ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
يېقىندا خەلقئارالىق نوپۇزلۇق ئاقىللار ئامبىرى ھېسابلىنىدىغان «ياۋرو-ئاسىيا ئوبزورى» (Eurasia Review) تورىدا ئېلان قىلىنغان، ئىسپانىيەلىك قانۇن ۋە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر تەتقىقاتچىسى ئىئورىتز ئابېسىيا بېرمۇدېز قەلىمىگە مەنسۇپ «ياۋرو-ئاسىيانىڭ ھالقىلىق نۇقتىسى: 2026-يىلىدىكى كۈچ، ئۆزئارا باغلىنىش ۋە گېئوپولىتىكىلىق تەرتىپسىزلىك » ناملىق ماقالە، نۆۋەتتىكى خەلقئارا سىياسەت ئىلمىدە ئالاھىدە دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدىغان مۇھىم ئەسەر ھېسابلىنىدۇ. 2026-يىلى 16-فېۋرالدا ئېلان قىلىنغان بۇ چوڭقۇر مەزمۇنلۇق مۇھاكىمە ماقالىسى، بىر ئەسىردىن كۆپرەك ۋاقىت ئىلگىرى مەشھۇر گېئوپولىتىك نەزەرىيەشۇناس خالفورد ماككىندېر تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان «يەر يۈرىكى» نەزەرىيەسىنى 21-ئەسىرنىڭ ئۈچىنچى ئون يىللىقىدىكى رېئاللىق نۇقتىسىدىن قايتا كۆزدىن كەچۈرىدۇ. ماقالىنىڭ ئەھمىيىتى شۇ يەردىكى، ئۇ ياۋرو-ئاسىيا چوڭ قۇرۇقلۇقىنى پەقەت جۇغراپىيەلىك بىر گەۋدە سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى كونا ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋەتلىرىنىڭ پارچىلىنىپ، يېڭى كۈچ تۈگۈنلىرىنىڭ ۋە يۇقىرى سۈرئەتلىك كارىدورلارنىڭ قايتا سىزىلىۋاتقان بىر «گېئوپولىتىكىلىق تەرتىپسىزلىك» (تەرتىپنىڭ يوقىلىشى ۋە قايتا شەكىللىنىشى) تەجرىبىخانىسى سۈپىتىدە تەسۋىرلەپ بەرگەن.
ئاپتور ماقالىسىدە ئالدى بىلەن ماككىندېرنىڭ 1904-يىلى ئوتتۇرىغا قويغان مەشھۇر «كىمكى يەر يۈرىكىگە ھۆكۈمرانلىق قىلسا، ياۋروئاسىيا قىتئەسىگە ھۆكۈمرانلىق قىلىدۇ؛ كىمكى بۇ يەرگە ھۆكۈمرانلىق قىلىدۇ، دۇنياغا ھۆكۈمرانلىق قىلىدۇ» دېگەن ھۆكۈمىنى نەقىل كەلتۈرۈش ئارقىلىق، بۇ قاراشنىڭ 2026-يىلىغا كەلگەندە تارىختىكى ھەر قانداق ۋاقىتتىكىدىنمۇ بەكرەك رېئاللىققا ئايلانغانلىقىنى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا يەنە ئەڭ كۆپ تالاش-تارتىش قىلىنىۋاتقان مەسىلە ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ. ياۋرو-ئاسىيا ئەمدىلىكتە سوۋېت ئىتتىپاقىنى ئەسلىتىدىغان تىنچ ۋە تۇراقلىق بىر تۇپراق ئەمەس، بەلكى كونا تۈزۈلمىلەرنىڭ چىرىپ، يېڭى كۈچ قۇرۇلمىلىرىنىڭ يەر يۈزىگە ئويۇلۇۋاتقان بىر ھەرىكەتچان سەھنىسىدۇر. بۇ ئۆزگىرىش جەريانىدا، رايوندىكى دۆلەتلەرنىڭ تەقدىرى ئەنئەنىۋى چوڭ دۆلەتلەرنىڭ سىزىپ بەرگەن سىزىقى بويىچە ئەمەس، بەلكى ئۆزلىرىنىڭ مىللىي مەنپەئەتى ۋە ئىستراتېگىيەلىك تاللاشلىرى ئاساسىدا قايتىدىن بەلگىلەنمەكتە.
