ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
مۇقەددىمە
يەر شارى پۇل-مۇئامىلە تېخنىكىسىنىڭ تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ مەركىزىي بانكا رەقەملىك پۇللىرى ئەنئەنىۋى پۇل سىستېمىسىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرىدىغان كۈچلۈك ئىستراتېگىيەلىك ئامىلغا ئايلاندى[1, 2]. بۇ جەرياندا خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى تەرىپىدىن يولغا قويۇلغان رەقەملىك يۈەن (electronic Chinese Yuan – e-CNY) سىستېمىسى زامانىۋى پۇل-مۇئامىلە تارىخىدىكى دۆلەت قوللانغان ئەڭ كەڭ كۆلەملىك ۋە ئەڭ ئىلغار مەركىزىي بانكا رەقەملىك پۇلى (Central Bank Digital Currency – CBDC) تەجرىبىسى بولۇپ قالدى[1, 2]. خىتاي خەلق بانكىسى (PBOC) 2014-يىلىدىن باشلاپ پىلانلىغان مەزكۇر تۈر نۆۋەتتە دۇنيادىكى جۇغراپىيەلىك سىياسىي ۋە ماكرو پۇل-مۇئامىلە ئاساسىنى قايتىدىن بەلگىلەشنىڭ بىر قىسمىدۇر[1, 3].
2026-يىلى رەقەملىك يۈەن ئۈچۈن بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولۇپ سىستېما پەقەتلا بىر يۇقىرى تېخنىكىلىق چىقىم سۇپىسى بولۇپ قالماستىن، بەلكى «رەقەملىك ئامانەت پۇلى» دەۋرىگە قەدەم قويدى[1, 4]. مەزكۇر ئىسلاھات سىستېمىنىڭ جەمئىيەتتىكى ئىشلىتىلىش ئۈنۈمىنى ئاشۇرۇپ، ئۇنى دۆلەتنىڭ مۈلۈك-مەجبۇرىيەت باشقۇرۇش زەنجىرىگە تولۇق كىرگۈزدى[1]. ئۇندىن باشقا سىستېما خەلقئارا سودىدا كۆپ تەرەپلىك رەقەملىك پۇل كۆۋرۈكى بولغان «mBridge» سۇپىسى بىلەن قوشۇلۇپ، يەر شارى خاراكتېرلىك پۇل يۆتكىلىشتە يېڭى بىر ئىستراتېگىيەلىك يول ئاچتى[1, 5].
مەزكۇر ئانالىز ماقالىسىدە خىتاينىڭ رەقەملىك يۈەن تۈرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشتىكى ئاساسىي مۇددىئاسى، دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى سىياسىي نىشانلىرى، شۇنداقلا ئۇنىڭ يەر شارى پۇل-مۇئامىلە ھۆكۈمرانلىقىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرى تەكشۈرۈلىدۇ[1, 3]. بولۇپمۇ سىستېمىنىڭ يادرولۇق تېخنىكىلىق قۇرۇلمىسى، «mBridge» بىلەن SWIFT سۇپىلىرىنىڭ قارشىلىشىشى، 2026-يىلىدىكى يېڭى ئىسلاھاتلار، شۇنداقلا ئۇنىڭ پۇرسەتلىرى بىلەن خەتەرلىرى سېلىشتۇرۇلۇپ باھالىنىدۇ[1, 6].
خىتاي نوپۇسى ئۇزۇندىن بۇيان يۇقىرى دەرىجىدىكى رەقەملىشىش شارائىتىدا ياشاۋاتقان بولۇپ نەق پۇلسىز كۈندىلىك تۇرمۇش ئادىتىگە تولۇق كۆنگەن[1, 3]. مانا مۇشۇنداق بىر ئىجتىمائىي ۋە تېخنىكىلىق جەمئىيەت مۇھىتى خىتاي خەلق بانكىسىنى تېز سۈرئەتتە رەقەملىك پۇل لايىھەسىنى بەرپا قىلىش ھەم يولغا قويۇش ئىمكانىيىتىگە ئىگە قىلدى[1, 2]. شۇڭا رەقەملىك يۈەننىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى يالغۇز بىر تېخنىكىلىق يېڭىلىق بولۇپ قالماي، بەلكى ماكرو سىياسەتنىڭ بىر قىسمىدۇر[1, 3].
شەخسىي كىرىپتو پۇللار بىلەن سىرتتىن كېلىدىغان يەر شارى خاراكتېرلىك مۇقىم پۇللار دۆلەتنىڭ پۇل ئىگىلىك ھوقۇقىغا جىددىي تەھدىت سۈپىتىدە قارالدى[1, 2]. مەزكۇر خىرىسلار دۆلەتنى پۈتۈنلەي مەركەزلەشكەن ۋە بىر يۆنىلىشلىك دۆلەت كونتروللۇقىدىكى رەقەملىك پۇل بوشلۇقى بەرپا قىلىشقا مەجبۇر قىلدى[1, 2]. بۇ جەرياندا خۇسۇسىي تېخنىكا شىركەتلىرىنىڭ يەككە بازار مونوپوللۇقىنى قولغا ئېلىشىمۇ ئەڭ چوڭ تۈرتكىلىك كۈچلەرنىڭ بىرى بولدى[1, 2].
ماقالىنىڭ قۇرۇلمىسىدا ئاۋۋال تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش بايان قىلىنىدۇ، ئاندىن ئىچكى كونترول بىلەن تاشقى سودا زەنجىرىدىكى خىزمەتلەر مۇھاكىمە قىلىنىدۇ[1, 3]. ئاكادېمىك مەنبەلەردىكى تېكىست نەقىللىرى بىلەن ئاخىرىدىكى ئىزاھات نومۇرلىرى تولۇق بىر گەۋدىلەشتۈرۈلۈپ، رەقەملىك يۈەننىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى ۋە جۇغراپىيەلىك خەتەردىن ساقلىنىش (Hedging) كۈچى باھالىنىدۇ[1, 5].
بىرىنچى بۆلۈم: تەرەققىياتنىڭ ئاساسىي مۇددىئاسى ۋە تارىخىي ئۆزگىرىش باسقۇچلىرى
خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ رەقەملىك يۈەن (e-CNY) تۈرىنى باشلىشىدىكى ئەڭ دەسلەپكى قوزغاتقۇچ كۈچ دۆلەت ئىچىدىكى خۇسۇسىي يۇقىرى تېخنىكا شىركەتلىرىنىڭ كۆچمە چىقىم بازىرىنى مونوپول قىلىۋېلىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىكتۇر[1, 2]. يېقىنقى يىللاردا پۈتۈن دۆلەتنىڭ پۇل چىقىم بازىرىنى تېڭشۈن (Tencent) شىركىتىنىڭ «ئۈندىدار چىقىمى» (WeChat Pay) بىلەن ئەلىبابا (Alibaba) گۇرۇھىنىڭ «جىفۇباۋ» (Alipay) ناملىق سۇپىلىرى پۈتۈنلەي كونترول قىلدى[1, 2]. خىتاي خەلق بانكىسى مەزكۇر سۇپىلارنىڭ سىستېمىلىق كىرىزىس يارىتىش خەۋپىدىن ئەنسىرەپ، دۆلەتنىڭ پۇل-مۇئامىلە بىخەتەرلىكىنى قوغداش مەقسىتىدە رەقەملىك يۈەن لايىھەسىنى قوزغىدى[1, 2].
خۇسۇسىي كۆچمە چىقىم سۇپىلىرى قولايلىق مۇلازىمەت زەنجىرى بەرپا قىلغان بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ قوبۇل قىلىنىش كۆلىمى دۆلەتنىڭ سودا بانكىلىرىنى ۋە پۇل-مۇئامىلە ئاساسىنى بوشاشتۇرۇپ قويغانىدى[1, 3]. خىتاي ھۆكۈمىتى تېخنىكا ماگناتلىرىنىڭ مونوپوللۇق ئورنىنى پارچىلاشقا ۋە مالىيە جەريانىنى قايتىدىن مەركەزگە باغلاشقا تىرىشتى[1, 2]. مانا مۇشۇنداق شارائىتتا رەقەملىك يۈەن بىر خىل تېخنىكىلىق جەھەتتىن قوللىنىلغان قارشى تۇرۇش بىلەن بازارنى تەڭشەش قورالى سۈپىتىدە يولغا قويۇلدى[1, 2].
