ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
مەزكۇر ماقالىدە، خىتاي بىلەن رۇسىيە ئوتتۇرىسىدىكى كۈنسېرى چوڭقۇرلىشىۋاتقان ئىستراتېگىيەلىك شېرىكلىك مۇناسىۋىتىنىڭ خەلقئارا سىياسىي ۋەزىيەتكە، جۈملىدىن غەرب دۆلەتلىرى باشچىلىقىدىكى دۇنيا تەرتىپىگە كۆرسىتىۋاتقان سىستېمىلىق تەسىرلىرى چوڭقۇر ۋە كۆپ قاتلاملىق نۇقتىدىن باھالىنىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بۇ ئىككى چوڭ دۆلەتنىڭ ئىران ۋە شىمالىي كورېيەنى ئۆز ئىچىگە ئالغان تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك مۇستەبىتلەر گۇرۇھى شەكىللەندۈرۈپ، دۇنيانىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي تەڭپۇڭلۇقىنى قانداق بۇزۇۋاتقانلىقى يورۇتۇپ بېرىلىدۇ. ئاۋسترالىيە ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ يېڭى خىرىس يالغۇز ھەربىي تەھدىت بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ئىقتىسادىي بېقىندىلىق ۋە ئىجتىمائىي قىممەت قاراش توقۇنۇشىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان بولۇپ، بۇ ماقالە مەزكۇر خىرىسلارغا تاقابىل تۇرۇشنىڭ سىستېمىلىق مۇداپىئە ۋە ئىستراتېگىيەلىك تاللاشلىرىنى تەپسىلىي مۇھاكىمە قىلىپ، ھەل قىلىش چارىلىرى ھەققىدە ئېنىق ۋە ئىلمىي چۈشەنچە تەمىنلەشنى مەقسەت قىلىدۇ.
خىتاي بىلەن رۇسىيە ئىستراتېگىيەلىك ئىتتىپاقىنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى ۋە نۆۋەتتىكى تەرەققىياتى
تارىخىي نۇقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، خىتاي بىلەن رۇسىيە مۇناسىۋىتى سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مەزگىلىدىكى ئىدېئولوگىيەلىك توقۇنۇش ۋە چېگرا ماجىرالىرىدىن تەدرىجىي ھالدا بۈگۈنكى كۈندىكى «ئومۇميۈزلۈك ئىستراتېگىيەلىك ماسلىشىش شېرىكلىكى» گە قاراپ تەرەققىي قىلغان بولۇپ، بۇ جەريان ئاكادېمىك ساھەدە دۆلەت مەنپەئەتىنىڭ ئىدېئولوگىيەدىن ئۈستۈن تۇرىدىغانلىقىنىڭ تىپىك مىسالى سۈپىتىدە قارىلىدۇ. سوۋېت ئىتتىپاقى يىمىرىلگەندىن كېيىن، ئىككى دۆلەت ئۆزئارا سىياسىي ئىشەنچنى تۇرغۇزۇشقا باشلىغان ۋە چېگرا مەسىلىلىرىنى تىنچ يول بىلەن ھەل قىلىش ئارقىلىق ھەمكارلىق ئۈچۈن پۇختا ئاساس سالغان بولۇپ، بۇ جەريان خەلقئارا سىياسىي ئانالىزلاردا قۇرۇلمىلىق ماسلىشىش دەپ ئاتىلىدۇ [1]. بۇ يېقىنلىشىش ئىككى قۇتۇپلۇق دۇنيانىڭ ئاخىرلىشىشى بىلەن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ يەككە قۇتۇپلۇق ھۆكۈمرانلىقىغا قارشى ئورتاق سىياسىي ئىرادىنىڭ مەھسۇلىدۇر.
-2022يىلى فېۋرالدا، يەنى رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا قاراتقان ئومۇميۈزلۈك تاجاۋۇزچىلىق ئۇرۇشىدىن سەل ئىلگىرى، خىتاي ۋە رۇسىيە رەھبەرلىرى بېيجىڭدا كۆرۈشۈپ، ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتىنىڭ «چەك-چېگراسى يوق» ئىكەنلىكىنى ھەمدە ھەمكارلىقتا «چەكلەنگەن رايون» يوقلۇقىنى جاكارلاپ، ئۆزلىرىنىڭ غەرب دۇنيا تەرتىپىگە قارشى ئورتاق مەيدانىنى رەسمىي ئېلان قىلدى [2]. بۇ بايانات ئەمەلىيەتتە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ باشچىلىقىدىكى دېموكراتىك ئىتتىپاقلارغا قارشى ئوچۇق-ئاشكارا مەيدان ئېلان قىلىش بولۇپ، ئۇلارنىڭ سىياسىي ھۆججەتلىرىدە شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىنىڭ كېڭىيىشىگە ئورتاق قارشى تۇرىدىغانلىقى ۋە «رەڭلىك ئىنقىلابلار» نى رەت قىلىدىغانلىقى ئالاھىدە تەكىتلەنگەن ئىدى [3].
ھەربىي-تېخنىكا ھەمكارلىقى بۇ ئىستراتېگىيەلىك ئىتتىپاقنىڭ يادرولۇق تۈۋرۈكلىرىنىڭ بىرى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ئۆتكەنكى يىگىرمە يىلدا، خىتاي رۇسىيەدىن نوقۇل قورال سېتىۋالغۇچى ئورنىدىن، رۇسىيە بىلەن بىرلىكتە يۇقىرى تېخنىكىلىق قوراللارنى، جۈملىدىن باشقۇرۇلىدىغان بومبا ئاگاھلاندۇرۇش سىستېمىلىرى ۋە ئالەم بوشلۇقى تېخنىكىلىرىنى بىرلىكتە تەتقىق قىلىپ تەرەققىي قىلدۇرغۇچى دەرىجىسىگە يەتتى [4]. رۇسىيەنىڭ خىتايغا سۇ-35 (Su-35) تىپلىق كۈرەشچى ئايروپىلانلىرى ۋە س-400 (S-400) ھاۋا مۇداپىئە سىستېمىسىنى سېتىپ بېرىشى خىتاينىڭ ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى، جۈملىدىن جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىكى ھەربىي كۈچىنى زور دەرىجىدە ئاشۇردى.
ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى بىرلەشمە ھەربىي مانېۋىر ھەرىكەتلىرى سىياسىي ۋە ھەربىي ماسلىشىشنىڭ يەنە بىر مۇھىم كۆرسەتكۈچى بولۇپ، بۇ پەقەت ئىككى تەرەپلىك «تىنچلىق بۇرچى» مانېۋىرلىرى بىلەنلا چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى ياپونىيە دېڭىزى ۋە شەرق دېڭىزى ھاۋا تەۋەلىكلىرىدىكى ئورتاق چارلاش ھەرىكەتلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ ھەربىي مانېۋىرلار نوقۇل ھالدىكى ھەربىي تاكتىكا مەشىقى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئۇنىڭ رايوندىكى ياپونىيەگە ئوخشاش ئىتتىپاقداشلىرىغا قارىتىلغان كۈچلۈك سىياسىي سىگنالدۇر [5]. ئاۋسترالىيە مۇداپىئە مەنبەلىرىنىڭ كۆرسىتىشىچە، بۇ خىل بىرلەشمە ھەرىكەتلەر ئىككى دۆلەتنىڭ ئۇرۇش قىلىش جەھەتتىكى ئۆزئارا ماسلىشىش ئىقتىدارىنى زور دەرىجىدە ئۆستۈرگەن.
ئىقتىسادىي ۋە ئېنېرگىيە ساھەسىدىكى بېقىندىلىق بۇ مۇناسىۋەتنىڭ يەنىمۇ چوڭقۇرلىشىشىنى ئىلگىرى سۈردى. ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئۇكرائىنا ئۇرۇشى سەۋەبلىك رۇسىيەگە يۈرگۈزگەن ئىقتىسادىي ئېمبارگولىرى رۇسىيەنى ئۆز ئېنېرگىيە ئېكسپورتىنى خىتاي بازىرىغا يۆتكەشكە مەجبۇر قىلدى. نۆۋەتتە خىتاي رۇسىيە نېفىتى ۋە تەبىئىي گازىنىڭ ئەڭ چوڭ سېتىۋالغۇچىسىغا ئايلانغان بولۇپ، بۇ خىل ئەرزان باھالىق ئېنېرگىيە بىر تەرەپتىن رۇسىيە ئىقتىسادىنى ۋەيران بولۇشتىن ساقلاپ قالسا، يەنە بىر تەرەپتىن خىتاينىڭ يەرشارىۋى ئىشلەپچىقىرىش تەننەرخىنى تۆۋەنلىتىشىگە ياردەم بەرمەكتە [6].