ماقالىنىڭ يەنە بىر مۇھىم تېمىسى «گېئوپولىتىكىلىق تەرتىپسىزلىك» ئۇقۇمى بولۇپ، بۇ ئاتالغۇ فىزىكىدىكى تېرمودىنامىكا قانۇنىدىن ئېلىنغان بولسىمۇ، بۇ يەردە سىياسىي تۈزۈلمىلەرنىڭ قالايمىقانلىشىشى ۋە قايتا تەرتىپكە سېلىنىش جەريانىنى ئىپادىلەيدۇ. 2026-يىلىدىكى ياۋرو-ئاسىيا مەنزىرىسى، ئەنئەنىۋى رۇسىيە مەركەزلىك ئۇل ئەسلىھە سىستېمىسىدىن «كەسكىن ئايرىلىش» ۋە «ئىگىلىك ھوقۇقلۇق ئۆزئارا باغلىنىش» ئورنىتىش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان شىددەتلىك رىقابەت بىلەن خاراكتېرلىنىۋاتىدۇ. قىرغىزىستاننىڭ قارلىق چوققىلىرىدىن تارتىپ كاسپىي دېڭىزىنىڭ تەبىئىي گازغا باي قىرغاقلىرىغىچە بولغان بۇ كەڭ رايون، نۆۋەتتە يەرشارى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى بەلگىلەيدىغان تۈپ ئۆزگىرىشنى باشتىن كەچۈرۈۋاتىدۇ.
شىمالىي كارىدورنىڭ ۋەيران بولۇشى ۋە نەقلىيات ئىنقىلابى
ئاپتورنىڭ ئانالىزىدا ئالاھىدە ئورۇن تۇتقان نۇقتىلارنىڭ بىرى، «شىمالىي كارىدور» دەپ ئاتالغان ۋە ئونلىغان يىللار داۋامىدا خىتاي بىلەن ياۋروپا ئىتتىپاقىنى تۇتاشتۇرۇپ كەلگەن رۇسىيە زېمىنى ئارقىلىق ئۆتىدىغان تۆمۈر يول تورىنىڭ ۋەيران بولۇشىدۇر. ئۇزۇن يىللارغىچە ياۋرو-ئاسىيا بىر گەۋدىلىشىشىنىڭ ئومۇرتقىسى ھېسابلىنىپ كەلگەن بۇ كارىدور، 2026-يىلىنىڭ بېشىغا كەلگەندە قايتۇرۇۋالغىلى بولمايدىغان دەرىجىدە توختاپ قېلىش ھالىتىگە يەتكەن. ئۇكرائىنادىكى توقۇنۇشنىڭ ئۇزاققا سوزۇلۇشى ۋە غەرب ئەللىرىنىڭ «ئىككىلەمچى جازالاش» تەدبىرلىرىنى كۈچەيتىشى، بىر ۋاقىتلاردا ئىقتىسادىي ھاياتلىق تومۇرى دەپ قارالغان تىرانس-سىبىرىيە لىنىيەسىنى ئىستراتېگىيەلىك بىر يۈككە ئايلاندۇرۇپ قويدى.
يەرشارى نەقلىيات شىركەتلىرى بۇرۇن رۇسىيە تۆمۈر يوللىرى ئارقىلىق دېڭىز تىرانسپورتىغا كېتىدىغان ۋاقىتنى تېجەپ قېلىشقا ئالدىرايتتى، ئەمما ھازىر بۇ لىنىيەنى ئاساسەن تاشلىۋەتتى. بۇ شىركەتلەرنىڭ رۇسىيەدىن يۈز ئۆرۈشى پەقەت سىياسىي مەيدان مەسىلىسىلا بولماستىن، بەلكى ئەمەلىيەتتە يۈز بېرىۋاتقان سودا خەۋپ-خەتىرىدىن ساقلىنىش ئېھتىياجىدۇر. جازالاش تەدبىرلىرى دائىرىسىنىڭ كېڭىيىشى، ھەر قانداق بىر خەلقئارالىق شىركەتنىڭ رۇسىيە زېمىنى ئارقىلىق يۈك توشۇشىنى مۇرەككەپ قانۇنىي ۋە پۇل-مۇئامىلە توسالغۇلىرىغا دۇچار قىلماقتا.