يەنە بىر تەرەپتىن دۇنياۋى مىقياستا ئوتتۇرىغا چىققان شەخسىي كىرىپتو پۇللار (مەسىلەن، بىتكوين) بىلەن فېيسبۇك (Facebook) شىركىتى تەۋسىيە قىلغان «دىيەم» (Diem) پۇلى خىتاينىڭ پۇل ئىگىلىك ھوقۇقىغا زور تەھدىت ئېلىپ كەلدى[2]. خىتاينىڭ پۇل-مۇئامىلە ئورگانلىرى دەرھال كىرىپتو پۇل سودىسى ۋە ئۇلارنى ئېچىش ھەرىكەتلىرىنى پۈتۈنلەي قانۇنسىز دەپ ئېلان قىلدى[2]. مەزكۇر چەكلىمىلەر خۇسۇسىي كىرىپتو بوشلۇقىنى يوقىتىپ، مەركىزىي بانكا تەرىپىدىن تارقىتىلىدىغان رەقەملىك يۈەنگە تولۇق پائالىيەت مەيدانى يارىتىپ بەردى[1, 2].
تارىخىي تەرەققىيات باسقۇچىغا نەزەر سالساق، سىستېما 2014-يىلىدىن باشلاپ خىتاي خەلق بانكىسى ئىچىدە كىچىك گۇرۇپپا شەكلىدە تەرەققىي قىلدۇرۇلۇشقا باشلىغان[1]. 2016-يىلى مەركىزىي بانكا رەسمىي ھالدا رەقەملىك پۇل تەتقىقات ئورنى قۇرۇپ تۈرنى تېخىمۇ تەرەققىي قىلدۇردى[2]. 2017-يىلى سودا بانكىلىرى ۋە تېخنىكا شىركەتلىرى بىلەن بىرلىكتە «رەقەملىك پۇل ئېلېكتىرونلۇق چىقىمى» (DC/EP) دەپ ئاتالغان سىستېمىلىق ھەم ئۈزلۈكسىز تەجرىبە باسقۇچى باشلاندى[1, 2].
2019-يىلى سىستېمىنىڭ ئۈستى ئوچۇق لايىھە ئۆلچەملىرى بېكىتىلگەندىن كېيىن، 2020-يىلىدىن باشلاپ شېنجېن، سۇجۇ، چېڭدۇ ۋە شىئەن قاتارلىق سىناق رايونلىرىدا رەسمىي رەقەملىك يۈەن سىناقلىرى باشلاندى[1]. 2020-يىلى ئۆكتەبىردە شېنجېن شەھەرلىك ھۆكۈمىتى مەركىزىي بانكا بىلەن ھەمكارلىشىپ 50 مىڭ پۇقرانىڭ ھەر بىرىگە مەقسەتلىك «قىزىل كونۋېرت» (red packet) سۈپىتىدە جەمئىي 10 مىليون رەقەملىك يۈەن تارقاتتى[1, 2]. مەزكۇر غايەت زور كۆلەملىك سىناق رەقەملىك يۈەننى كۈندىلىك پارچە سېتىش بازىرىدا مۇۋەپپەقىيەتلىك تەجرىبىدىن ئۆتكۈزدى[1, 2].
2022-يىلى ئۆتكۈزۈلگەن بېيجىڭ قىشلىق ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسى رەقەملىك يۈەننىڭ خەلقئارالىق سۇپىدىكى ئەڭ چوڭ سىناق مەيدانى بولۇپ قالدى[1, 2]. تەنھەرىكەتچىلەر بىلەن چەت ئەللىك زىيارەتچىلەر خىتايدىكى يەرلىك بانكا ھېساباتلىرى بولمىسىمۇ، قاتتىق دېتال ھەميانلىرى ۋە ئالاھىدە كارتىلار ئارقىلىق بىۋاسىتە سودىنى تاماملىدى[1, 2]. بۇ سىناق سىستېمىنىڭ دۆلەت چېگراسىدىن ھالقىغان ئىشلىتىلىش ئاساسىنى كۆرسىتىپ بەردى[1].
2026-يىلى باشلانغان چوڭ ئىسلاھاتلار رەقەملىك يۈەننى پەقەتلا بىر يۇقىرى تېخنىكىلىق چىقىم سۇپىسى ياكى سىناق قورالى بولۇشتىن ھالقىتىپ سىستېمىلىق بىر پۇل تۈرىگە ئايلاندۇردى[1, 4]. نۆۋەتتە يۈەننىڭ خەلقئارالىشىشىنى تېزلىتىش ۋە ئامېرىكا دوللىرىنىڭ يەك تەرەپلىك ھۆكۈمرانلىقىغا تاقابىل تۇرۇش نىشانى مەركىزىي ئورۇنغا قويۇلدى[1, 5]. تەرەققىيات باسقۇچىغا نەزەر سالساق 2014-يىلىدىن باشلاپ تەرەققىي قىلدۇرۇلغان بۇ سىستېمىنىڭ بۈگۈنكى كۈندە دۇنيا پۇل-مۇئامىلە بازىرىدىكى سىستېمىلىق ئۆزگىرىشلىرى بىر تاسادىپىيلىق ئەمەس[1].
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا شەرقىي تۈركىستان بىلەن خىتاينىڭ باشقا يىراق، بېكىنمە رايونلىرىدىكى ئىجتىمائىي-ئىقتىسادىي ئايلىنىشلاردا رەقەملىك يۈەننىڭ رولى يەنە بىر جەھەتتىن پۇل-مۇئامىلە كاپالىتىنى كېڭەيتىشكە قارىتىلغان[1]. خىتاي ھۆكۈمىتى رەقەملىك يۈەن ئارقىلىق تاغلىق رايونلار بىلەن تور ئۇلىنىشى ناچار بولغان يېزا جەمئىيەتلىرىدىكى يېزا نوپۇسىنىڭ دۆلەتنىڭ رەقەملىك يۈەن چىقىم زەنجىرىگە سىڭىپ كىرىشىنى قولغا كەلتۈرمەكچى بولدى[1, 3]. مەزكۇر ئىستراتېگىيە سىياسىي جەھەتتىن يىراق رايونلارنى مەركىزىي پۇل-مۇئامىلە تورى ئارقىلىق تېخىمۇ بەكرەك تىزگىنلەشكە خىزمەت قىلىدۇ[1].
ئىككىنچى بۆلۈم: ئىچكى ۋە تاشقى سىياسەت نىشانلىرىغا خىزمەت قىلىش سىستېمىسى
خىتاي رەقەملىك يۈەن سىستېمىسىنى لايىھەلىگەندە ئۆزىگە خاس بىر ئىچكى سىياسەت نىشانىنى ئوتتۇرىغا قويدى، ئۇ بولسىمۇ «بىرىنچى دەرىجىدىكى تۈزۈلمە كونتروللۇقى» بىلەن «باشقۇرۇلىدىغان نامسىزلىق» (managed anonymity) پىرىنسىپىدۇر[1, 2, 7]. مەزكۇر لايىھە بويىچە ئادەتتىكى ئىشلەتكۈچىلەر كۈندىلىك تۇرمۇشتىكى ئاز سوممىلىق سودىلاردا ئۈچىنچى تەرەپ سودىگەرلىرى بىلەن بانكىلار ئالدىدا نامسىز تۇرالايدۇ[1, 2]. ئەمما مەركىزىي بانكا ۋە دۆلەتنىڭ ئالاقىدار ئورگانلىرى ھەر بىر رەقەملىك يۈەن ھەميانىنىڭ بارلىق تارىخىي ئايلىنىش سانلىق مەلۇماتلىرىغا، شۇنداقلا كىملىك ئۇچۇرلىرىغا دەل ۋاقتىدا ئېرىشىش ئىقتىدارىغا ئىگە[1, 2].
رەقەملىك يۈەننىڭ «بىر پۇل، ئىككى ئامبار، ئۈچ مەركەز» (One Coin, Two Repositories, Three Centers) دەپ ئاتالغان ئىستراتېگىيەلىك سىستېمىسىدا، خىتاي خەلق بانكىسى سىستېمىنىڭ پۈتۈن سودا جەريانىنى تىزىملاش ۋە دەلىللەش مەركىزى ئارقىلىق پۈتۈنلەي نازارەت قىلىدۇ[2]. چوڭ سانلىق مەلۇمات ئانالىز مەركىزى بولسا سىستېمىدىكى پائالىيەتلەرنى كۆزىتىپ، خەتەرلەرنى باشقۇرۇشقا ۋە دۆلەت سىياسىتىگە خىزمەت قىلدۇرۇشقا مەسئۇل بولىدۇ[2]. بۇ جەرياندا رەقەملىك يۈەننىڭ ئىچكى سىياسەتتىكى ئەڭ كۆرۈنەرلىك رولى دۆلەتنىڭ نازارەت ۋە تىزگىنلەش كۈچىنى يېڭى بىر يۈكسەكلىككە كۆتۈرۈشىدۇر[1, 2].