شۇنىڭغا ماس ھالدا، خىتاي غەربنىڭ ئېكسپورت چەكلىمىلىرىگە تاقابىل تۇرۇپ، رۇسىيەنى زور مىقداردىكى قوش مەقسەتلىك تېخنىكىلار (يەنى ھەم ھەربىي، ھەم پۇقراۋى مەقسەتتە ئىشلىتىلىدىغان مەھسۇلاتلار)، يېرىم ئۆتكۈزگۈچلەر، سانائەت ماشىنىلىرى ۋە ئىستېمال بۇيۇملىرى بىلەن تەمىنلەپ كەلمەكتە. بۇ تېخنىكىلىق قوللاش رۇسىيەنىڭ ھەربىي سانائەت بازىسىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشى ۋە ئۇرۇش ماشىنىسىنى داۋاملىق ئايلاندۇرۇشى ئۈچۈن ھەل قىلغۇچ رول ئويناۋاتقان بولۇپ، خىتاي ئەمەلىيەتتە رۇسىيە ئۇرۇش ئىقتىدارىنىڭ ئەڭ مۇھىم تايانچىسى بولۇپ قالدى [7].
دىپلوماتىيە ۋە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر سۇپىسىدا، بۇ ئىككى دۆلەت بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى خەۋپسىزلىك كېڭىشىدىكى دائىمىي ئەزالىق ھوقۇقىدىن پايدىلىنىپ، بىر-بىرىنىڭ ۋە شۇنداقلا باشقا مۇستەبىت رېجىملارنىڭ خەلقئارا قانۇن بويىچە جاۋابكارلىققا تارتىلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىپ كەلمەكتە. ئۇلار سۈرىيە، ئىران ياكى شىمالىي كورېيەگە قارىتىلغان جازا قارارلىرىغا بىرلىكتە ۋىتو قويۇش ئارقىلىق، ئۆزلىرىنىڭ يەرشارىۋى سىياسىي پىلانىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە ھەمدە غەرب دۆلەتلىرىنىڭ يەرشارىۋى تەسىر كۈچىنى ئاجىزلىتىشقا ئۇرۇنماقتا [2].
بۇ ئىستراتېگىيەلىك ئىتتىپاق گەرچە كۈچلۈك كۆرۈنسىمۇ، ئۇنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسىدا ئېغىر سىممېترىيەسىزلىك مەۋجۇت. خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكا قۇۋۋىتىنىڭ رۇسىيەدىن نەچچە ھەسسە ئېشىپ كېتىشى، رۇسىيەنى مۇقەررەر ھالدا بۇ ئورتاقلىقنىڭ «ئىككىنچى دەرىجىلىك شېرىكى» گە ئايلاندۇرۇپ قويغان. ئەمما، بۇ خىل قۇرۇلمىلىق تەڭپۇڭسىزلىق ئۇلارنىڭ ھەمكارلىقىغا توسالغۇ بولالمايدۇ، چۈنكى ئۇلارنىڭ غەرب باشچىلىقىدىكى خەلقئارا تەرتىپكە بولغان ئورتاق قارشىلىقى ۋە ئۆچمەنلىكى، ئۇلار ئوتتۇرىسىدىكى ھەرقانداق گۇمان ۋە ئىشەنچسىزلىكتىن ئېغىر بېسىپ چۈشىدۇ [8].
يەنە بىر جەھەتتىن، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا ئىلگىرىكى چار رۇسىيە ئىمپېرىيەسى دەۋرىدە تارتىۋېلىنغان تېررىتورىيە ۋە تاشقى مانجۇرىيەگە ئالاقىدار يوشۇرۇن زىددىيەتلەر مەۋجۇت بولسىمۇ، خىتاي ھۆكۈمىتى نۆۋەتتىكى تېخىمۇ چوڭ ئىستراتېگىيەلىك ئېھتىياج يەنى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، بۇ تارىخىي دەۋالارنى ئاڭلىق ھالدا بېسىپ تۇرماقتا. ئاكادېمىك تەتقىقاتلار شۇنى كۆرسىتىدۇكى، بۇ خىل زىددىيەتلەر پەقەت ۋاقىتلىقلا باستۇرۇلغان بولۇپ، ئەمەلىيەتتە ئۇلارنىڭ ھەمكارلىقى تولۇق ئىشەنچكە ئەمەس، بەلكى سوغۇققانلىق بىلەن ھېسابلانغان رېئاللىققا، يەنى «دۈشمىنىمنىڭ دۈشمىنى مېنىڭ دوستۇم» دېگەن سىياسىي لوگىكىغا ئاساسلىنىدۇ [9].
مۇستەبىتلەر گۇرۇھىنىڭ شەكىللىنىشى: خىتاي، رۇسىيە، ئىران ۋە شىمالىي كورېيە بىرلىكى
خىتاي ۋە رۇسىيەنىڭ ئىستراتېگىيەلىك شېرىكلىكى ھازىر پەقەت ئىككى تەرەپلىك رامكىدىن ھالقىپ، ئىران ۋە شىمالىي كورېيەنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان دۇنياۋى خاراكتېردىكى يېڭى بىر مۇستەبىت گۇرۇھنىڭ يادروسىغا ئايلاندى. خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر تەتقىقاتچىلىرى بۇ بىرلىكنى «مۇستەبىتلىك ئوقى» دەپ ئاتىغان بولۇپ، بۇ تۆت دۆلەت ھەربىي، ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جەھەتتە زىچ ماسلىشىپ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ خەلقئارالىق جازالىرىغا تاقابىل تۇرۇش بىلەن بىرگە، رايون ۋە دۇنياۋى توقۇنۇشلارنى ئۆز مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن ھالدا شەكىللەندۈرۈشكە تىرىشماقتا [10].
بۇ ئوقتا خىتاي مۇتلەق ھالدا «ھەل قىلغۇچ تىرەك» رولىنى ئويناۋاتقان بولۇپ، ئۇ ئۆزىنىڭ غايەت زور ئىقتىسادىي كۆلىمى ۋە تېخنىكىلىق ئەۋزەللىكىدىن پايدىلىنىپ، بۇ يېتىم قالدۇرۇلغان دۆلەتلەرنى خەلقئارا سىستېمىغا ۋاسىتىلىك ھالدا باغلاپ تۇرماقتا. خىتاي ئىران، رۇسىيە ۋە شىمالىي كورېيەنى غەربنىڭ ئىقتىسادىي مۇھاسىرىسىدىن قۇتۇلدۇرۇش ئارقىلىق، بۇ تۈزۈملەرنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشىغا ۋە دۇنياۋى مۇقىمسىزلىقنى داۋاملىق كېڭەيتىشىگە ئاساس يارىتىپ بەردى [10].
ئۇكرائىنا ئۇرۇشىنىڭ پارتلىشى شىمالىي كورېيەنىڭ بۇ مۇستەبىت گۇرۇھتىكى ئورنىنى تارىخىي خاراكتېرلىك ئۆزگەرتتى. ئىلگىرى پەقەت ياردەمگە موھتاج دەپ قارىلىدىغان پيوڭياڭ، ھازىر رۇسىيەنى مىليونلىغان زەمبىرەك ئوقى ۋە باللىستىك باشقۇرۇلىدىغان بومبىلار بىلەن تەمىنلەپلا قالماي، ئەڭ دىققەت تارتىدىغان تەرىپى، ئون مىڭلىغان ئەسكەرلىرىنى رۇسىيەگە ئەۋەتىپ بىۋاسىتە ئۇرۇشقا قاتناشتۇردى [11]. بۇ ئەھۋال مۇستەبىت ئوقنىڭ ئەمدىلىكتە قورال سودىسىدىن ھالقىپ، بىۋاسىتە قان – قېرىنداشلار ئىتتىپاقداشلىققا ئۆتكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
بۇنىڭ بەدىلىگە، شىمالىي كورېيە رۇسىيەدىن كەڭ كۆلەمدە يېمەكلىك، يېقىلغۇ ۋە ئالەم قاتنىشى شۇنداقلا يادرو سۇ ئاستى پاراخوتىغا ئائىت ئىلغار ھەربىي تېخنىكىلارنى ئالماقتا. بۇ تېخنىكا يۆتكىلىشى كەلگۈسىدە شىمالىي كورېيەنىڭ جەنۇبىي كورېيە، ياپونىيە ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىغا ئېلىپ كېلىدىغان تەھدىتىنى ھەسسىلەپ ئاشۇرۇۋېتىدىغان بولۇپ، كورېيە يېرىم ئارىلىنىڭ بىخەتەرلىك ھالىتىگە ئەسلىگە كەلتۈرگۈسىز بۇزغۇنچىلىق ئېلىپ كېلىدۇ [12].