مانا بۇ بوشلۇق، «ئوتتۇرا كارىدور» دەپ ئاتىلىدىغان تىرانس-كاسپىي خەلقئارا تىرانسپورت لىنىيەسىنىڭ (TITR) تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلىشىغا تارىخىي پۇرسەت يارىتىپ بەردى. ئاپتورنىڭ تەھلىلىچە، رۇسىيەنى ئايلىنىپ ئۆتۈپ، قازاقىستان، كاسپىي دېڭىزى، ئەزەربەيجان، گىرۇزىيە ۋە تۈركىيە ئارقىلىق تۇتىشىدىغان بۇ يېڭى لىنىيەدە، يۈك توشۇش مىقدارى 2022-يىلدىن 2026-يىلغىچە بولغان قىسقا ۋاقىت ئىچىدە تۆت ھەسسە ئاشقان. بۇ ئېشىش سۈرئىتى رايوندىكى ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشىنىڭ نەقەدەر تېز ئېلىپ بېرىلىۋاتقانلىقىنىڭ ئىسپاتىدۇر.
بۇ ئۆزگىرىش ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ «يەرشارى دەرۋازىسى» (Global Gateway) تەشەببۇسى ۋە ئەنقەرە باشچىلىقىدىكى يېڭىلانغان «تۈرك» ئىتتىپاقىنىڭ كۈچلۈك قوللىشى بىلەن ئەمەلگە ئاشماقتا. ئىلگىرى نۇرغۇن كىشىلەر تەرىپىدىن ئەمەلگە ئېشىشى تەس بولغان بىر «نەقلىيات ئارزۇسى» دەپ قارالغان بۇ تۈر، بۈگۈنكى كۈندە مىلياردلىغان دوللار مەبلەغ سېلىنىۋاتقان ۋە كۈندىلىك تىجارەتنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمىغا ئايلانغان رېئاللىقتۇر. ئوتتۇرا كارىدور ئەمدى پەقەت بىر تاللاش ئەمەس، بەلكى ياۋرو-ئاسىيا سودىسىنىڭ يېڭى ئومۇرتقىسى بولۇپ شەكىللەنمەكتە.
ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئورنىنىڭ ئۆزگىرىشى
ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان يەنە بىر ھالقىلىق قاراش، ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ رۇسىيەنىڭ «ئارقا ھويلىسى» بولۇشتىن قۇتۇلۇپ، يەرشارى دىپلوماتىيەسىنىڭ يېڭى مەركىزىگە ئايلىنىشىدۇر. قازاقىستان، قىرغىزىستان، تاجىكىستان، تۈركمەنىستان ۋە ئۆزبېكىستاندىن ئىبارەت بەش دۆلەت، ئەمدىلىكتە چوڭ دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى پاسسىپ «ئارىلىق» رايونى ئەمەس، بەلكى «كۆۋرۈك» رولىنى ئويناۋاتقان ئاكتىپ ئاكتىيورلاردۇر. بۇ دۆلەتلەر 2026-يىلىغا كەلگەندە ئۆزلىرىنىڭ گېئوپولىتىكىلىق قىممىتىنى تولۇق تونۇپ يەتكەن بولۇپ، ھېچكىمگە بېقىنماسلىق پىرىنسىپىنى چىڭ تۇتۇۋاتىدۇ.
بۇ دۆلەتلەر «كۆپ يۆنىلىشلىك» (multi-vectorism) دىپلوماتىيە سىياسىتىنى ماھىرلىق بىلەن قوللىنىۋاتقان بولۇپ، بۇ خىل دىپلوماتىك ئۇسۇلدا ئۇلار بىرلا ۋاقىتتا ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشى ئۈچۈن خىتاي بىلەن، دېموكراتىك قانۇنىيلىق ۋە ئىلغار تېخنىكا ئۈچۈن ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن، شۇنداقلا بىخەتەرلىك ۋە مەبلەغ سېلىش ئۈچۈن ئامېرىكا بىلەن تەڭپۇڭ مۇناسىۋەت ئورنىتىۋاتىدۇ. بۇ خىل ئىستراتېگىيە ئارقىلىق، ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى بىر تەرەپكە ئېغىپ كېتىش خەتىرىدىن ساقلىنىش بىلەن بىرگە، بارلىق تەرەپلەردىن ئەڭ چوڭ مەنپەئەتنى قولغا كەلتۈرۈشكە تىرىشماقتا.