تەتقىقاتچىلار رەقەملىك يۈەننى خىتاينىڭ «پىروگراممىلىق دۆلەت» (programmable state) بىلەن تېخىمۇ ئەقىللىق پۇل-مۇئامىلە كۆزىتىش سىستېمىسى قۇرۇش يولىدىكى بىر قورالى دەۋاتىدۇ[1]. يەنى دۆلەت ئوتتۇرىغا چىقارغان «ئەقىللىق توختام» (smart contract) تېخنىكىسى ئارقىلىق پۇلنىڭ پەقەت بەلگىلەنگەن رايونلاردا، بەلگىلەنگەن شەخسلەر تەرىپىدىن ۋە بەلگىلەنگەن ۋاقىت ئىچىدە ئىشلىتىلىشىگە كاپالەتلىك قىلغىلى بولىدۇ[1, 3]. بۇ تېخنىكا دۆلەتنىڭ ئىجتىمائىي باشقۇرۇش، شۇنداقلا نازارەت قىلىش سىستېمىسى بىلەن بىۋاسىتە يۇغۇرۇلدى[1].
مەسىلەن، يەرلىك ھۆكۈمەتلەر تەرىپىدىن بېرىلىدىغان كۈتۈنۈش پۇللىرى، ئىجتىمائىي ياردەملەر ياكى مەلۇم تۈردىكى ئىقتىسادىي سېلىنمىلارنى پەقەت بەلگىلەنگەن تاۋارلارنى سېتىۋېلىشقىلا چەكلەپ قويۇش تېخنىكىلىق جەھەتتىن مۇمكىن قىلىندى[1, 3]. مەزكۇر لايىھە سىياسىي جەھەتتىن يىراق ۋە بېكىنمە بولغان شەرقىي تۈركىستان قاتارلىق رايونلاردا، ئىجتىمائىي كاپالەت بېرىش كۆرۈنۈشى ئاستىدا يەرلىك كىشىلەرنىڭ ئىقتىسادىي ھەرىكەتلىرىنى مىكرو سەۋىيەگىچە تولۇق كونترول قىلىش ئىمكانىيىتى يارىتىپ بېرىدۇ[1]. دۆلەت ئۆزى كۆزلىگەن سىياسىي بىخەتەرلىك نىشانلىرى بويىچە خالىغان كىشىنىڭ ھەميانىنى چەكلەش ياكى جازالاش ھوقۇقىغا ئىگە بولالايدۇ[1, 2].
خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ يەرلىك ئىستراتېگىيەسىدە رەقەملىك يۈەننىڭ پۇل-مۇئامىلە كاپالىتىنى كېڭەيتىش ۋە بانكىسىز يېزا نوپۇسىنى دۆلەت مالىيە تورىغا كىرگۈزۈش نىشانىمۇ بار[1, 3]. قولايلىق ۋە تېز سۈرئەتتە دەل ۋاقتىدا ھېسابات قىلىنىشى، شۇنداقلا سودىنىڭ ئاخىرلىشىشى قانۇنىي ھەم تېخنىكىلىق جەھەتتىن كاپالەتكە ئىگە قىلىندى[1]. سىستېما سىياسىي جەھەتتىن مەركەزدىن يىراق رايونلارنى مەركىزىي پۇل-مۇئامىلە ئارقىلىق تېخىمۇ بەكرەك تىزگىنلەشكە خىزمەت قىلىدۇ[1].
تاشقى سىياسەت نىشانى جەھەتتە، رەقەملىك يۈەن خىتاينىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك سودا زەنجىرى بولغان «بىر بەلباغ، بىر يول» (Belt and Road Initiative) ئىستراتېگىيەسىگە تولۇق سىڭدۈرۈلمەكتە[1, 3]. خىتاي بىلەن تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئىقتىسادىي ھەم تېخنىكىلىق كاپالەت زەنجىرى تېخىمۇ بەكرەك ماسلاشتۇرۇلدى[1, 3]. خىتاي ھۆكۈمىتى مەزكۇر سودا زەنجىرى بويىدىكى دۆلەتلەرگە مەبلەغ، قەرز ۋە ئۈسكۈنىلەرنى تەمىنلەش جەريانىدا يېڭى بىر پۇل ئوبوروت زەنجىرىنى تەشۋىق قىلماقتا[1, 3].
بۇ جەرياندا رەقەملىك يۈەننىڭ يەر شارى سودا پائالىيەتلىرىدە قوبۇل قىلىنىش دەرىجىسى يېقىنقى بىر قانچە يىلدا تېز سۈرئەتتە ئاشتى[1]. يېزا-قىشلاق بىلەن يىراق رايونلاردىكى ئىشلەتكۈچىلەردىن تارتىپ خەلقئارا سودا شىركەتلىرىگىچە رەقەملىك يۈەن ھەميانلىرىنىڭ ئېچىلىش نىسبىتى ئۈزلۈكسىز يۇقىرىلىدى[1]. دۆلەتنىڭ يەر شارى ئىستراتېگىيەسى دائىرىسىدە يۈەننىڭ خەلقئارالىشىشىنى تېزلىتىش ۋە ئامېرىكا دوللىرىنىڭ سىستېمىلىق قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشىگە قارشى تۇرۇش نىشانى مەركىزىي ئورۇنغا قويۇلدى[1, 5].
شۇڭا رەقەملىك يۈەن پەقەت بىرلا دۆلەت ئىچى چىقىم قورالى بولۇپ قالماستىن، بەلكى خىتاينىڭ يەر شارى مىقياسىدىكى پۇل-مۇئامىلە ساھەسىدە يېڭىلىق يارىتىپ رەھبەرلىككە ئېرىشىش ئارزۇسىنىڭ نامايەندىسىدۇر[1, 2]. دۆلەت ئىچىدە يۇقىرى دەرىجىدىكى تىزگىنلەش ۋە كۆزىتىش سىستېمىسى يارىتىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، تاشقى دۇنيادا غەربنىڭ پۇل-مۇئامىلە ھۆكۈمرانلىقىدىن قۇتۇلۇشنىڭ تېخنىكىلىق يوللىرىنى سىناق قىلىش جەريانى داۋاملاشماقتا[1, 2].
بولۇپمۇ غەرب دۆلەتلىرىنىڭ يەككە ھوقۇقلۇق پۇل-مۇئامىلە جازالاش قوراللىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن خىتاي ئوتتۇرىغا چىقارغان مەزكۇر يېڭى چىقىم سىستېمىسى تاشقى خەتەرلەرنى ئازايتىشنى نىشان قىلىدۇ[1, 5]. مەزكۇر ئىستراتېگىيە خىتاي شىركەتلىرىنىڭ خەلقئارا سودىدا دوللار ئورنىغا يۈەن بىلەن بېجىرىلىدىغان سودىنى ئىلگىرى سۈرۈشىگە تېخنىكىلىق يۆلەنچۈك بولدى[1, 5]. كۆپلىگەن چەت ئەل شىركەتلىرىمۇ خىتاي بىلەن بولغان سودىدا رەقەملىك يۈەنگە قىزىقىشقا باشلىدى[1, 8].
بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، پۇلنىڭ تېز سۈرئەتتە دەل ۋاقتىدا ھېسابات قىلىنىشى ۋە سودىنىڭ ئاخىرلىشىشى قانۇنىي شۇنداقلا تېخنىكىلىق جەھەتتىن كاپالەتكە ئىگە قىلىندى[1]. رەقەملىك يۈەن ئارقىلىق پۇلنىڭ رەقەملىك سۈرئىتى ئەنئەنىۋى بانكا چىقىم زەنجىرىدىكى كۆپ قاتلاملىق ھاۋالە جەريانلىرىنى قىسقارتىپ، خەلقئارا سودا تەننەرخىنى ئومۇميۈزلۈك تېجەش پۇرسىتىنى تەمىنلىدى[1, 5].