ئىراننىڭ بۇ گۇرۇھقا قوشۇلۇشى بولسا باشقىچە بىر ئىستراتېگىيەلىك قىممەتكە ئىگە. ئىران رۇسىيەنى ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلىرى ۋە قىسقا مۇساپىلىك باشقۇرۇلىدىغان بومبىلار بىلەن تەمىنلەش ئارقىلىق ياۋروپادىكى ئۇرۇشقا بىۋاسىتە چېتىلدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئىران ئوتتۇرا شەرقتىكى ئۆزىنىڭ ۋەكىل كۈچلىرى (خۇسىيلار، خاماس، ھىزبۇللاھ) ئارقىلىق غەربنىڭ ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ دىققىتى ۋە ھەربىي كۈچىنى چېچىپ، ئۇلارنىڭ ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىغا مەركەزلىشىشىگە توسالغۇ بولماقتا [10].
خىتاينىڭ بۇ تۈگۈندىكى رولى ئىراننىڭ ئىقتىسادىي ھاياتىي كۈچىنى ساقلاپ قېلىشتىن ئىبارەتتۇر. غەربنىڭ جازاسى ئاستىدىكى ئىران نېفىتىنى غايەت زور مىقداردا سېتىۋېلىش ئارقىلىق، خىتاي ئىرانغا كېرەكلىك بولغان نەق پۇلنى يەتكۈزۈپ بەردى، بۇ پۇللار ئىراننىڭ ھەربىي سىستېمىسىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا سەرپ قىلىنىۋاتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، خىتاي بۇ ئارقىلىق ئۆزىنىڭ غەربنىڭ كونتروللۇقىدىن سىرت ئېنېرگىيە تەمىناتىغا كاپالەتلىك قىلىۋاتىدۇ [10].
بۇ تۆت دۆلەتنىڭ ھەربىي بىرلىكى يالغۇز ياردەم بېرىش بىلەنلا توختاپ قالماي، ئومان قولتۇقى ۋە باشقا سۇپىلاردا كۆپ قېتىملاپ بىرلىكتە دېڭىز ئارمىيە مانېۋىرلىرىنى ئۆتكۈزۈش ئارقىلىق غەربكە ئۆزلىرىنىڭ كۈچىنى ھەيۋە قىلدى. خىتاي، رۇسىيە ۋە ئىران دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ ئورتاق مانېۋىرى شۇنى كۆرسىتىدۇكى، ئۇلار ئىستراتېگىيەلىك سۇ يوللىرىدا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ مۇتلەق ئۈستۈنلۈكىنى بۇزۇپ تاشلاشقا تەييارلانماقتا [13].
ئىقتىسادىي جەھەتتە، غەربنىڭ خەلقئارالىق پۇل-مۇئامىلە ئالاقە سىستېمىسى بولغان سىۋىفت (SWIFT) نىڭ چەكلىمىسىدىن قېچىش ئۈچۈن، خىتاي ۋە رۇسىيە خەلق پۇلى ۋە رۇبلىنى ئاساس قىلغان قوش تەرەپلىك پۇل تۆلەش تورىنى سىستېمىلىق قۇرۇپ چىقتى. بۇ مۇستەبىت دولقۇننىڭ دۇنياۋى پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىنى ئىككىگە پارچىلاپ، جازا تەدبىرلىرىنى قۇرۇق بىر نەرسىگە ئايلاندۇرۇپ قويۇش ئۇرۇنۇشىدۇر [6].
يىغىنچاقلىغاندا، خىتاي، رۇسىيە، ئىران ۋە شىمالىي كورېيە مۇناسىۋىتى تولۇق ئىدېئولوگىيەلىك ماسلىشىش بولمىسىمۇ، غەرب باشچىلىقىدىكى دۇنيا تەرتىپىگە بولغان ئورتاق دۈشمەنلىككە ئاساسلانغان يۈكسەك دەرىجىدىكى سىياسىي ۋە ھەربىي مەنپەئەت بىرلىكىدۇر. بۇ دۆلەتلەر ئۆزلىرىنىڭ ئاجىزلىقلىرىنى ئۆزئارا يېپىش ۋە بىر-بىرىنى قوراللاندۇرۇش ئارقىلىق، ياۋروپا، ئوتتۇرا شەرق ۋە ئاسىيا-تىنچ ئوكيان رايونىدا تەڭلا خىرىس قوزغاپ، غەربنىڭ دۇنياۋى كىرىدېت سىستېمىسىنى كىرىزىسقا دۇچار قىلىۋاتىدۇ[14].
غەرب باشچىلىقىدىكى دۇنيا تەرتىپىگە كېلىۋاتقان خەۋپلەر
مۇستەبىت گۇرۇھنىڭ بارلىققا كېلىشى 1945-يىلىدىن كېيىن ئورنىتىلغان، ئىگىلىك ھوقۇق باراۋەرلىكى، كىشىلىك ھوقۇق، ۋە خەلقئارا قانۇننى ئاساس قىلغان لىبېرال دۇنيا تەرتىپى ئۈچۈن مەۋجۇتلۇق خىرىسىدۇر. خىتاي ۋە رۇسىيە رەھبەرلىرى نۆۋەتتىكى دۇنيا تەرتىپىنى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ زومىگەرلىك قورالى دەپ قارايدىغانلا بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئاخىرقى مەقسىتى بۇ تەرتىپنى رەت قىلىپ، ھەرقايسى دۆلەتلەر ئۆزىنىڭ «تەسىر دائىرىسى» گە ئىگە بولغان يېڭى بىر كۆپ قۇتۇپلۇق سىستېما قۇرۇپ چىقىشتۇر [15].
بۇ مەقسەتكە يېتىش ئۈچۈن، ئۇلار شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى ۋە كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى تەشكىلاتىنى كېڭەيتىش ئارقىلىق دۇنيانىڭ جەنۇبىدىكى دۆلەتلەرنى ئۆز ئەتراپىغا توپلاشقا ئۇرۇنماقتا. بۇ تەشكىلاتلارنىڭ كېڭىيىشى غەرب سىستېمىسىدىن سىرت بولغان باشقا بىر يەرشارىۋى ئىگىلىك باشقۇرۇش قۇرۇلمىسىنىڭ بارلىققا كېلىۋاتقانلىقىنىڭ بېشارىتى بولۇپ، ئۇلار بۇ ئارقىلىق خەلقئارالىق قارار چىقىرىش مېخانىزمىنى غەربنىڭ قولىدىن تارتىپ ئېلىشقا تىرىشىۋاتىدۇ [16].
دىپلوماتىيە ساھەسىدە، ئۇلار دېموكراتىيە ۋە كىشىلىك ھوقۇق ئۇقۇملىرىغا قايتىدىن ئېنىقلىما بېرىپ، غەربنىڭ ئۆلچەملىرىنى رەت قىلىدۇ. «ھەربىر دۆلەتنىڭ ئۆزىگە خاس دېموكراتىيەسى بار» دېگەن سەپسەتە بىلەن، دۆلەت ئىچىدىكى زۇلۇمنى قوغداپ قېلىۋاتىدۇ. مەسىلەن، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى يىغىنلىرىدا خىتاي بىلەن رۇسىيە بىر-بىرىنىڭ جىنايەتلىرىنى، جۈملىدىن شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ياكى ئۇكرائىناغا قىلىنغان تاجاۋۇزچىلىق قاتارلىقلارنى ئەيىبلەيدىغان قارارلارنى قاتتىق توسۇپ قېلىپ، ئۆز ئىتتىپاقداشلىرىنى خەلقئارالىق تەكشۈرۈشلەردىن قوغداپ كەلمەكتە [10].