بۇ جەرياندا بولۇپمۇ قازاقىستاننىڭ رولى ئالاھىدە تەكىتلەنگەن. دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئۇران ئىشلەپچىقارغۇچى ۋە مۇھىم خام نېفىت تەمىنلىگۈچى بولغان قازاقىستان، ئۆزىنىڭ مول تەبىئىي بايلىقلىرىدىن پايدىلىنىپ، ھېچقانداق بىر چوڭ كۈچنىڭ ئۆز ئىچكى ئىشلىرىغا ھۆكۈمرانلىق قىلىۋېلىشىغا يول قويماسلىقتا چىڭ تۇرۇۋاتىدۇ. ئاستانە ھۆكۈمىتى ئۆزىنىڭ بۇ ئەۋزەللىكىنى رايون خاراكتېرلىك گۈللىنىشنىڭ ھالقىلىق تۈگۈنىگە ئايلاندۇرۇش ئۈچۈن ئۈنۈملۈك ئىشلەتمەكتە.
2026-يىلى بېرلىن ۋە تاشكەنتتە ئۆتكۈزۈلگەن «Z5+1» يىغىنلىرى، ئوتتۇرا ئاسىيا رەھبەرلىرىنىڭ ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن ياردەم تىلىگۈچى سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى ئېنېرگىيە ۋە قېزىلما بايلىق بىخەتەرلىكىنىڭ ھەل قىلغۇچ تەمىنلىگۈچىلىرى سۈپىتىدە تەڭ باراۋەر سۆھبەتلىشىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بەردى. بۇ يىغىنلاردا شەكىللەنگەن «ئىستراتېگىيەلىك رايون ھەمكارلىقى» يېڭى دەۋردىكى دىپلوماتىك مۇناسىۋەتلەرنىڭ ئۈلگىسى بولۇپ قالدى.
ئۇل ئەسلىھە قانۇن ئۇرۇشى ۋە رۇسىيە-خىتاي مۇناسىۋىتى
ماقالىدە يەنە «ئۇل ئەسلىھە قانۇن ئۇرۇشى» (Infrastructure Lawfare) دەپ ئاتالغان يېڭى بىر ئۇقۇم مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. بۇ ئۇقۇم، چوڭ دۆلەتلەرنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرى ئارقىلىق ئۆز تەسىرىنى كېڭەيتىش ئۈچۈن قوللىنىۋاتقان ئوخشىمىغان قانۇنىي ۋە ئىقتىسادىي مودېللىرىنى كۆرسىتىدۇ. غەرب ئەللىرى ئوتتۇرا ئاسىياغا سىجىل تەرەققىيات ۋە ئېكولوگىيەلىك ئۆلچەملەرگە ئۇيغۇن تەكلىپلەرنى سۇنسا، خىتاي ئۆزىنىڭ «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى ئارقىلىق تېز سۈرئەتلىك، ئەمما قەرزگە تايانغان قۇرۇلۇشلارنى تەكلىپ قىلماقتا.
تۈركمەنىستاندىن خىتايغا تۇتىشىدىغان تەبىئىي گاز تۇرۇبىسى «D لىنىيەسى» ئەتراپىدىكى رىقابەت بۇنىڭ تىپىك مىسالىدۇر. ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ نىشانى ئېنىق: ئۇلار «قەرز تۇزىقى» غا چۈشۈپ قېلىشتىن ساقلىنىش بىلەن بىرگە، يۇقىرى تېخنىكىلىق ئۆزەك (chip) دەۋرىدىكى ھالقىلىق كۆۋرۈك بولۇش ئورنىنى ساقلاپ قېلىشنى مەقسەت قىلىدۇ. يەنى، ئۇلار پەقەت خام ئەشيا بازىسى بولۇپ قېلىشنى خالىمايدۇ، بەلكى يۇقىرى تېخنىكىلىق تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمىغا ئايلىنىشنى ئارزۇ قىلىدۇ.
رۇسىيە بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتكە قارىتا، ئاپتور بۇ مۇناسىۋەتنىڭ «چەكسىز دوستلۇق» تىن «پايدىغا تايانغان بىر گەۋدىلىشىش» باسقۇچىغا ئۆتكەنلىكىنى ئانالىز قىلىدۇ. 2026-يىلىغا كەلگەندە، غەربنىڭ پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىدىن ئايرىلىپ يېتىم قالغان رۇسىيە، خىتاي باشچىلىقىدىكى ياۋرو-ئاسىيا تەرتىپىنىڭ ئېنىق بىر «كىچىك شېرىكى» گە ئايلىنىپ قالغان. رۇسىيەنىڭ خەلقئارادىكى يالغۇزلىشىشى ئۇنى بېيجىڭغا تېخىمۇ بەك تايىنىشقا مەجبۇر قىلغان.