ئۈچىنچى بۆلۈم: جۇغراپىيەلىك پۇل-مۇئامىلە رىقابىتى: «mBridge» ۋە SWIFT سۇپىلىرىنىڭ تەسىرى
يەر شارى پۇل-مۇئامىلە كۆۋرۈكىنىڭ جۇغراپىيەلىك سىياسەت بىلەن يۇغۇرۇلۇش جەريانى رەقەملىك يۈەننىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك سىستېمىلار بىلەن بولغان قارشىلىشىشىنى كۆرسىتىپ بەردى[1, 5]. ئۇزۇندىن بۇيان خەلقئارا سودا بىلەن چىقىم سىستېمىلىرى ئامېرىكا دوللىرى ۋە غەرب كونتروللۇقىدىكى «دۇنياۋى بانكىلار ئارا پۇل-مۇئامىلە تېلېگراف جەمئىيىتى» (SWIFT) تورىغا تايىنىپ كەلمەكتە ئىدى[1, 2]. خىتاي رەقەملىك يۈەننى تەرەققىي قىلدۇرۇش ئارقىلىق، مانا مۇشۇنداق بىر يەك تەرەپلىك ھۆكۈمرانلىق سىستېمىسىغا تېخنىكىلىق جەھەتتىن قارشى چىقالايدىغان يېڭى بىر ئوبوروت زەنجىرىنى بەرپا قىلدى[1, 5].
مەزكۇر دائىرىدىكى ئەڭ مۇھىم كۆپ تەرەپلىك ھەمكارلىق تۈرلىرىدىن بىرى كۆپ تەرەپلىك مەركىزىي بانكا رەقەملىك پۇلى سۇپىسى بولغان «mBridge» تۈرى بولۇپ قالدى[1, 5]. خەلقئارا ھېساباتلار بانكىسىنىڭ (BIS) يېتەكچىلىكىدە باشلانغان بۇ تۈرگە خىتاي خەلق بانكىسى، شياڭگاڭ پۇل-مۇئامىلە باشقۇرۇش ئىدارىسى، تايلاند مەركىزىي بانكىسى ۋە ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى مەركىزىي بانكىسى قاتارلىقلار قۇرغۇچى ئەزا سۈپىتىدە قاتناشتى[1, 5].
كېيىنرەك دۇنيانىڭ ئەڭ چوڭ ئېنېرگىيە ئېكسپورت قىلغۇچى دۆلەتلىرىنىڭ بىرى بولغان سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭمۇ مەزكۇر سۇپىغا رەسمىي قاتنىشىشى، ئېنېرگىيە سودىسىدا ئامېرىكا دوللىرىنىڭ ئورنىنى ئاجىزلىتالايدىغان جۇغراپىيەلىك سىياسىي بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولدى[1, 5]. مەزكۇر تەرەققىياتلار ئېنېرگىيە سودىسىنى دوللاردىن يىراقلاشتۇرۇپ يېڭى بىر كۆپ قۇتۇپلۇق پۇل سۇپىسى يارىتىش مۇمكىنچىلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى[1, 5].
«mBridge» سۇپىسى تەقسىملەنگەن ھېسابات دەپتىرى تېخنىكىسىغا (DLT) تايىنىپ قاتناشقۇچى مەركىزىي بانكىلارنىڭ ئۆزلىرىنىڭ ھۆكۈمران رەقەملىك پۇللىرى ئارقىلىق ۋاسىتىسىز، بىۋاسىتە ۋە دەل ۋاقتىدا چىقىم قىلىشىغا يول ئاچتى[1]. مەزكۇر سىستېمىدا سودا قىلغاندا ئامېرىكا دوللىرىنى ئوتتۇرىدىكى ۋاسىتىچى پۇل قىلىپ تاللاش زۆرۈرىيىتى قالمىدى[1, 5]. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا غەرب دۆلەتلىرىنىڭ پۇل-مۇئامىلە جازالاش قوراللىرىنىڭ سىستېمىلىق ئۈنۈمى ئومۇميۈزلۈك تۆۋەنلىدى[1, 5].
2024-يىلىنىڭ ئاخىرلىرىدا يەر شارى پۇل-مۇئامىلە بوشلۇقىدا مۇھىم بىر جۇغراپىيەلىك بۇرۇلۇش يۈز بەردى: خەلقئارا ھېساباتلار بانكىسى« (BIS) «mBridge تۈرىدىن چېكىنىپ چىقىش قارارىنى ئېلان قىلدى[1, 6]. بۇ قارارنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشىدە غەرب تەرەپنىڭ مەزكۇر يېڭى چىقىم سۇپىسىنىڭ غەربنىڭ جازالاش تۈزۈملىرىدىن قېچىش، پۇل-مۇئامىلە كۆزىتىشىنى ئايلىنىپ ئۆتۈش ۋە دوللارنىڭ ئورنىنى ئاجىزلاشتۇرۇش ئۈچۈن ئىشلىتىلىش ئېھتىماللىقىدىن ئەنسىرىشى ياتىدۇ[1, 6].
خەلقئارا ھېساباتلار بانكىسىنىڭ باش ئىجراچىسى ئاۋگۇستىن كارسېنسنىڭ بايانلىرىمۇ مەزكۇر جۇغراپىيەلىك سىياسىي ئەندىشىلەرنى دەلىللىدى[1]. غەرب دۆلەتلىرى بۇ يېڭى پۇل كۆۋرۈكىنىڭ پۈتۈنلەي غەرب كونتروللۇقىنىڭ سىرتىدا قالغان بىر قارا بوشلۇققا ئايلىنىپ قېلىشىدىن ئەندىشە قىلدى[1, 6]. بىراق BIS نىڭ چېكىنىپ چىقىشى «mBridge» سىستېمىسىنىڭ ئايلىنىشىنى توختىتالمىدى[1, 6].
خىتاي، شياڭگاڭ، تايلاند، ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى ۋە سەئۇدى ئەرەبىستان مەزكۇر تۈرنى مۇستەقىل داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن، شياڭگاڭدا يېڭى بىر مۇستەقىل قانۇنىي گەۋدە قۇرۇشقا قەدەم قويدى[1]. بۇ يېڭى گەۋدە سۇپىنىڭ تېخنىكىلىق تەرەققىياتى بىلەن قانۇنىي ئاساسلىرىنى قايتىدىن بېكىتىپ، سۇپىنى «ئەڭ كىچىك ياشاش ئىقتىدارىغا ئىگە مەھسۇلات» (MVP) باسقۇچىدىن رەسمىي تىجارەت باسقۇچىغا كۆتۈردى[1]. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا رەقەملىك يۈەننىڭ چېگرا ھالقىغان ئىشلىتىلىش نىسبىتى يېڭى رېكورت ياراتتى[1]. يەر شارى پۇل-مۇئامىلە بوشلۇقىدىكى يەنە بىر تېخنىكىلىق قورال شاڭخەيدە قۇرۇلغان «RMB خەلقئارا مەشغۇلات مەركىزى» تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا چىقىرىلغان «چېگرا ھالقىغان رەقەملىك يۈەن يۆتكەش مۇلازىمىتى» (CBETS) بولۇپ قالدى[1]. مەزكۇر پىلان بويىچە 26 خەلقئارالىق پۇل-مۇئامىلە ئاپپاراتى رەقەملىك يۈەننىڭ بىۋاسىتە قاتناشقۇچىسى سۈپىتىدە كېلىشىم ئىمزالىدى[1].
بۇ 26 بانكا ئارىسىدا ئىستاندارد چارتېرد (Standard Chartered) نىڭ خىتاي ۋە سىنگاپور شۆبىلىرى، شۇنداقلا تايلاند، لائوس ۋە قاتاردىكى خىتاي بانكىلىرىنىڭ شۆبىلىرى بار بولۇپ، ئۇلار رەقەملىك يۈەننى چېگرا ھالقىغان سودىلاردا بىۋاسىتە ئىشلىتىشكە باشلىدى[1]. بۇ خىل مۇھىم قەدەملەر رەقەملىك يۈەننىڭ دۇنياۋى پۇل توشۇش زەنجىرىدىكى ئورنىنى جەھەتتىن تېخىمۇ مۇستەھكەملىدى[1]. گەرچە غەرب دۆلەتلىرى خۇسۇسەن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئۆزىنىڭ پۇل-مۇئامىلە مۇستەقىللىقىنى قوغداش ئۈچۈن، مەركىزىي بانكا رەقەملىك پۇلى قۇرۇلۇشلىرىغا ئېھتىياتچانلىق بىلەن قاراپ ئوخشاش تەرەققىياتلارنى چەكلىمەكچى بولۇۋاتقان بولسىمۇ، خىتاينىڭ بۇ تېخنىكىلىق قەدىمى يەنىلا يەر شارى پۇل-مۇئامىلە بازىرىدىكى كۆپ قۇتۇپلىشىشنى تېزلىتىۋاتىدۇ[1, 7]. غەربنىڭ مۇناسىۋەتلىك ئاپپاراتلىرى رەقەملىك يۈەن سىستېمىسىدىكى «ئىچكى يۈزلىنىش» نى ۋە يىراق شەرقتىكى پۇل-مۇئامىلە يېڭى زەنجىرىنى قايتىدىن باھالاشقا مەجبۇر بولۇۋاتىدۇ[1, 7].