ئىقتىسادىي ۋە پۇل-مۇئامىلە ساھەسىدە بۇ گۇرۇھنىڭ ئەڭ چوڭ نىشانلىرىدىن بىرى ئامېرىكا دوللىرىنىڭ دۇنياۋى زومىگەرلىكىنى ئاخىرلاشتۇرۇشتۇر. ئۇلار دۆلەت پۇلى بىلەن بىۋاسىتە سودا قىلىشنى تەشەببۇس قىلىپ، خەلق پۇلىنىڭ ئىشلىتىلىش نىسبىتىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش ھەمدە كرىپتو پۇل قاتارلىق تېخنىكىلارنى قوللىنىش ئارقىلىق، دۇنيا پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىنى پارچىلىماقچى بولۇۋاتىدۇ. بۇ ئەگەر ئىشقا ئاشسا، غەربنىڭ ئىقتىسادىي ئېمبارگو قورالى پۈتۈنلەي كۈچتىن قالىدۇ [6].
تېخنىكا مۇھىتىمۇ زور تەھدىتكە دۇچ كەلمەكتە. خىتاي ۋە رۇسىيە ئىستىخبارات ئورتاقلىشىش ۋە ئالەم تېخنىكىسى ساھەسىدە ماسلىشىۋاتقان بولۇپ، خىتاينىڭ شىمالىي قۇتۇپ (BeiDou) سۈنئىي ھەمراھ سىستېمىسى بىلەن رۇسىيەنىڭ گلوناس (GLONASS) سىستېمىسىنى بىرىكتۈرۈش غەربنىڭ ئالەم بوشلۇقىدىكى سىستېمىلىرىغا رىقابەت پەيدا قىلدى. قوش مەقسەتلىك تېخنىكىلار بىلەن تەمىنلەش ئارقىلىق، ئۇلار ئۆز ئارمىيەلىرىنىڭ ئۇچۇرلاشقان ۋە زامانىۋىلاشقان ئۇرۇش ئىقتىدارىنى سىجىل يۇقىرى كۆتۈرمەكتە [7].
ئۇچۇر ساھەسىدە بولسا، دۆلەت كونتروللۇقىدىكى تەشۋىقات ئاپپاراتلىرى ۋە يالغان ئۇچۇر تارقىتىش تورلىرى ئارقىلىق غەربكە قارشى پىسخولوگىيەلىك ئۇرۇش قانات يايدۇرۇلماقتا. خىتاي ۋە رۇسىيە مەتبۇئاتلىرى ئوخشاش بىر نۇقتىئىنەزەرنى تەكرارلاپ، دۇنيادىكى بارلىق مۇقىمسىزلىقنىڭ يىلتىزى شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ كېڭەيمىچىلىكىدىن كېلىپ چىققان دەپ دۇنيا جامائەت پىكىرىنى قايمۇقتۇرۇشقا ئۇرۇنماقتا [10].
يەنە بىر جەھەتتىن، بۇ ھەربىي بىرلىك سۈنئىي ھەمراھ ئالاقىسى ۋە تور ھۇجۇمى (سىبەر ھۇجۇم) جەھەتتە ھەمكارلىشىپ، غەربنىڭ ھالقىلىق ئۇل ئەسلىھەلىرىگە زەربە بېرىش پىلانلىرىنى تۈزمەكتە. ئۇلارنىڭ تور ئوغرىلىق قىلمىشلىرى نوقۇل مەلۇمات ئوغرىلاشلا بولماستىن، بەلكى غەرب دېموكراتىك سىستېمىسىنىڭ ئاساسىنى، سايلاملارنىڭ ئادىللىقىنى بۇزۇشنى مەقسەت قىلىدۇ [10].
ئاكادېمىك قاتلامدىكى «قۇرۇلمىلىق رىقابەتچىلەرنىڭ بىللە مەۋجۇت بولۇش» نەزەرىيەسى، خىتاي ۋە رۇسىيەنىڭ گەرچە ئوتتۇرا ئاسىياغا ئوخشاش رايونلاردا كىچىك تىپتىكى مەنپەئەت تالاش-تارتىشلىرى بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ بۇ زىددىيەتلەرنى كونترول قىلىپ، پۈتۈن زېھنىنى ئورتاق دۈشمىنى بولغان غەربكە مەركەزلەشتۈرىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. ئۇلارنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ھېساباتى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ كۈچىنى ئاجىزلىتىش بولۇپ، باشقا مەسىلىلەر ئىككىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ [17].
ئومۇمەن ئالغاندا، بۇ خىرىسلار پەقەتلا ھەربىي توقۇنۇش بىلەن چەكلەنمەيدۇ. ئۇ ئۆز نۆۋىتىدە ئىدېئولوگىيەلىك، ئىقتىسادىي، ۋە تېخنىكىلىق ھاكىمىيەتنى تالىشىش رىقابىتى بولۇپ، دۇنياۋى قائىدىلەرنى قايتا يېزىپ، مۇستەبىت تۈزۈملەرنىڭ قانۇنلۇق ھۆكۈم سۈرۈشىگە كاپالەتلىك قىلىدىغان يېڭى بىر قاراڭغۇ دەۋرنى يارىتىشنى كۆزلەيدۇ [13].
خىتاي – رۇسىيە خىرىسىنىڭ ئاۋسترالىيەنىڭ مەنپەئەتىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى
ئاۋسترالىيە ئۈچۈن ئېيتقاندا، خىتاي-رۇسىيە شېرىكلىكى ئۇنىڭ تارىخىي، جۇغراپىيەلىك ۋە سىياسىي بىخەتەرلىك مۇھىتىدا مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدىكى ئۆزگىرىش پەيدا قىلدى. نەچچە ئون يىلدىن بېرى ئاۋسترالىيە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى بىخەتەرلىك كاپالىتى ئاستىدا ئۆزىنىڭ جۇغراپىيەلىك يىراقلىقىنىڭ ئەۋزەللىكىدىن پايدىلىنىپ كەلگەن بولسا، ئەمدىلىكتە خىتاينىڭ تاجاۋۇزچى خاراكتېردىكى ھەربىي كېڭەيمىچىلىكى بۇ بىخەتەرلىك تۇيغۇسىنى تۈپتىن يوققا چىقاردى [18].
خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ دائىرىسى پەقەت جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى بىلەنلا چەكلەنمەستىن، بەلكى ئاۋسترالىيە قىتئەسىنىڭ ئەتراپىغىچە كېڭەيدى. يېقىندا خىتاي دېڭىز ئارمىيەسى ئەترىتىنىڭ ئاۋسترالىيەنى ئايلىنىپ چارلاش ۋە ھەقىقىي ئوق بىلەن مانېۋىر قىلىش قىلمىشلىرى ئۇلارنىڭ ئاۋسترالىيەنىڭ تەبىئىي مۇداپىئە قورغىنىغا قىلىنغان بىۋاسىتە ھەربىي خىرىس ھېسابلىنىدۇ ۋە ئاۋسترالىيەنىڭ دېڭىز تىرانسپورت يوللىرىغا پەيدا قىلىۋاتقان تەھدىتىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ [19].
بىخەتەرلىكتىن سىرت، ئاۋسترالىيەنىڭ ئىقتىسادىي ئاجىزلىقىمۇ تولۇق ئاشكارىلاندى. خىتاي ئىلگىرى ئاۋسترالىيەنىڭ يېزا-ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرى، ئۈزۈم ھارىقى ۋە كۆمۈر ئېكسپورتىغا بىر تەرەپلىمە تاموژنا بېجى قوشۇش ئارقىلىق ئىقتىسادىي جەھەتتىن بوزەك قىلىش ھەرىكىتىنى قانات يايدۇردى. بۇ خىل ئىقتىسادنى قورال قىلىش قىلمىشى خىتاي بىلەن رۇسىيەنىڭ خەلقئارالىق سودا قائىدىسىنى دەپسەندە قىلىپ، سودىنى سىياسىي بويسۇندۇرۇش ئۈچۈن قانداق ئىشلىتىدىغانلىقىنىڭ جانلىق مىسالىدۇر [20].
