەنجىرنى ئۈزۈش سىياسەتلىرىنى «قاراڭغۇ ئۆيگە قۇلۇپلىنىۋېلىش» دەپ تەنقىد قىلىشى قىزىقارلىق بىر سېلىشتۇرمىدۇر. چۈنكى خىتاينىڭ ئۆزى ئىچكى بازاردا تور چەكلىمىسى قويغان، ئۇچۇر ئەركىنلىكىنى بوغقان ۋە ئۆزىنىڭ دۆلەت كارخانىلىرىغا غايەت زور يوشۇرۇن ياردەم پۇلى بېرىپ، ئادالەتسىز رىقابەت مۇھىتى ياراتقان بىر دۆلەتتۇر. خىتاينىڭ بۇ تەلەپلىرى پەقەتلا ئۆزىنىڭ ئېكسپورتى ئۈچۈن دۇنيا بازىرىنىڭ ئىشىكلىرىنىڭ تاقىلىپ قالماسلىقىغا كاپالەتلىك قىلىشتىن ئىبارەت.
ياپونىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋەتكە كەلگەندە، ۋاڭ يىنىڭ ئىشلەتكەن تىلى ۋە ئاھاڭى پۈتكۈل مۇخبىرلارنى كۈتۈۋېلىش يىغىنىدىكى ئەڭ قاتتىق ۋە تەھدىت ئارىلاشقان قىسىم بولدى. ياپونىيە باش ۋەزىرىنىڭ «تەيۋەندىكى ۋەقە ياپونىيەنىڭ مەۋجۇتلۇق كىرىزىسىدۇر» دېگەن سۆزىگە قارشى، خىتاي توكيو سوتىنىڭ 80 يىللىقىنى سىياسىي قورال سۈپىتىدە كۆتۈرۈپ چىقتى. بۇ خىتاينىڭ ئۆزىنى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ غالىبى سۈپىتىدە تەسۋىرلەپ، ياپونىيەنىڭ نۆۋەتتىكى ئاسىيا-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى، بولۇپمۇ تەيۋەن بوغۇزىدىكى ھەرقانداق ھەربىي ياكى سىياسىي تەييارلىقىنى تارىخىي فاشىزمغا قايتىش دەپ ئەيىبلەش تاكتىكىسىدۇر.
بۇ ئەيىبلەشلەرنىڭ ئاستىدا ئىنتايىن سىستېمىلىق بىر دىپلوماتىيەلىك ھېسابات ياتىدۇ. خىتاي خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ تەيۋەننى قوللىشىنى چەكلەش ئۈچۈن، ياپونىيەنى سەمىگە سېلىش ئارقىلىق، رايوندىكى باشقا دۆلەتلەرگىمۇ جىمجىت ئاگاھلاندۇرۇش بەرمەكتە. ۋاڭ يىنىڭ «تەيۋەن ئىشلىرى خىتاينىڭ ئىچكى ئىشى» دەپ كېسىپ ئېيتىشى ۋە توكيو سوتىنى تىلغا ئېلىشى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى باشچىلىقىدىكى ئاسىيا ئىتتىپاقداشلار سىستېمىسىنىڭ مەشغۇلات بوشلۇقىنى تارىخىي ۋە ئەخلاقىي جەھەتتىن چەكلەشكە ئۇرۇنۇشتۇر.
جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى مەسىلىسىدە ۋاڭ يى جەنۇبىي شەرقىي ئاسىيا ئەللىرى ئىتتىپاقى بىلەن بولغان «دېڭىز ئۈستى ھەرىكەت مىزانى» سۆھبىتىنى تىلغا ئېلىش ئارقىلىق ۋەزىيەتنى يۇمشاتقاندەك قىلسىمۇ، بىراق فىلىپپىنغا قاراتقان ئاگاھلاندۇرۇشى ئىنتايىن بىۋاسىتە بولدى. 2026-يىلى فىلىپپىننىڭ شەرقى جەنۇبىي ئاسىيا ئەللىرى ئىتتىپاقىنىڭ نۆۋەتچى رەئىسى بولۇشى خىتاي ئۈچۈن بىر بېسىم بولۇپ، خىتاي فىلىپپىننى «ئۆز ئالدىغا مەنپەئەت قوغلاشماسلىق» قا دەۋەت قىلىش ئارقىلىق، مانىلانىڭ ئامېرىكا بىلەن بىرلىشىپ جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدا خىتايغا قارشى بىر كوللېكتىپ سەپ شەكىللەندۈرۈشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن پىسخولوگىيەلىك بېسىم ئىشلەتمەكتە.