2025-يىلىنىڭ ئاخىرىغا كەلگەندە «mBridge» سۇپىسىنىڭ چېگرا ھالقىغان سودا ئايلىنىش مىقدارى تەخمىنەن 470 مىليارد يۈەنگە يەتتى[1]. مەزكۇر غايەت زور سان سىستېمىنىڭ ئەمدى بىرلا نەزەرىيەۋى سىناق ئەمەس، بەلكى كۈندىلىك سودىدا ئاكتىپ رول ئويناۋاتقان بىر رەقەملىك رېئاللىق ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ[1].
تۆتىنچى بۆلۈم: 2026-يىلدىكى پارادىگما (Paradigm) ئۆزگىرىشى: «رەقەملىك ئامانەت پۇلى» دەۋرى ۋە ئىقتىسادىي ئۈنۈمى
2026-يىلىنىڭ بېشىدىن باشلاپ رەقەملىك يۈەن سىستېمىسىدا ئىنتايىن مۇھىم بولغان بىر قۇرۇلمىلىق ئىسلاھات يۈز بەردى[1, 4]. خىتاي خەلق بانكىسى رەقەملىك يۈەننى ئاددىي بىر نەق پۇل ئىزباسارى بولۇشتىن چىقىرىپ، «رەقەملىك ئامانەت پۇلى» (digital deposit money) دەرىجىسىگە يۇقىرى كۆتۈردى[1, 4]. مەزكۇر تۈزۈلمىۋى ئىسلاھات بويىچە سودا بانكىلىرى ئۆزلىرىنىڭ رەقەملىك يۈەن ھەميانلىرىدىكى قالدۇق مەبلەغلەرگە يەرلىك ئامانەت نىسبىتى بويىچە ئۆسۈم تۆلەيدىغان بولدى[1, 9]. بۇ يېڭى سىياسەت رەقەملىك يۈەننىڭ ئىشلىتىلىش پۇرسەتلىرىنى ئىلگىرى سۈرۈشتە غايەت زور بىر تېزلىتىش رولىنى ئوينىدى[1]. چۈنكى ئىلگىرى ئاددىي پۇقرا بىلەن شىركەتلەر رەقەملىك يۈەننى ھەمياندا تۇتۇپ تۇرۇشقا ئانچە قىزىقمايتتى ھەمدە ئۇلار مەبلەغنى جىفۇباۋ ياكى ئۈندىدار ھەميانلىرىدا يۆتكىلىشچان تۇتۇشنى ياخشى كۆرەتتى[1, 3]. ئەمما يېڭىدىن يولغا قويۇلغان ئۆسۈم بېرىش تۈزۈمى كىشىلەرنى رەقەملىك يۈەننى تۇتۇپ تۇرۇشقا قىزىقتۇردى[1, 9]. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا سودا بانكىلىرىنىڭمۇ رەقەملىك يۈەننى ئۆزلىرىنىڭ مۈلۈك-مەجبۇرىيەت باشقۇرۇش زەنجىرىگە كىرگۈزۈشىگە يول ئېچىلدى[1, 4]. بانكىلارنىڭ رەقەملىك يۈەن مىقدارىنى ئاشۇرۇش ئاكتىپلىقى يۇقىرى كۆتۈرۈلۈپ، مەزكۇر تۈر دۆلەت مىقياسىدىكى سىستېمىلىق بىر بۇرۇلۇشقا ئايلاندى[1]. ئۇنىڭ ئۈستىگە رەقەملىك يۈەن بىرىنچى قېتىم يەرلىك ئامانەت سۇغۇرتىسى سىستېمىسىنىڭ كاپالىتى ئاستىغا ئېلىندى، بۇ ئەھۋال ئىشلەتكۈچىلەرنىڭ ئىشەنچىسىنى تېخىمۇ ئاشۇردى[1, 4].
2025-يىلى نويابىرغىچە بولغان خىتاي خەلق بانكىسىنىڭ رەسمىي سانلىق مەلۇماتلىرىغا ئاساسلانغاندا رەقەملىك يۈەننىڭ جەمئىي سودا سوممىسى 16.7 تىرىليون يۈەنگە (تەخمىنەن 2.3 تىرىليون ئامېرىكا دوللىرى) يەتكەن[1]. سىستېمىدىكى ئومۇمىي سودا سانى 3.4 مىليارد قېتىمغا يېقىنلاشقان بولۇپ، ئېچىلغان شەخسىي رەقەملىك ھەميان سانى 300 مىليوندىن ئاشقان[1]. سىستېمىنى قوبۇل قىلغان يەرلىك سودا نۇقتىلىرى بولسا 15 مىليوندىن ئاشقان[1]. رەقەملىك يۈەننىڭ بۇ دەرىجىدە تېز سۈرئەتتە ئېشىشى ئۇنىڭ «سودىغا ئەگىشىپ دەل ۋاقتىدا ھېسابات قىلىش» (SUP) ۋە «بوش باغلانغان ھېسابات» (loosely-coupled account) لايىھەسىگە تايىنىدۇ[1]. بۇ لايىھە ئارقىلىق سودا تاماملانغان ھامان پۇل مەبلىغى دەل ۋاقتىدا قارشى تەرەپنىڭ ھەميانىغا يۆتكىلىدۇ، شۇنداقلا ئەنئەنىۋى بانكا چىقىمىدىكى بىر قانچە كۈنلۈك كېچىكىش تۈگىتىلىدۇ[1].
2026-يىلى رەقەملىك يۈەننىڭ مالىيە سىستېمىسىدىكى رولى تېخىمۇ بەكرەك كېڭەيدى[1]. ھۆكۈمەت تەرىپىدىن بېرىلىدىغان كۈتۈنۈش پۇللىرى، يېشىل ئېنېرگىيە رىغبەتلەندۈرۈش مەبلىغى ۋە جىددىي قۇتقۇزۇش ياردەملىرى يەرلىك كىشىلەرگە ئەقىللىق توختاملار ئارقىلىق رەقەملىك يۈەن شەكلىدە تارقىتىلدى[1, 3]. مەزكۇر ئىقتىدار مالىيەنىڭ ئاشكارىلىقىنى ئاشۇرۇپ مەبلەغنىڭ باشقا يوللارغا بۇرۇلۇپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئالدى[1].
دۇنيا بانكىسىنىڭ ئالاقىدار دوكلاتلىرىدا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاينىڭ يېزا-قىشلاق ۋە يىراق رايونلىرىدىكى بانكا مۇلازىمەت بوشلۇقىنى تولدۇرۇشتا رەقەملىك يۈەن تېز سۈرئەتلىك رول ئويناۋاتىدۇ[1, 3]. يەرلىك كىشىلەر ئەقلىي ئىقتىدارلىق تېلېفونلىرى ياكى قاتتىق دېتال كارتىلىرى ئارقىلىق دۆلەتنىڭ رەقەملىك يۈەن توشۇش زەنجىرىگە سىڭىپ كىردى[1]. بۇ تەرەققىيات پۇل-مۇئامىلە كاپالىتىنى كېڭەيتىش بىلەن بىر ۋاقىتتا مەركىزىي كونترولنى تېخىمۇ كۈچەيتتى[1].
بەشىنچى بۆلۈم: سىستېمىلىق خەتەرلەر، شەخسىي مەخپىيەتلىك ئەندىشىلىرى ۋە ئىلمىي باھالار
گەرچە خىتاي خەلق بانكىسى رەقەملىك يۈەن سىستېمىسىنىڭ يۇقىرى دەرىجىدىكى تېخنىكىلىق بىخەتەرلىككە ئىگە ئىكەنلىكىنى بايان قىلغان بولسىمۇ، ئەمما خەلقئارالىق ئىلمىي تەتقىقاتلار شەخسىي مەخپىيەتلىكنىڭ دەپسەندە قىلىنىش خەۋپىنى بىرىنچى ئورۇنغا قويماقتا[1, 7, 10]. رەقەملىك يۈەن سىستېمىسىدا دۆلەتنىڭ بارلىق كىشىلەرنىڭ قەيەردە، نېمىنى ۋە قاچان سېتىۋالغانلىقى توغرىسىدىكى بىرىنچى قول ئۇچۇرلارغا ئېرىشەلىشى، كەلگۈسىدە پارتىيەۋى سىستېمىنىڭ سىياسىي ساداقەت بويىچە كىشىلەرنى ئىقتىسادىي جەھەتتىن چەكلەش ئىقتىدارىنى يۇقىرى كۆتۈرىدۇ[1, 2].