رۇسىيەنىڭ ساھىبخانلىقىدا موسكۋادا قوبۇل قىلىنغان شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى (SCO) سودا ھەرىكەت پىلانى، ئەمەلىيەتتە رۇسىيە ئىقتىسادىنىڭ «خىتايلىشىشى» غا ھامىلىداردۇر. چېگرا سودىسىدا خەلق پۇلىنىڭ قوللىنىلىشىدىن تارتىپ، رۇسىيە شەھەرلىرىدە خىتاي ئاپتوموبىللىرى ۋە تېخنىكا ماركىلىرىنىڭ ئومۇملىشىشىغىچە بولغان ئەھۋاللار، ئىككى گىگانت دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى چېگرانىڭ ئىقتىسادىي جەھەتتىن سىڭىشىپ كەتكەنلىكىنى ۋە بۇ سىڭىشىشنىڭ بىر تەرەپلىمە بولۇۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
خىتاي ئۈچۈن رۇسىيە، ئامېرىكا دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ مالاككا بوغۇزىدىكى مۇھاسىرىسىگە ئۇچرىمايدىغان، بىخەتەر قۇرۇقلۇق نېفىت ۋە خام ئەشيا مەنبەسى ھېسابلىنىدۇ. رۇسىيە ئۈچۈن بولسا خىتاي، تېخنىكىلىق جەھەتتە مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشنىڭ بىردىنبىر يولىدۇر. شۇڭا، بۇ مۇناسىۋەت گەرچە سىممېترىك بولمىسىمۇ، ھەر ئىككى تەرەپ ئۈچۈن ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە ئىستراتېگىيەلىك ئېھتىياجدىن كەلگەن. بىراق، بۇ ئوقتا سۈركىلىش يوق ئەمەس. بېيجىڭنىڭ ئەنئەنىۋى رۇسىيەنىڭ تەسىر دائىرىسى ھېسابلىنىدىغان ئوتتۇرا ئاسىيادىكى مەۋجۇتلۇقىنىڭ كۈچىيىشى، جىمجىت ئەمما داۋاملىق ساقلىنىۋاتقان جىددىيلىكنى كەلتۈرۈپ چىقىرىۋاتىدۇ. رۇسىيەنىڭ ئېنېرگىيە ماگناتى «گازپروم» تەكلىپ قىلغان «گاز ئىتتىپاقى» بىلەن خىتاي باشچىلىقىدىكى تۇرۇبا تورلىرى ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەت، بۇ رايوندىكى دۆلەتلەرنى تالىشىش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان بىر مەيدان ئارغامچا تارتىشىش ئويۇنى بولۇپ، يەرلىك دۆلەتلەر بۇ ئويۇننىڭ ئاخىرقى مۇكاپاتى ھېسابلىنىدۇ.
يېشىل ئېنېرگىيە، كاۋكاز رايونى ۋە تۈركىيەنىڭ رولى
ماقالىدە يەنە ئېنېرگىيە سىياسىتىنىڭ تارىخىي بۇرۇلۇشى ھەققىدە چوڭقۇر پىكىرلەر ئوتتۇرىغا قويۇلغان. 2026-يىلى ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ رۇسىيە گازىنى پۈتۈنلەي چەكلىشىنى رەسمىيلەشتۈرۈشى، ياۋروپا قىتئەسىنىڭ ئېنېرگىيە قۇرۇلمىسىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىشكە مەجبۇرلىدى. بۇ «يېشىل ئايرىلىش» جەنۇبىي كاۋكاز رايونىنى دۇنيا خەرىتىسىدىكى ئەڭ مۇھىم تار ئۆتكەلگە ئايلاندۇردى.