تەيۋەن مەسىلىسىدە توقۇنۇش يۈز بېرىش ئېھتىماللىقى ئاۋسترالىيەنىڭ دۆلەت مەنپەئەتى ئۈچۈن ئەڭ ئېغىر، ھەتتا ھالاكەت خاراكتېرلىك تەھدىت دەپ قارالماقتا. ئەگەر خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى تەيۋەنگە قوراللىق ھۇجۇم قىلسا ياكى ئارالنى قورشاۋغا ئالسا، بۇ دۇنياۋى تەمىنات زەنجىرىنى پۈتۈنلەي ۋەيران قىلىپلا قالماي، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى بىۋاسىتە ئۇرۇشقا تارتىدۇ. بۇ ئەھۋال ئاۋسترالىيەنىمۇ ئۆز ئىتتىپاقدىشىنى قوغداش ۋە رايون خەۋپسىزلىكىنى قوغداش مەجبۇرىيىتى بىلەن توقۇنۇشقا كىرىشكە يۈزلىشىشىگە مەجبۇرلايدۇ [21]. بۇنىڭدىن باشقا، خىتاي ۋە رۇسىيەنىڭ تەسىر دائىرىسى ئاۋسترالىيەنىڭ ئارقا ھويلىسى ھېسابلانغان تىنچ ئوكيان ئارال دۆلەتلىرىگىچە سىڭىپ كىردى. خىتاينىڭ سولومون ئاراللىرى قاتارلىق دۆلەتلەر بىلەن ئىمزالىغان بىخەتەرلىك كېلىشىملىرى ۋە يېڭى ئۇل ئەسلىھە تۈرلىرى ئاۋسترالىيەنىڭ بۇ رايوندىكى ئەنئەنىۋى رەھبەرلىك ئورنىنى ئاجىزلىتىپ، دۈشمەن دۆلەتلەرنىڭ ئاۋسترالىيە چېگراسىغا يېقىن يەردە ھەربىي بازا قۇرۇش خەۋپىنى تۇغدۇردى [18].
ئاۋسترالىيە ئىچكى قىسمىدىمۇ خىتاي ۋە رۇسىيەنىڭ سىبەر ھۇجۇملىرى ۋە چەتئەلنىڭ ئارىلىشىش ھەرىكەتلىرىنىڭ بىۋاسىتە زىيىنىغا ئۇچرىماقتا. ھۆكۈمەت قوللىشىدىكى خاككېرلار ئاۋسترالىيەنىڭ ھۆكۈمەت تورلىرىغا، ئۇنىۋېرسىتېتلىرىغا ۋە مۇھىم ئۇل ئەسلىھەلىرىگە توختىماي ھۇجۇم قىلىپ، بىلىم مۈلۈك ھوقۇقىنى ئوغرىلاشقا ۋە دېموكراتىك ئورگانلارغا ئارىلىشىش خەۋپىنى تۇغدۇردى [18]. ئاۋسترالىيە خەلقىنىڭ تونۇشىمۇ بۇ تەھدىتلەر ئالدىدا شىددەت بىلەن ئۆزگەردى. لوۋىي (Lowy) ئىنستىتۇتىنىڭ يېقىنقى ئەلرايىنى سىناش نەتىجىلىرى شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، مۇتلەق كۆپ قىسىم ئاۋسترالىيەلىكلەر ھازىر خىتاينى مۇھىم ھەربىي تەھدىت دەپ قارايدۇ ۋە دۆلەت بىخەتەرلىكىنى قوغداشتا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن بولغان ئىتتىپاقداشلىقنىڭ ھەل قىلغۇچ ئامىل ئىكەنلىكىنى تېخىمۇ چوڭقۇر ھېس قىلماقتا [19].
ياۋروپادىكى ۋەقەلەرمۇ ئاۋسترالىيە ئۈچۈن بىۋاسىتە سىياسىي ئەھمىيەتكە ئىگە. رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنا ئۇرۇشىغا خىتاينىڭ ياردەم بېرىشى غەربنىڭ ھەربىي مەنبەلىرىنى ياۋروپاغا باغلاپ قويۇپ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى كۈچ ئورۇنلاشتۇرۇشى ۋە توسۇش ئىقتىدارىنى كۆرۈنەرلىك ئاجىزلىتىپ قويماقتا. بۇ خىتايغا نىسبەتەن ئاۋسترالىيە ۋە رايون دۆلەتلىرىگە قاراتقان ھەربىي تەھدىتلىرىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن پايدىلىق شارائىت يارىتىپ بەردى [14].
يىغىنچاقلىغاندا، خىتاي ۋە رۇسىيە شېرىكلىكى ئاۋسترالىيەنىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىياتى ۋە دۆلەت خەۋپسىزلىكى يۆلەنگەن «قائىدىنى ئاساس قىلغان خەلقئارا تەرتىپ» نىڭ ئۇلىنى تەۋرەتمەكتە. ئەگەر كىچىك ۋە ئوتتۇرھال دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا ھۆرمەت قىلىدىغان ۋە خەلقئارا قانۇن بويىچە ئىش كۆرۈلىدىغان سىستېما ۋەيران بولسا، ئاۋسترالىيە ئۆز رايونىدا ھۆكۈمرانلىق ۋە زورلۇق-زومبۇلۇق قاپلىغان ئىنتايىن خەتەرلىك بىر كەلگۈسى بىلەن يۈزلىشىدۇ [22].
ئاۋسترالىيەنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئىنكاسى: مۇداپىئە ۋە ئىتتىپاقداشلىقنى كۈچەيتىش
خىتاي-رۇسىيە ۋە باشقا مۇستەبىت دۆلەتلەر گۇرۇھىدىن كېلىۋاتقان مىسلى كۆرۈلمىگەن خىرىس ئالدىدا، ئاۋسترالىيە ئۆزىنىڭ دۆلەت مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسىنى جىددىي ۋە ئومۇميۈزلۈك تېزلىتىپ كۈچەيتىشى كېرەك. پەقەت جۇغراپىيەلىك يىراقلىققىلا تايىنىپ دۆلەتنى قوغداش ۋە مەڭگۈلۈك تىنچلىقنى ئۈمىد قىلىش دەۋرى ئاللىقاچان ئاخىرلاشتى، شۇڭا، ئاۋسترالىيە زۆرۈر تېپىلغاندا رەقىبلەرنى يوقىتىش كۈچىگە ئىگە بولغان كۈچلۈك «رەت قىلىش ئارقىلىق توسۇش» ئىستراتېگىيەسىگە يۈزلىنىشى شەرت [18]. بۇ ئىستراتېگىيەلىك ئىنكاسنىڭ ئۇل تېشى تېخىچە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن بولغان ئىتتىپاقداشلىق بولۇپ، مەۋجۇت ANZUS (ئاۋسترالىيە، يېڭى زېلاندىيە ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىخەتەرلىك شەرتنامىسى) كېلىشىمىنى زامانىۋىلاشتۇرۇش ئوتتۇرىغا قويۇلماقتا. نۇرغۇن تەھلىلچىلەر بۇ كېلىشىمنى شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىنىڭ بەشىنچى ماددىسىغا ئوخشاش مۇتلەق كوللېكتىپ قوغداش خاراكتېرىگە ئىگە قىلىش ۋە دەرىجىسىنى ئۆستۈرۈشنىڭ رەقىبلەرگە يېتەرلىك تەھدىت سىگنالى بېرىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە [23].