ئاۋسترالىيە ئىستراتېگىيەلىك سىياسەت ئىنستىتۇتى (ASPI) غا ئوخشاش داڭلىق ئاكادېمىك ئورگانلارنىڭ دوكلاتىغا ئاساسلانغاندا، رەقەملىك يۈەن خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ جەمئىيەتنى كۆزىتىش سىستېمىسىنى تېخىمۇ كۈچەيتىدىغان بىر قورالدۇر[2]. «باشقۇرۇلىدىغان نامسىزلىق» پىرىنسىپى پۇقرالارنى تاشقى سودىگەرلەردىن قوغدىغان بىلەن، دۆلەت ئورگانلىرىنىڭ مىكرو دەرىجىدىكى پائالىيەتلەرگە كىرىشىنى توسىيالمايدۇ[1, 2]. بۇ ئەھۋال سىستېمىنىڭ جەمئىيەتتە پۈتۈنلەي قوبۇل قىلىنىشىغا توسالغۇ بولۇۋاتىدۇ[1, 10].
گۆتې ئۇنىۋېرسىتېتى (Goethe University) تەتقىقاتچىلىرى فرېدېرىك تروننىيېر (Frédéric Tronnier) ۋە ۋېيخۇا چيۇ (Weihua Qiu) تەرىپىدىن 2024-يىلى ئېلىپ بېرىلغان بىر قېتىملىق تەكشۈرۈش تەتقىقاتىدا شەخسىي مەخپىيەتلىك ئەندىشىلىرىنىڭ رەقەملىك يۈەننىڭ ئىشلىتىلىشىگە بولغان تەسىرى مىقدار جەھەتتىن دەلىللەنگەن[10]. تەتقىقاتتا جەمئىي 800 كىشى تەكشۈرۈلگەن بولۇپ، تەكشۈرۈش سوئاللىرىنى تېز ياكى خاتا تولدۇرغانلار چىقىرىۋېتىلگەندىن كېيىن 692 نەپەر پۇقرا قالغان[10]. بۇ يۇقىرى سۈپەتلىك ئەۋرىشكە پۇقرالارنىڭ تېخنىكىلىق چۈشەنچىسى بىلەن مەخپىيەتلىك ئەندىشىلىرىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ[10].
مەزكۇر تەكشۈرۈش نەتىجىسىدە قۇرۇلمىلىق تەڭلىمە مودېلى (PLS-SEM) ئىشلىتىلگەن بولۇپ، شەخسىي مەخپىيەتلىك ئەندىشىلىرىنىڭ رەقەملىك يۈەننى ئىشلىتىش ئارزۇسىغا بولغان تەسىرىنىڭ يول كوئېففىتسېنتى (path coefficient) پىرسەنت جەھەتتىن تەتۈر يۆنىلىشتە 0.273 بولۇپ چىققان[10]. مەزكۇر سان پۇقرالار ئارىسىدىكى مەخپىيەتلىك ئەندىشىلىرىنىڭ سىستېمىنى ئىشلىتىش دەرىجىسىنى بىۋاسىتە تۆۋەنلىتىدىغانلىقىنى ئىلمىي جەھەتتىن ئىسپاتلايدۇ[10].
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، تېخنىكا بىلەن ۋەزىپىنىڭ ماسلىشىشچانلىقى (Task-Technology-Fit) نىڭ ئىشلىتىش ئارزۇسىغا كۆرسىتىدىغان ئاكتىپ تەسىرىنىڭ يول كوئېففىتسېنتى 0.425 بولۇپ چىققان بولسا، دۆلەتنىڭ تۈرگە قاتنىشىش ۋە مەجبۇرلاش دەرىجىسىنىڭ (Government Involvement) تەسىر كوئېففىتسېنتى 0.119 بولۇپ باھالانغان[10]. تەتقىقات سىستېمىسىدىكى مەخپىيەتلىك ئەندىشىلىرىنىڭ بېسىم كوئېففىتسېنتىنىڭ تەڭشەلگەن R-كىۋادرات قىممىتى (Adjusted R2) 0.821 دەپ ئېلان قىلىنغان[10]. بۇ سان شەخسىي ئەندىشىلەرنىڭ رەقەملىك يۈەننىڭ يەرلىك بازاردىكى ئاستىلىشىنى تولۇق چۈشەندۈرۈپ بېرەلەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ[1, 10].
خەلقئارالىق مۇتەخەسسىسلەرنىڭ كۆرسىتىشىچە، خىتايدا مۇستەقىل قانۇن بويىچە تەكشۈرۈش تۈزۈمى ياكى كىشىلىك ھوقۇقنى قانۇنىي قوغداش سىستېمىسى مۇستەھكەم بولمىغانلىقتىن، رەقەملىك يۈەن سىستېمىسىدىكى مەخپىيەتلىك كاپالىتى يەنىلا دۆلەتنىڭ يەككە ئىشەنچ سۇپىسى بىلەنلا چەكلىنىپ قالىدۇ[1, 7]. شۇڭلاشقا مەزكۇر سىستېمىنىڭ يەر شارى مىقياسىدا ئومۇميۈزلۈك قوبۇل قىلىنىشى قىيىن بولىدۇ[1, 7]. خەلقئارالىق سودا شىركەتلىرى بىلەن دۆلەتلەر ئۆزلىرىنىڭ پۇل سودا ئۇچۇرلىرىنى خىتاي مەركىزىي بانكىسىنىڭ مىكرو كۆزىتىش كۆزنىكىگە تولۇق تاپشۇرۇپ بېرىشنى خالىمايدۇ[1, 7]. چۈنكى پۈتۈن سودا جەريانىنىڭ مەركىزىي تىزىمدا ساقلىنىشى سودا مەخپىيەتلىكى ۋە خەلقئارالىق كاپالەتلەرنى خەتەرگە ئۇچرىتىدۇ[1, 7]. بۇ يۈزلىنىش يۈەننىڭ ئەركىن زاپاس پۇلغا ئايلىنىش يولىدىكى ئەڭ چوڭ چەكلىمىدۇر[1, 7].
پارتىيەۋى سىستېمىدىكى بۇ خىل سۇيىئىستېمال خەتەرلىرى رەقەملىك يۈەننى ياۋروپا مەركىزىي بانكىسى تەرىپىدىن تەرەققىي قىلدۇرۇلۇۋاتقان «رەقەملىك ياۋرو» (Digital Euro) تۈرىدىن پۈتۈنلەي ئايرىپ تۇرىدۇ[1, 7]. ياۋروپا ئىتتىپاقى ئۆزىنىڭ سىستېمىسىدا پۇقرالارنىڭ شەخسىي ئەركىنلىكى ۋە مەخپىيەتلىكىنى قوغداش ئۆلچەملىرىنى بىرىنچى ئورۇنغا قويىدىغانلىقىنى بايان قىلماقتا[1, 7]. دەل ئەكسىچە، خىتاينىڭ لايىھەسى بولسا دۆلەتنىڭ كونترول كۈچىنى يېڭى بىر پەللىگە يەتكۈزۈشنى مەقسەت قىلىدۇ[1].
شۇڭلاشقا رەقەملىك يۈەننىڭ تېخنىكىلىق ئەۋزەللىكلىرى مەۋجۇت بولسىمۇ، ئەمما ئىشەنچ كىرىزىسى بىلەن شەخسىي ئەركىنلىككە بولغان تەھدىتلەر يەنىلا ئۇنىڭ دۆلەت ئىچى شۇنداقلا تاشقى دۇنيادىكى يادرولۇق چەكلىمىسى بولۇپ قالماقتا[1, 10]. پۇقرالار دۆلەتنىڭ مىكرو كۆزىتىش بوشلۇقىدىن ئۈزلۈكسىز قورقۇپ تۇرغاچقا، ئەنئەنىۋى خۇسۇسىي سۇپىلارنى تاللاشنى داۋاملاشتۇرماقتا[1, 10].
ئالتىنچى بۆلۈم: پۇل-مۇئامىلە جەھەتتىن خەتەردىن ساقلىنىش (Hedging) ئىستراتېگىيەسى، ئالتۇن زاپىسى ۋە يەر شارى خەۋپسىزلىكى
خىتاي مەركىزىي ھۆكۈمىتى نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، رەقەملىك يۈەن پەقەت ئىجتىمائىي تېخنىكا كاپالىتى ئەمەس، بەلكى يەنە بىر خىل ئىستراتېگىيەلىك پۇل-مۇئامىلە جەھەتتىن خەتەردىن ساقلىنىش قورالىدۇر[1, 5]. ئامېرىكا دوللىرىنىڭ يەر شارى پۇل سودىسىدىكى مۇتلەق ئۈستۈنلۈكى، غەرب دۆلەتلىرىگە خالىغان ۋاقىتتا خالىغان دۆلەتلەرنى پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىدىن چەكلەش كۈچى بېرىدۇ [1, 5]. خىتاي رەقەملىك يۈەن ۋە «mBridge» غا ئوخشاش سۇپىلار ئارقىلىق مانا مۇشۇنداق بىر سىستېمىلىق جازاغا ئۇچراش خەۋپىگە قارشى تېخنىكىلىق بىر مۇداپىئە قورۇقى قۇردى[1, 5].