ئەزەربەيجان جەنۇبىي گاز كارىدورىنى كېڭەيتىش ئارقىلىق ياۋروپانىڭ ئېنېرگىيە تايانچىغا ئايلاندى. لېكىن 2026-يىلىنىڭ گېئو-سىياسىتى پەقەت تاشقاتما يېقىلغۇلار ھەققىدە ئەمەس، بەلكى «يېشىل ھىدروگېن» مۇسابىقىسى ھەققىدىدۇر. قازاقىستاننىڭ ماڭغىشلاق رايونىنىڭ كاربونسىز ھىدروگېن مەركىزىگە ئايلاندۇرۇلۇشى، جۇغراپىيەۋى-سىياسەتنىڭ بايلىق قېزىشقا ئاساسلانغان ئەندىزىدىن يۇقىرى تېخنىكىغا ئاساسلانغان ئەندىزىگە ئۆتۈۋاتقانلىقىنىڭ نامايەندىسىدۇر.
جەنۇبىي كاۋكازنىڭ، بولۇپمۇ گىرۇزىيە ۋە ئەزەربەيجاننىڭ رولى، ئوتتۇرا كارىدورنىڭ پىشىپ يېتىلىشىگە ئەگىشىپ تېخىمۇ گەۋدىلىنىۋاتىدۇ. گىرۇزىيەنىڭ غەرب مەھسۇلاتلىرى ۋە ئەزەربەيجان ئېنېرگىيەسى ئۈچۈن ئۆتەڭ (تىرانسىت) دۆلەت بولۇشى، ئۇنىڭ ئىچكى سىياسىي مۇقىملىقىنى خەلقئارا بىخەتەرلىك مەسىلىسىگە ئايلاندۇردى. بۇ رايوندىكى ھەر قانداق بىر قالايمىقانچىلىق پۈتۈن ياۋرو-ئاسىيا سودا زەنجىرىگە تەسىر كۆرسىتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، رۇسىيە بىلەن تۈركىيەنىڭ قارا دېڭىزدىكى مۇناسىۋىتى مۇرەككەپ بىر «رىقابەتلىك ھەمكارلىق» ئويۇنىنى شەكىللەندۈردى. تۈركىيە 2026-يىلى ئۆزىنى ئاشلىق، گاز ۋە تاۋارلارنىڭ ئېقىمىنى كونترول قىلغۇچى «ياۋرو-ئاسىيا تۈگۈنى» سۈپىتىدە نامايان قىلماقتا. ئەنقەرە ئۆزىنىڭ جۇغراپىيەلىك ئورنىدىن پايدىلىنىپ، رايوندىكى تەسىر كۈچىنى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكۈزمەكتە.
ئەنقەرەنىڭ تۈرك دۆلەتلىرى تەشكىلاتى ئارقىلىق يۈرگۈزۈۋاتقان تەسىرى، غەربنىڭ ئەركىن مودېلى ۋە رۇسىيە-خىتاينىڭ مۇستەبىت مودېلىغا رىقابەتچى بولالايدىغان بىر «ئۈچىنچى يول» نى ياراتتى. بۇ خىل دىپلوماتىيە، تۈركىيەنىڭ ناتو (NATO) دىكى مەجبۇرىيەتلىرى بىلەن ياۋرو-ئاسىيا يۈرىكىدىكى ئارزۇلىرىنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇشىدا ھەل قىلغۇچ ئامىل ھېسابلىنىدۇ. بۇ تەڭپۇڭلۇق ئوتتۇرا كارىدورنىڭ مۇقىملىقى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم.
رەقەملىك ئىگىلىك ھوقۇق ۋە كەلگۈسىگە نەزەر
ماقالىدە يەنە بىر يېڭى قاتلام – «رەقەملىك ئىگىلىك ھوقۇق» مەسىلىسىمۇ تەھلىل قىلىنغان. سۈنئىي ئەقىل ۋە يۇقىرى دەرىجىلىك ھېسابلاش ئىقتىدارى ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان مۇسابىقە، ئەمدىلىكتە ياۋرو-ئاسىيا دالالىرىغا يېتىپ كەلدى. بۇ يەردە تىلغا ئېلىنغان «كرېمنىي قالقىنى» ئۇقۇمى، دۆلەتلەرنىڭ ئۆز رەقەملىك بىخەتەرلىكىنى قوغداش ئۈچۈن كۆرسىتىۋاتقان تىرىشچانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ.