AUKUS (ئاۋسترالىيە، ئەنگىلىيە ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى) ئۈچ تەرەپلىك بىخەتەرلىك شېرىكلىك مۇناسىۋىتى ئاۋسترالىيە قوراللىق قىسىملىرىنى زامانىۋىلاشتۇرۇشتىكى تارىخىي قەدەم ھېسابلىنىدۇ. يادرو قۇۋۋىتى بىلەن ھەرىكەتلىنىدىغان سۇ ئاستى پاراخوتلىرىغا ئېرىشىش ئاۋسترالىيە خان جەمەتى دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ كۈچ يەتكۈزۈش ئىقتىدارىنى زور دەرىجىدە سىجىللىققا ئىگە قىلىدىغان بولۇپ، خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ مۇھىم دېڭىز لىنىيەلىرىدىكى ھەرىكىتىنى چەكلەشتە ھەل قىلغۇچ توسالغۇ كۈچىگە ئايلىنىدۇ [18]. بۇنىڭدىن سىرت، ئاۋسترالىيە دۆلەت مۇداپىئە خامچوتىنى كۆرۈنەرلىك ئاشۇرۇشى، شۇ ئارقىلىق ئۇزۇن مۇساپىلىك يۇقىرى تېخنىكىلىق باشقۇرۇلىدىغان بومبىلار ۋە ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان سىستېمىلىرىنى تېزلىكتە سېتىۋېلىپ ئورۇنلاشتۇرۇشى لازىم. بۇنداق كۈچلۈك ھەربىي ھالەت، ھەرقانداق دۈشمەننىڭ ئاۋسترالىيەگە قوراللىق ھۇجۇم ياكى ھەربىي بېسىم قىلىشتىن ئىلگىرى ئېغىر بەدەل تۆلەيدىغانلىقىنى ھېس قىلدۇرۇش ئۈچۈن زۆرۈردۇر [22].
ئاۋسترالىيە پەقەت ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىغىلا تايىنىپ قالسا بولمايدۇ، بەلكى رايوندىكى باشقا دۆلەتلەر بىلەن بولغان ئىتتىپاقداشلىق تورىنى تېخىمۇ زىچ ۋە كۈچلۈك قىلىپ توقۇشى كېرەك. ياپونىيە، جەنۇبىي كورېيە ۋە ھىندىستانغا ئوخشاش دېموكراتىك رايونلۇق دۆلەتلەر بىلەن بولغان ئىككى تەرەپلىك ۋە كۆپ تەرەپلىك بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش ئىنتايىن مۇھىم. بۇ شېرىكلىك مۇناسىۋەتلەر خىتاي ۋە رۇسىيەنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ھېساباتلىرىنى قىيىنلاشتۇرىدۇ ھەمدە رايون بىخەتەرلىك يۈكىنى ئورتاق كۆتۈرۈش ئىمكانىيىتى بېرىدۇ [21].
كونكرېت قىلىپ ئېيتقاندا، ياپونىيە بىلەن بولغان ھەربىي ۋە سىياسىي يېقىنلىشىش ئاللىقاچان «ئىتتىپاقداشلىق» دەرىجىسىگە يېقىنلاشتى، قوش تەرەپلىك ھەربىي مانېۋىرلار ۋە ھەربىي بازىلارنى ئۆزئارا ئىشلىتىش كېلىشىملىرى بۇنىڭ يارقىن ئىپادىسىدۇر. شۇنىڭ بىلەن بىللە، «تۆت تەرەپلىك بىخەتەرلىك سۆزلىشىش مېخانىزمى» (Quad) غا، يەنى ھىندىستان، ياپونىيە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئاۋسترالىيە بىرلىكىگە ئاكتىپ ئاۋاز قوشۇش ئارقىلىق، ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى مۇستەبىتلىك كېڭەيمىچىلىكىگە قارشى دىپلوماتىك كۈچ ھاسىل قىلماقتا [18].
ئاۋسترالىيە يەنە دۆلەت بىخەتەرلىكىگە مۇناسىۋەتلىك بارلىق مىنىستىرلىق ۋە تارماقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئومۇمىي ھۆكۈمەت يۈزلىنىشىنى يولغا قويۇشى تەلەپ قىلىنىدۇ. بۇ جەمئىيەتتىكى يالغان ئۇچۇرلارغا تاقابىل تۇرۇش قابىلىيىتىنى ئاشۇرۇش، ھالقىلىق ئۇل ئەسلىھەلەرنى تور ھۇجۇمىدىن قوغداش ۋە دۆلەتنىڭ دېموكراتىك ئاپپاراتلىرىنى خىتاي-رۇسىيە تورىدىن كېلىۋاتقان سىڭىپ كىرىشلەردىن مۇداپىئە قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ [22]. ئىستراتېگىيەلىك ئىنكاسنىڭ يەنە بىر مۇھىم تەرىپى، شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا دۆلەتلىرى ۋە تىنچ ئوكيان ئارال دۆلەتلىرىدىكى ئاكتىپ دىپلوماتىيە بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ئاۋسترالىيە سۈزۈك تەرەققىيات ياردەم پۇللىرى ئاجرىتىش، كىلىمات ئۆزگىرىشىگە تاقابىل تۇرۇش ياردەملىرى ۋە بىخەتەرلىك ئىقتىدارى يارىتىپ بېرىش ئارقىلىق، بۇ دۆلەتلەرگە بېيجىڭ كۆپ ئىشلىتىدىغان «قەرز تۇزىقى» ۋە زورلاش دىپلوماتىيەسىنىڭ ئورنىغا، ئىشەنچلىك دېموكراتىك تاللاش سۇنۇشى كېرەك [18].
ئەڭ ئاخىرىدا، ئاۋسترالىيەنىڭ مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسى چوقۇم يۈكسەك جانلىق ۋە كەلگۈسىگە يۈزلەنگەن بولۇشى شەرت. ھەربىي تېخنىكىنىڭ شىددەت بىلەن يېڭىلىنىشى ۋە خىتاي-رۇسىيە شېرىكلىكىنىڭ سىياسىي تاكتىكىلىرىدىكى ئۆزگىرىشچانلىق، كانبېررا ھۆكۈمىتىنىڭ ئۆز قوراللىق قىسىم قۇرۇلمىسىنى، ئىستىخبارات توپلاش سىستېمىسىنى ۋە ئىستراتېگىيەلىك پىلانلىرىنى توختىماي ئەلالاشتۇرۇپ، ئۇلارنىڭ ئالدىدا مېڭىشىغا تۈرتكە بولۇشى لازىم [18].
غەرب ۋە ئاۋسترالىيەنىڭ ئىقتىسادىي مەنبەلەرنى كۆپ خىللاشتۇرۇش ۋە سىياسىي تاللاشلىرى
خىتاي-رۇسىيە شېرىكلىكىنىڭ كۆپ تەرەپلىمىلىك ۋە سىستېمىلىق خىرىسلىرىغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، ياۋروپا ئىتتىپاقىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان غەرب دۆلەتلىرى ۋە ئاۋسترالىيە ئۆزلىرىنىڭ ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي ئىستراتېگىيەلىرىنى نېگىزلىك ھالدا تەڭشىشى لازىم. بۇلارنىڭ ئىچىدە ئەڭ يادرولۇق ئىقتىسادىي نىشان، يەنى «خەتەرنى تۆۋەنلىتىش» سىياسىتى ئالدىنقى ئورۇندا تۇرىدۇ. بۇ ئىستراتېگىيە دۇنيا ئىقتىسادىنى ۋەيران قىلىدىغان تولۇق ئايرىلىش خاھىشىنى كۆزلىمىسىمۇ، ئەمما مۇستەبىت دۆلەتلەرگە بولغان ئېغىر بېقىندىلىقنى ئۈزۈپ تاشلاشنى نىشان قىلىدۇ [20].
ئاۋسترالىيە ئۈچۈن ئېيتقاندا، ئىقتىسادىي بازارلارنى كۆپ خىللاشتۇرۇش نوقۇل بىر ئىقتىسادىي سىياسەت بولۇپلا قالماستىن، بەلكى مىللىي خەۋپسىزلىككە تاقىلىدىغان مۇھىم مەسىلىدۇر. ئۆتكەنكى يىللاردىكى ئىقتىسادىي بېسىملاردىن يېتەرلىك ساۋاق ئالغان ئاۋسترالىيە شىركەتلىرى خىتاي بازىرىغا بولغان بېقىندىلىقىنى ئاجىزلىتىش ئۈچۈن، شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا، ھىندىستان، ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە ئامېرىكا قىتئەسى قاتارلىق باشقا بازارلارغا سىستېمىلىق يۈزلىنىشى ۋە ئۆز سودا لىنىيەسىنى كېڭەيتىشى كېرەك [20].