بۇ جەرياندا رەقەملىك يۈەننىڭ ئايلىنىش يولى خىتاينىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى بىلەن ئېنېرگىيە كاپالىتىنى قوغداشتا ئالاھىدە رول ئوينايدۇ[1, 5]. سەئۇدى ئەرەبىستان ياكى ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى قاتارلىق دۆلەتلەر بىلەن ئېلىپ بېرىلىدىغان ئېنېرگىيە سودىسىدا رەقەملىك يۈەن چىقىم يولىنىڭ ئىشلىتىلىشى، نېفىت ئىمپورت زەنجىرىنىڭ ئۈزۈلۈپ قالماسلىقىغا تېخنىكىلىق كاپالەت بېرىدۇ[1, 5]. شۇڭلاشقا، مەزكۇر سىستېما سىياسىي ئانالىز تىلى بىلەن ئېيتقاندا، خىتاينىڭ پات ئارىدا يۈز بېرىدىغان يەر شارى خاراكتېرلىك سىستېمىلىق توقۇنۇشلارغا قارىتا ئالدىن كۆرەرلىك بىلەن بەرپا قىلغان پۇل-مۇئامىلە پاناھگاھىدۇر[1, 5].
مەزكۇر پۇل-مۇئامىلە خەتەردىن ساقلىنىش كاپالىتىنىڭ سىستېمىلىق ئۈنۈمىنى ئېنىقلاش ئۈچۈن خەلقئارالىق تەتقىقاتچى ئاشىش سىرىۋاستاۋا (Ashish Srivastava) 2024-يىلى ئېلان قىلغان بىر ئىلمىي تۈر دوكلاتىدا، ئوخشىمىغان دۆلەتلەرنىڭ ئالتۇن زاپىسى بىلەن چېگرا ھالقىغان قەرز ۋە مەجبۇرىيەتلەرنى سېلىشتۇرغان[5]. ئەگەر دۇنياۋى پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىدا دوللارنىڭ ئورنى تۇيۇقسىز ۋەيران بولسا، دۆلەتلەرنىڭ ئۆز ئالاقىلىرىنى ئالتۇن بىلەن قاپلاش ئىقتىدارى يەر شارى خەۋپسىزلىكى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم بىر پارامېتىرغا ئايلىنىدۇ[5].
سىرىۋاستاۋانىڭ تەتقىقاتىغا ئاساسلانغاندا، خىتاينىڭ ئالتۇن زاپىسى 2264.32 توننا بولۇپ، ئۇنىڭ رەسمىي قىممىتى تەخمىنەن 169.69 مىليارد ئامېرىكا دوللىرىغا باراۋەر[5]. ئەمما خىتاينىڭ خەلقئارالىق سودا ۋە پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىدىكى ئومۇمىي چېگرا ھالقىغان قەرز ھەم مەجبۇرىيەت سوممىسى (Cross Border Liability) 1.691 تىرىليون ئامېرىكا دوللىرىدىن ئاشىدۇ[5]. مانا مۇشۇنداق غايەت زور چېگرا ھالقىغان مەجبۇرىيەتلەر ئالدىدا خىتاينىڭ ئۆز قەرزىنى ئالتۇن بىلەن قاپلاش نىسبىتى (Coverage Analysis) ئاران %1.05 (ياكى %0.997) ئەتراپىدا بولۇپ چىققان[5]. بۇ كىچىك نىسبەت خىتاينىڭ دۇنيا بويىچە غايەت زور ئالتۇن زاپىسىغا ئىگە بولۇشىغا قارىماي، ئۆزىنىڭ چېگرا ھالقىغان پۇل-مۇئامىلە مەجبۇرىيەتلىرىنىڭ پەقەت ئىنتايىن كىچىك بىر قىسمىنىلا ئالتۇن بىلەن قاپلىيالايدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ[5].
سېلىشتۇرۇپ باھالىغاندا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئالتۇن زاپىسىغا ئىگە بولۇپ، ئۇنىڭ زاپىسى 8133.46 توننا، قىممىتى تەخمىنەن 609.53 مىليارد ئامېرىكا دوللىرى بولۇپ باھالانغان[5]. ئەمما ئامېرىكانىڭ تاشقى قەرز سوممىسى تېخىمۇ غايەت زور بولۇپ 11.858 تىرىليون ئامېرىكا دوللىرىغا يەتكەن[5]. شۇڭا ئامېرىكانىڭ ئالتۇن بىلەن تاشقى قەرزلىرىنى قاپلاش نىسبىتى ئاران %1.945 (ياكى %2.05) ئەتراپىدا بولۇپ چىققان[5].
مەزكۇر سانلىق مەلۇماتلار شۇنى ئىسپاتلايدۇكى خىتاي ۋە ئامېرىكا قاتارلىق غايەت زور ئىقتىسادىي گەۋدىلەر ئۆز پۇلىنىڭ كۈچىنى ئالتۇن زاپىسىغا ئەمەس، بەلكى يەر شارى خاراكتېرلىك چىقىم تورىدىكى ئورنىغا ۋە «تور ئىنېرتسىيەسى» گە (network inertia) باغلايدۇ[5]. مەزكۇر چوڭ دۆلەتلەر پۇل-مۇئامىلە كىرىزىسى ئالدىدا ئۆسۈم نىسبىتى بىلەن بازار يۈزلىنىشىنى باشقا خىل سۇپىلار ئارقىلىق تەڭشەيدۇ[5].
دەل ئەكسىچە تەرەققىي قىلىۋاتقان بىر قىسىم كىچىك دۆلەتلەرنىڭ ئۆز قەرزلىرىنى ئالتۇن بىلەن قاپلاش نىسبىتى ئىنتايىن يۇقىرى بولۇپ چىققان[5]. مەسىلەن، بىرازىلىيەنىڭ ئالتۇن زاپىسى بىلەن قەرزىنى قاپلاش نىسبىتى %102.92 بولغان بولسا، تايلاندنىڭ قاپلاش نىسبىتى %96.74 بولۇپ باھالانغان[5]. بۇ كىچىك دۆلەتلەر يەر شارى خاراكتېرلىك پۇل كىرىزىسى يۈز بەرگەندە، ئۆزلىرىنىڭ پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىنى ئالتۇن ئارقىلىق مۇداپىئە قىلىش كۈچىگە بەكرەك ئىگە بولىدۇ[5]. يەنە بىر تەرەپتىن، دۇنيانىڭ يەنە بىر مۇھىم ئىقتىسادىي گەۋدىسى بولغان ھىندىستاننىڭ ئالتۇن بىلەن قاپلاش نىسبىتى ئاران %0.389 (ياكى %0.42) بولغان بولسا، رۇسىيە فېدېراتسىيەسىنىڭ قاپلاش نىسبىتى ئاران %0.134 (ياكى %0.14) بولۇپ باھالانغان[5]. بۇ سانلىق مەلۇماتلار سىستېمىلىق بىر بۇرۇلۇش دەۋرىدە كۆپلىگەن دۆلەتلەرنىڭ يەنىلا غايەت زور خەۋپ ئاستىدا تۇرۇۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ[5].
مانا مۇشۇنداق جۇغراپىيەلىك پۇل-مۇئامىلە خەتەردىن ساقلىنىش شارائىتىدا خىتاينىڭ ئەنئەنىۋى پۇل جەھەتتىكى خەلقئارالىشىش قەدىمىمۇ داۋاملاشتى[8]. 2025-يىلى خىتاينىڭ ئومۇمىي تاشقى سودا سوممىسى 45 تىرىليون يۈەندىن ئېشىپ دۇنيا تاۋار سودىسىنىڭ تەخمىنەن %12 نى ئىگىلىدى[8]. رەقەملىك يۈەننىڭ چېگرا ھالقىغان يول ئېچىشى بىلەن بىر ۋاقىتتا، يۈەننىڭ ئامېرىكا دوللىرىغا بولغان قىممىتىمۇ يۇقىرى كۆتۈرۈلۈپ، 7.0 يادرولۇق ئۆتكەلنى بۆسۈپ ئۆتتى ھەمدە %4.3 قىممەت ئاشۇردى[8].