ئۆزبېكىستان ۋە قازاقىستانغا ئوخشاش دۆلەتلەر، رەقەملىك ئۇل ئەسلىھەلىرىنىڭ چەتكە تايىنىپ قالماسلىقى ئۈچۈن، «ئىگىلىك ھوقۇقلۇق سۈنئىي ئەقىل» توپىغا زور مەبلەغ سېلىۋاتىدۇ. سانلىق مەلۇمات ئۈستۈنلۈكى ۋە تالا ئوپتىك ئۇلىنىشى ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان كۈرەش، 21-ئەسىردىكى «بۈيۈك ئويۇن» نىڭ يېڭى شەكلىدۇر. كاسپىي دېڭىزى ئاستىدىن ئۆتىدىغان سۇ ئاستى كابېللىرى ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا سانلىق مەلۇمات مەركەزلىرىنىڭ يەرشارى تورىغا قوشۇلۇشى، يېڭى دەۋرنىڭ قورغانلىرى ھېسابلىنىدۇ.
بۇ دەۋردە، بىر مىللەتنىڭ كۈچى پەقەت تانكا دىۋىزىيەلىرىنىڭ سانى بىلەن ئەمەس، بەلكى «كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ھېسابلاش كۈچى» ۋە يەرلىك ھېسابلاش ئۇسۇلىنى چەتئەل تەسىرىدىن قوغداش ئىقتىدارى بىلەن ئۆلچىنىۋاتىدۇ. ئاپتور ماقالىسىنىڭ خۇلاسە قىسمىدا، 2027-يىلى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى ئۇپۇققا نەزەر سېلىپ، ياۋرو-ئاسىيانىڭ تېخى تاماملانمىغان بىر خەرىتە ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ. كونا سوۋېت چېگرالىرى سۇسلىشىپ، ئۇنىڭ ئورنىغا سودا كېلىشىملىرى، ئېنېرگىيە كارىدورلىرى ۋە رەقەملىك مۇداپىئە تاملىرىدىن تۈزۈلگەن مۇرەككەپ بىر تور دەسسەپ تۇرماقتا.
بۇ قىتئە ئەمدى بىر پۈتۈن گەۋدە ئەمەس، بەلكى توختىماي ئۆزگىرىپ تۇرىدىغان «قۇتۇپ» لارنىڭ يىغىندىسىدۇر. 2026-يىلىدىكى «گېئوپولىتىكىلىق تەرتىپسىزلىك» – يەنى كونا سىستېمىلارنىڭ يىمىرىلىشى ۋە يېڭىلىرىنىڭ قالايمىقان ھالەتتە مەيدانغا كېلىشى – ياۋرو-ئاسىيادا بىرلا ھۆكۈمران كۈچنىڭ مەۋجۇت بولۇش دەۋرىنىڭ ئاخىرلاشقانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. بىز ھازىر كۈچنىڭ تۈگۈنلەردە ۋە ئۇلىنىشلاردا مەۋجۇت بولىدىغان «تورلاشقان ياۋرو-ئاسىيا» نىڭ قەد كۆتۈرۈشىنى كۆرۈۋاتىمىز.
شۇنىسى ئېنىقكى، شاڭخەيدىن روتتېردامغىچە بولغان يول ئەمدى بىرلا «دەرۋازىۋەن» نىڭ كونتروللۇقىدا ئەمەس. «يەر يۈرىكى» مەركەزسىزلەشتى، دەل مۇشۇ مەركەزسىزلىشىشتە يەرشارى مۇقىملىقى ئۈچۈن ھەم ئەڭ چوڭ خەۋپ، ھەم ئەڭ چوڭ پۇرسەت مەۋجۇتتۇر. بۇ ئانالىز ماقالىسى، بىزگە بۈگۈنكى مۇرەككەپ دۇنيا ۋەزىيىتىنى چۈشىنىشتە يېڭىچە بىر كۆزنەك ئېچىپ بەرگەنلىكى، بولۇپمۇ ئۇيغۇرلار ياشاۋاتقان ۋە تارىخىي رىشتىسى چوڭقۇر بولغان ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىنىڭ كەلگۈسى تەرەققىيات يۈزلىنىشىنى ئالدىن مۆلچەرلەشتە مۇھىم ئىلمىي قىممەتكە ئىگە ئىكەنلىكى بىلەن ئالاھىدە ئەھمىيەتلىكتۇر.
پايدىلىنىلغان مەنبە:
Bermudez, Ioritz Abecia. «The Eurasian Pivot: Power, Connectivity, And Geopolitical Entropy In 2026 – Analysis.» Eurasia Review, February 16, 2026.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