مۇھىم قېزىلما بايلىقلار، خۇسۇسەن ئاز ئۇچرايدىغان تۇپراق ۋە باشقا كەم تېپىلىدىغان مىنېراللارنىڭ تەمىنات زەنجىرىنى بىخەتەر قىلىشمۇ بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ مۇھىم بىر قىسمىدۇر. ئاۋسترالىيە يۇقىرى تېخنىكا ۋە ھەربىي سانائەتتە كەم بولسا بولمايدىغان بۇ خىل مىنېرال بايلىقلارغا مول بولغاچقا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن ھەمكارلىشىپ بۇ مىنېراللارنى پىششىقلاپ ئىشلەش زاۋۇتلىرىنى خىتاينىڭ مونوپوللۇقىدىن قۇتۇلدۇرۇپ، ئۆز تۇپرىقىدا قۇرۇپ چىقىشى ئىنتايىن مۇھىم [18].
ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدىكى رولى بارغانسېرى زورايماقتا. ئاۋسترالىيە بىلەن ياۋروپا ئىتتىپاقى ئوتتۇرىسىدا قويۇق بىر ھەمكارلىق ئورنىتىش سودىنى قورال قىلىۋالغان ھەرقانداق دۆلەتنى كوللېكتىپ ھالدا جازالايدىغان، شۇنداقلا دۇنياۋى ئىقتىسادىي چىداملىقلىقنى ئاشۇرىدىغان سودا كېلىشىملىرىنى ۋە ئىقتىسادىي مەجبۇرلاشقا قارشى قوراللارنى يارىتىشىغا ياردەم بېرىدۇ [20].
سىياسىي جەھەتتىن ئېلىپ ئېيتقاندا، غەرب دۇنياسى «دۇنيانىڭ جەنۇبى» دىكى تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەر بىلەن بولغان ئالاقىنى يېڭىچە كۈچ ۋە سەمىمىيەت بىلەن قايتىدىن كۈچەيتىشنىڭ زۆرۈرلۈكىنى تونۇپ يېتىشى شەرت. خىتاي ۋە رۇسىيەنىڭ كېسەك ئالتۇن دۆلەتلىرى گەۋدىسى ۋە شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى ئارقىلىق تارقىتىۋاتقان تەشۋىقاتلىرىنى تارمار قىلىش ئۈچۈن، غەرب دېموكراتىيەلىرى خەلقئارالىق پۇل-مۇئامىلە ئاپپاراتلىرىنى ئىسلاھ قىلىشى ۋە بۇ دۆلەتلەرنىڭ ھەقىقىي تەرەققىيات ئېھتىياجىنى قاندۇرىدىغان باراۋەر شېرىكلىك مۇناسىۋەتلىرىنى سۇنۇشى كېرەك [13].
تېخنىكىلىق ئۈستۈنلۈك مەسىلىسىمۇ ئىتتىپاقداش دېموكراتىك دۆلەتلەر ئارىسىدا ئورتاق تەتقىقات ۋە تەرەققىيات پىروگراممىلىرى ئارقىلىق ساقلىنىپ قېلىنىشى لازىم. ئىلغار يېرىم ئۆتكۈزگۈچلەر، سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىلىرى ۋە كىۋانت ھېسابلاش تەتقىقاتلىرىنىڭ خىتاي-رۇسىيە ھەربىي سانائەت گەۋدىلىرىگە ئېقىپ كىرىشىنى چەكلەش ئارقىلىق، غەرب بۇ مۇستەبىت رېجىملار ئارمىيەسىنىڭ تېز سۈرئەتتە زامانىۋىلىشىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئالالايدۇ [7].
شۇنىڭ بىلەن بىرگە، دۆلەت ئىچىدىكى ئاجىزلىقلارنى بىر تەرەپ قىلىشمۇ ئوخشاشلا تەخىرسىز مەسىلىدۇر. غەرب دېموكراتىك دۆلەتلىرى، خۇسۇسەن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئىچىدىكى سىياسىي قۇتۇپلىشىش ۋە جەمئىيەت پارچىلىنىش ئەھۋاللىرى، خىتاي بىلەن رۇسىيەنىڭ تەشۋىقات ۋە يالغان ئۇچۇر تارقىتىش پائالىيەتلىرى ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك پۇرسەت يارىتىپ بەردى. دۆلەت ئىچىدىكى ئۆزئارا ئىشەنچنى قايتا تۇرغۇزۇش ۋە دېموكراتىك ئۇيۇشۇشچانلىقنى ئاشۇرۇش غەربنىڭ سىرتتا كۈچ كۆرسىتىشى ئۈچۈن ئەڭ تۈپ ۋە ئاساسىي شەرت ھېسابلىنىدۇ [24].
دىپلوماتىك ئىستراتېگىيەلەر جەھەتتە، خىتاي-رۇسىيە مۇناسىۋىتىنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى تارىخىي ئىشەنچسىزلىك ۋە مەنپەئەت سۈركىلىشلىرىدىن ئاقىلانىلىك بىلەن پايدىلىنىش خىزمىتى ئىشلىنىشى كېرەك. ئۇلارنىڭ تۇيۇقسىز مۇناسىۋىتىنى ئۈزۈشى يىراق ئېھتىماللىق بولسىمۇ، ئەمما پىلانلىق غەرب سىياسەتلىرى ئارقىلىق ئۇلار ئوتتۇرىسىدىكى سىممېترىيەسىزلىكنى كېڭەيتىپ، رۇسىيەنىڭ قوشۇمچە رول ئويناشتىن زېرىكىشىنى ئىلگىرى سۈرۈش ۋە بېيجىڭنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ھېساباتلىرىنى قىيىنلاشتۇرۇش مۇمكىندۇر [8].
ئاخىرىدا شۇنى ئەسكەرتىش كېرەككى، گەرچە غەرب دۆلەتلىرى ۋە ئاۋسترالىيە مۇستەھكەم ھۈركۈتۈش كۈچىنى ساقلىشى كېرەك بولسىمۇ، يەنىلا دىپلوماتىيەلىك سۆزلىشىش قاناللىرىنى ئوچۇق تۇتۇشى كېرەك. قورال كونترول قىلىش، يادرو قوراللىرىنىڭ كېڭىيىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە كىلىمات ئۆزگىرىشى قاتارلىق ئىنسانىيەتنىڭ مەۋجۇتلۇقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك تېمىلاردا سۆزلىشىش بولسا، خاتا ھېسابلاپ قېلىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە خىتاي-رۇسىيە گۇرۇھى بىلەن بولغان رىقابەت خاراكتېرلىك بىللە مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش ۋەزىيىتىنى مەسئۇلىيەتچانلىق بىلەن باشقۇرۇشتا ئىنتايىن قىممەتلىكتۇر [13].
خۇلاسە
يۇقىرىدا تەھلىل قىلىنغاندەك، خىتاي بىلەن رۇسىيە ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك شېرىكلىك خەلقئارا جۇغراپىيەلىك سىياسىي ۋەزىيەتتە چوڭقۇر، ئۇزۇن مۇددەتلىك ۋە قۇرۇلمىلىق خاراكتېرگە ئىگە بۇرۇلۇش دەۋرىنى ياراتتى. بۇ «چەك-چېگراسى يوق» يېقىنلىشىش ئىران ۋە شىمالىي كورېيە قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ قېتىلىشى بىلەن تېخىمۇ خەتەرلىك ھالەتكە يېتىپ، غەرب باشچىلىقىدىكى لىبېرال خەلقئارا تەرتىپنىڭ ئاساسىي پىرىنسىپلىرىنى يوققا چىقىرىشنى ۋە مۇستەبىت تۈزۈملەرگە خىزمەت قىلىدىغان يېڭى بىر كۆپ قۇتۇپلۇق سىستېمىنى بەرپا قىلىشنى كۆزلىمەكتە [2]. ئۇلارنىڭ ھەربىي، ئىقتىسادىي ۋە دىپلوماتىك ساھەدىكى ئورتاق ھەرىكەتلىرىنى ئومۇميۈزلۈك ئانالىز قىلىش نەتىجىسىدە شۇ نەرسە ئايان بولىدۇكى، بۇ ئىتتىپاقلىق يالغۇز ۋاقىتلىق مەنپەئەتكە قۇرۇلغان ئاساسسىز ئالاقە بولماستىن، بەلكى دېموكراتىك نىزاملارغا قارشى پىلانلىق ۋە يۈكسەك دەرىجىدە تەشكىللەنگەن ئورتاق سىياسىي ئىرادىدۇر. ئۇلارنىڭ ھەربىي كۈچ كۆرسىتىشى، ئىقتىسادىي جازالاردىن قېچىشى ۋە يەرشارىۋى سىياسىي بايانلارنى ئۆز مەنپەئەتى ئۈچۈن بۇرمىلىشى غەربنىڭ ئىستراتېگىيەلىك تەپەككۇرىدا پۈتۈنلەي يېڭىچە ۋە ئىلغار بىر بۇرۇلۇش ياساشنى تەلەپ قىلماقتا [10].