خىتاي خەلق بانكىسى خەلقئارالىق پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىدا يۈەننىڭ ئايلىنىش سۈرئىتىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن، قوشنا ۋە شېرىك دۆلەتلەر بىلەن بولغان ئۆزئارا پۇل ئالماشتۇرۇش (Swap) كېلىشىملىرىنى كېڭەيتتى[8]. مەسىلەن، شياڭگاڭ پۇل-مۇئامىلە باشقۇرۇش ئىدارىسى بىلەن بىرلىكتە ئاۋمېن پۇل-مۇئامىلە باشقۇرۇش ئىدارىسى ئارىسىدىكى پۇل ئالماشتۇرۇش كۆلىمىنى 50 مىليارد يۈەنگە يەتكۈزدى[8]. شۇنداقلا تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى مەركىزىي بانكىسى بىلەن بولغان پۇل ئالماشتۇرۇش كېلىشىمىنى يېڭىلاپ، ئۇنىڭ كۆلىمىنى 35 مىليارد يۈەنگە (189 مىليارد تۈرك لىراسىغا) يەتكۈزدى[8].
رەقەملىك يۈەن سىستېمىسى مانا مۇشۇنداق قەدەملەر ئارقىلىق، خىتاينىڭ غەربنىڭ يەككە پۇل-مۇئامىلە جازالاش قوراللىرىدىن ئۆزىنى قوغداش ۋە دۆلەتنىڭ يەر شارى سودا زەنجىرىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ نېگىزىگە ئايلاندى[1, 5]. بىر تەرەپتىن، دۆلەت ئىچىدە كۆزلىگەن يەككە كونترول سىستېمىسىنى مۇكەممەللەشتۈرۈش داۋاملاشسا، يەنە بىر تەرەپتىن دۆلەت سىرتىدا غەربنىڭ سىستېمىلىق بوشلۇقىدىن يىراق بولغان يېڭى سودا كۆۋرۈكلىرى مۇۋەپپەقىيەتلىك ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە[1, 5].
خاتىمە ۋە تەۋسىيەلەر
يىغىنچاقلاپ ئېيتقاندا، خىتاينىڭ رەقەملىك يۈەن (e-CNY) سىستېمىسى پەقەتلا بىر يۇقىرى تېخنىكىلىق چىقىم قورالى ياكى نەق پۇل ئىزباسارى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى خىتاينىڭ يېڭى ئەسىردىكى ئىچكى كونترول بىلەن تاشقى جۇغراپىيەلىك پۇل-مۇئامىلە جەھەتتىن خەتەردىن ساقلىنىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئەڭ مۇھىم نېگىزىدۇر[1, 5]. دۆلەت مەزكۇر سىستېمىنى لايىھەلىگەندە، بىرىنچى دەرىجىدىكى دۆلەت يېتەكچىلىك سۇپىسىنى بەرپا قىلىشنى نىشان قىلدى[1, 2].
2026-يىلى رەقەملىك يۈەننىڭ «رەقەملىك ئامانەت پۇلى» سۈپىتىدە قايتىدىن بېكىتىلىشى سىستېمىنىڭ يەرلىك پۇل-مۇئامىلە بازىرى بىلەن تولۇق بىر گەۋدىلىشىشىگە ھەمدە ئىشلىتىلىش ئۈنۈمىنىڭ دەۋر بۆلگۈچى دەرىجىدە ئېشىشىغا يول ئاچتى[1, 4]. ئەمما سىستېمىنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى پۇقرالارنى تېخىمۇ قاتتىق كۆزىتىش تورىغا باغلىشى ۋە يەككە مەركەزلىك قۇرۇلمىسى، پۇقرالار ئارىسىدا شەخسىي مەخپىيەتلىك ئەندىشىلىرىنى ئۈزلۈكسىز كۈچەيتمەكتە[1, 10].
يەر شارىۋى پىلان بويىچە باھالىغاندا، پۇل-مۇئامىلە تەتقىقاتچىسى ئالام ئەھمەد (Alam Ahmad) 2026-يىلى ئوتتۇرىغا قويغان «شەخسىي مەخپىيەتلىك-ئىشەنچ-قوللىنىش» (Privacy-Trust-Adoption) مودېلى، مەركىزىي بانكا رەقەملىك پۇللىرىنىڭ مۇۋەپپەقىيەت قازىنىشىدا شەخسىي كاپالەت ۋە قانۇنىي ئاساسلارنىڭ قانچىلىك مۇھىم ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ[7]. خىتاينىڭ سىستېمىسى تېخنىكىلىق جەھەتتىن ئىنتايىن ئىلغار بولسىمۇ، ئەمما شەخسىي كاپالەت ۋە مۇستەقىل قانۇنلۇق نازارەتنىڭ بولماسلىقى دۇنيانىڭ باشقا دېموكراتىك ئەللىرىنىڭ بۇ سىستېمىنى تولۇق قوبۇل قىلىشىنى توسىدۇ[1, 7].
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا «mBridge» غا ئوخشاش كۆپ تەرەپلىك رەقەملىك پۇل كۆۋرۈكلىرى ئامېرىكا دوللىرىنىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك ھۆكۈمرانلىقىنى بىر كۈندىلا ئاغدۇرۇپ تاشلىيالمىسىمۇ، بەلكى ئۇنىڭ يەك تەرەپلىك بوشلۇقىنى زور دەرىجىدە تارايتىدۇ[1, 5]. خەلقئارا سودىدا رەقەملىك يۈەننىڭ چېگرا ھالقىغان ئىشلىتىلىشى غەربنىڭ جازالاش سىستېمىلىرىنىڭ ئۈنۈمىنى ئومۇميۈزلۈك تۆۋەنلىتىدۇ[1, 5]. بۇ يۈزلىنىش كەلگۈسى دۇنيانىڭ تېخىمۇ كۆپ قۇتۇپلۇق پۇل-مۇئامىلە مۇھىتىغا قەدەم قويىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ[5].
خىتاي رەقەملىك يۈەن تۈرى ئارقىلىق ئۆزىنىڭ تېخنىكىلىق ۋە پۇل-مۇئامىلە ھۆكۈمرانلىقىنى شەكىللەندۈرۈپ، پات ئارىدا ئوتتۇرىغا چىقىدىغان يەر شارى خاراكتېرلىك پۇل – مۇئامىلە سۈركىلىشلىرىگە پۈتۈنلەي تەييارلانغان بىر پائالىيەت مەيدانى ياراتتى[1, 2]. بۇ بۇرۇلۇشنىڭ خىرىسلىرى، شۇنداقلا تېخنىكىلىق جەھەتتىكى جەريانلىرى خەلقئارالىق پۇل-مۇئامىلە دەۋرىنىڭ كەلگۈسى يۈزلىنىشىنى بەلگىلەشتىكى ئەڭ كۆرۈنەرلىك ئامىللارنىڭ بىرى بولۇپ قالىدۇ[1, 5].
مەنبەلەر تىزىملىكى:
[1] Çin Halk Cumhuriyeti Dijital Yuan (e-CNY) Sistemi: Stratejik Evrim, Teknik Mimari ve 2026 Küresel Finansal Paradigması Üzerine Kapsamlı Araştırma Raporu, 2026. [2] Jiang, J. & Lucero, K. (2023). Background and Implications of China’s Central Bank Digital Currency: E-CNY. University of Florida Journal of Law and Public Policy, 33, 237. University of Florida Levin College of Law. [3] Fullerton, E. J. & Morgan, P. J. (2022). The People’s Republic of China’s Digital Yuan: Its Environment, Design, and Implications. ADBI Discussion Paper 1306. Tokyo: Asian Development Bank Institute. [4] Trivium China. (2026, January 14). PBoC reclassifies e-CNY as interest-bearing deposit in major overhaul. [5] Srivastava, A. (2024). Project mBridge and the Future of Cross-Border Payments: Assessing the Adequacy of USD and Gold Reserves in a Multi-Currency World. MSc Research Project in FinTech, National College of Ireland. [6] AK&M Information Agency. (2026, July 14). The Bank for International Settlements has decided to withdraw from the mBridge project. [7] Ahmad, A. (2026). Trust, Privacy, and Adoption: A Global Policy Framework for Central Bank Digital Currencies. FinTech, 5(2), 51. MDPI. [8] Bank of China. (2026). White Paper on the Global Use of RMB. [9] Lian, A. (2026). China to let banks pay interest on digital yuan wallets from January 2026. Binance Square. [10] Tronnier, F. & Qiu, W. (2024). How do privacy concerns impact actual adoption of central bank digital currency? An investigation using the e-CNY in China. Quantitative Finance and Economics, 8(1), 126-152. AIMS Press.ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