ھىندىستان بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلەردە خىتاينىڭ پوزىتسىيەسى بىر قەدەر ئىللىق كۆرۈنىدۇ. چېگرا توقۇنۇشلىرىدىن كېيىنكى مۇناسىۋەتنى نورماللاشتۇرۇش باسقۇچى ۋە كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى يىغىنى مەزگىلىدىكى يۇقىرى قاتلاملىق ئۇچرىشىشلار خىتاينىڭ غەربكە يۈزلىنىۋاتقان ھىندىستاننى قايتۇرۇپ كېلىش تىرىشچانلىقىنىڭ بىر قىسمىدۇر. خىتاي ھىندىستاننىڭ يەرشارى جەنۇبىدىكى مۇھىم ئورنىنى بىلىدۇ ۋە ھىندىستاننى ئامېرىكىنىڭ «ھىندى-تىنچ ئوكيان ئىستراتېگىيەسى» نىڭ بىر قىسمىغا ئايلىنىپ كېتىشتىن توسۇپ قېلىشنى ئۆزىنىڭ جەنۇبىي ئاسىيادىكى ئەڭ ئالىي مەنپەئەتى دەپ قارايدۇ.
تەيۋەن مەسىلىسىگە قايتىپ كەلسەك، ۋاڭ يىنىڭ «قاھىرە خىتابنامىسى» ۋە «پوتسدام باياناتى» نى نەقىل كەلتۈرۈشى دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىغا بېرىلگەن ئىنتايىن ئېنىق بىر سىگنالدۇر. يەنى خىتاي تەيۋەن مەسىلىسىنى سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىدىكى ئىدىيەۋى توقۇنۇشنىڭ نەتىجىسى ئەمەس، بەلكى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ خەلقئارالىق قانۇنىي تەرتىپىنىڭ داۋامى سۈپىتىدە ئورۇنلاشتۇرماقتا. بۇ خىل قانۇنىيەتلىك بايان قۇرۇش، كەلگۈسىدە خىتاينىڭ تەيۋەنگە قارىتا قوللىنىدىغان ھەرقانداق قوراللىق ھەرىكىتىنى «قانۇنلۇق دۆلەت بىرلىكىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش» دەپ ئاتاش ئۈچۈن ئالدىن تەييارلانغان ئىستراتېگىيەلىك زېمىندۇر.
ۋاڭ يىنىڭ «ئىنسانىيەت تەقدىرى ئورتاق گەۋدىسى» توغرىسىدىكى يەكۈن خاراكتېرلىك سۆزلىرى، بۇ ئانالىز ماقالىمىزنىڭ ئەڭ ئاخىرقى ئويلىنىش نۇقتىسىنى تەمىنلەيدۇ. خىتاي دىپلوماتىيەسىنىڭ ئەڭ يۇقىرى نىشانى قىلىپ بېكىتىلگەن بۇ ئۇقۇم، سىرتقى كۆرۈنۈشتە تىنچلىق، باراۋەرلىك ۋە ئورتاق گۈللىنىشنى تەرغىب قىلسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى ئەركىن دېموكراتىك قىممەت قارىشىنى ئاساس قىلغان دۇنيا تەرتىپىنىڭ ئورنىغا، بېيجىڭ مەركەز قىلىنغان، دۆلەتلەرنىڭ ئىچكى تۈزۈمىدىكى ئەركىنلىك ۋە ئىنسان ھەقلىرىگە ئارىلاشمايدىغان، پەقەت ئىقتىسادىي ۋە دۆلەت خەۋپسىزلىكى مەنپەئەتىگىلا باغلانغان يېڭى بىر دۇنيا سىستېمىسىنى قۇرۇپ چىقىشنى كۆرسىتىدۇ.
شۇنى تەكىتلەش كېرەككى، ۋاڭ يى بۇ قېتىملىق ئاخبارات ئېلان قىلىش يىغىنىدا سىزغان كارتىنا، پەقەت دىپلوماتىيەلىك پوزىتسىيەلا ئەمەس، بەلكى خىتاينىڭ 2026-يىلى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى مەزگىللەردە دۇنيادا ئوينىماقچى بولغان رولىنىڭ سىستېمىلىق كۆرسەتمىسىدۇر. غەرب كۈچلىرىنىڭ پارچىلىنىشى، ئامېرىكا سىياسىتىدىكى تۇراقسىزلىق ۋە يەرشارى جەنۇبىنىڭ باش كۆتۈرۈشى قاتارلىق ئامىللاردىن تولۇق پايدىلىنىشنى مەقسەت قىلغان خىتاي، ئۆزىنى پەقەت بىر ئىقتىسادىي كۈچ سۈپىتىدىلا ئەمەس، بەلكى يېڭى خەلقئارا قائىدىلەرنى تۈزگۈچى دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ سۈپىتىدە نامايان قىلىشقا كىرىشتى. بۇ ئانالىزلار شۇنى ئېنىق كۆرسىتىدۇكى، خىتاي ئەمدىلىكتە ئۆزىنىڭ يوشۇرۇن ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرىنى پەردىلەپ ئولتۇرماستىن، دۇنيا سەھنىسىدە ئۆزىنىڭ گېئوپولىتىكىلىق تەسىر دائىرىسىنى ئوچۇق-ئاشكارا قوغدايدىغان ۋە كېڭەيتىدىغان يېڭى بىر تارىخىي باسقۇچقا قەدەم قويدى. بۇ دۇنيا دۇچ كېلىۋاتقان كەلگۈسى رىقابەتلەرنىڭ تېخىمۇ مۇرەككەپ ۋە كەسكىن بولىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.
مەنبە:
新华网. (2026年3月8日). （现场实录）王毅回答中外记者提问. 新华网. 取自
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