ئاۋسترالىيە ئۈچۈن ئېيتقاندا بۇ ئەھۋاللارنىڭ تەسىرى بىۋاسىتە ۋە ئىنتايىن ئېغىردۇر. مۇقىمسىزلىق گىردابىغا پاتقان ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىغا جايلاشقان ئاۋسترالىيە، ھازىر ئۆز ئىشىك ئالدىدىلا يۈز بېرىۋاتقان شىددەتلىك ھەربىي زامانىۋىلىشىش، ئىقتىسادىي تەھدىت ۋە رايون مۇقىملىقىنىڭ بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىشىدەك رېئاللىققا دۇچكەلمەكتە. ئۇزۇندىن بېرى دۆلەتنى قوغداپ كەلگەن جۇغراپىيەلىك توساقلار نۆۋەتتە يىراق مۇساپىلىك باشقۇرۇلىدىغان بومبىلار ۋە تور ئۇرۇشلىرى ئالدىدا پۈتۈنلەي مەنىسىنى يوقاتتى[18].
ئاۋسترالىيە دۆلەتنىڭ كەلگۈسى بىخەتەرلىكىگە كاپالەتلىك قىلىش ئۈچۈن، چوقۇم كەسكىن ھالدا ئۆزىنىڭ قاتتىق ھەربىي كۈچىگە مەبلەغ سېلىشى، AUKUS كېلىشىمىنى تېز سۈرئەتتە ئىجرا قىلىشى، شۇنداقلا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، ياپونىيە ۋە باشقا رايونلۇق دېموكراتىيەلەر بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك بىرلىكىنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرۇشى زۆرۈردۇر. مۇشۇنداق قۇدرەتلىك توسۇش تورى يارىتىلغاندىلا، ئاندىن مۇستەبىت تۈزۈملەرنىڭ كېڭەيمىچىلىكىگە تاقابىل تۇرغىلى بولىدۇ [21]. بۇنىڭدىن باشقا، تەمىنات زەنجىرىنى، بولۇپمۇ ھالقىلىق ۋە مۇھىم مىنېرال بايلىقلارنى كۆپ مەنبەلەشتۈرۈش ئارقىلىق ئىقتىسادىي چىداملىقلىقنى يۇقىرى كۆتۈرۈش ھەمدە ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن بىرلىشىپ كۈچلۈك بولغان جۇغراپىيەلىك ۋە ئىقتىسادىي ئىستراتېگىيەلەرنى تۈزۈپ چىقىشمۇ تەخىرسىز ۋەزىپىدۇر. ئاۋسترالىيە جەزمەن ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي ئاجىزلىقلىرىنى ئۆزىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئەۋزەللىكىگە ئايلاندۇرۇشى شەرت [20].
ئەڭ ئاخىرىدا شۇنى تەكىتلەش كېرەككى، بۇ يېڭى بىر دەۋردىكى چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتىگە رەھبەرلىك قىلىشتا ئاۋسترالىيە ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىدىن ئىرادىسى تەۋرەنمەس، دېموكراتىك جەھەتتە ئىتتىپاقلاشقان ۋە ئىستراتېگىيەلىك سەۋر-تاقەتكە ئىگە كۈچلۈك بىر سىستېما تەلەپ قىلىنىدۇ. ئەركىن، ئوچۇق ۋە قائىدىنى ئاساس قىلغان خەلقئارا سىستېمىنىڭ مەۋجۇتلۇقى ئۆزلۈكىدىنلا كاپالەتكە ئىگە بولۇپ قالمايدۇ، خىتاي-رۇسىيە مۇستەبىت كۈچلىرىنىڭ خىرىسى ئالدىدا، بۇ تەرتىپ كۈچلۈك دۆلەت باشقۇرۇش سەنئىتى، يۈكسەك ھەربىي تەييارلىق ۋە دېموكراتىك قىممەت قاراشقا بولغان مۇرەسسەسىز ئىشەنچ ئارقىلىق ئاكتىپلىق بىلەن قوغدىلىشى كېرەك [2].
مەنبەلەر:
- Maria Papageorgiou, Valentina Feklyunina. Alignment as a process: Explaining the trajectory of the Sino–Russian relationship. European Journal of International Security, Cambridge University Press. (November 25, 2025).
- Robert D. Blackwill, Richard Fontaine. No Limits? The China-Russia Relationship and U.S. Foreign Policy. Council on Foreign Relations. (December 2024).
- Ben Norton. China-Russia joint statement marking ›new era‹ on 75th anniversary of relations (full text). Geopolitical Economy Report. (May 24, 2024).
- Li Shuyin. Investigation and Consideration of the History of China-Russia Military Cooperation. Interpret: China, CSIS. (June 10, 2016).
- András Rácz, Alina Hrytsenko. Partnership Short of Alliance: Military Cooperation Between Russia and China. Center for European Policy Analysis (CEPA). (June 16, 2025).
- Piotr Dzierżanowski, Marcin Przychodniak. CHINA’S ECONOMIC SUPPORT FOR RUSSIA SINCE THE FULL-SCALE INVASION OF UKRAINE. The Polish Institute of International Affairs (PISM). (February 2025).
- Graham Ayres, Lyndi Tsering. China’s Facilitation of Sanctions and Export Control Evasion. U.S.-China Economic and Security Review Commission (USCC). (November 2025).
- Eugene Rumer. Taiwan and the Limits of the Russia-China Friendship. Carnegie Endowment for International Peace. (September 3, 2024).
- Valerie Niquet. Russia-China Partnership: Without Limits, but with Lingering Territorial Issues. The Japan Institute of International Affairs (JIIA). (2024).
- U.S.-China Economic and Security Review Commission (USCC). CHAPTER 3: AXIS OF AUTOCRACY: CHINA’S REVISIONIST AMBITIONS WITH RUSSIA, IRAN, AND NORTH KOREA. (November 2024).
- Indo-Pacific Defense FORUM. Imperfect Partners. (July 14, 2025).
- Beyond the Horizon ISSG. Trilateral Momentum Between China, Russia, and North Korea. (2025).
- Kaush Arha et al. Securing a free and open world: A US-EU blueprint to counter China and Russia. Atlantic Council. (October 7, 2024).
- Chatham House. It may take a generation for a stable new world order to emerge. (2025).
- KOREA ON POINT. Implications of Enhanced China–Russia Strategic Cooperation and the Expansion of the Shanghai Cooperation Organization (SCO). (2025).
- Chick Edmond. Geopolitical Influence Revisited: Structured Competitive Coexistence and Strategic Risk in China–Russia Relations in Eurasia. International Journal of Contemporary Security Studies. (March 25, 2026).
- Dr Rajeswari Pillai Rajagopalan. The Sino-Russian partnership: why it matters for Australian security and defence. Australian Strategic Policy Institute (ASPI). (March 30, 2026).
- Lowy Institute. Poll 2025. (2025).
- Lowy Institute. Countering Chinese economic coercion: enhanced cooperation between Australia and Europe. (2025).
- United States Studies Centre (USSC). Australia-Taiwan relations: Policy options and priorities for engagement. (February 5, 2026).
- Mike Hughes, Rajeswari Pillai Rajagopalan. A coordinated trans-Eurasian threat: the deepening Sino-Russian strategic partnership. The Strategist (ASPI). (March 30, 2026).
- Lowy Institute. An address by Opposition Leader Anthony Albanese. (2025).
- Bobo Lo. Convergence and divergence: China-Russia relations in the age of Trump. New Eurasian Strategies Centre. (July 2025).
- Lowy Institute. Revitalising Australia’s out-of-date US alliance. (2025).
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
