ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
مەزكۇر تەھلىلىي ماقالىنىڭ مەنبەسى ئامېرىكا دۆلەتلىك ئىستىخبارات مۇدىرى ئىشخانىسى تەرىپىدىن تەييارلانغان ۋە تەستىقلانغان «ئامېرىكا ئىستىخبارات ئورتاق گەۋدىسىنىڭ 2026-يىللىق يەرشارى تەھدىت باھالاش دوكلاتى» دۇر. 2026-يىلى مارتتا رەسمىي ئېلان قىلىنغان بۇ مۇھىم ئىستىخبارات دوكلاتى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكىگە يوشۇرۇن ۋە بىۋاسىتە خەۋپ ئېلىپ كېلىدىغان دۇنياۋى ئامىللارنى سىستېمىلىق يەكۈنلىگەن. بۇ ئەسەر ئامېرىكا دۆلەتلىك ئىستىخبارات مەسلىھەتچىلەر كېڭىشى ۋە باشقا مۇناسىۋەتلىك ھۆكۈمەت ئورگانلىرىنىڭ ھەمكارلىقىدا، 2026-يىلى 14-مارتتىن بۇرۇنقى بارلىق ئىستىخبارات ئۇچۇرلىرىغا ئاساسەن توپلانغان بولۇپ، ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ رەسمىي ئىستىخبارات نەشرىياتى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان [2- ۋە 4-بەت].
ئاكادېمىك نۇقتىدىن ئېيتقاندا، بۇ دوكلات خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر، دۇنياۋى بىخەتەرلىك تەتقىقاتى ۋە گېئو-سىياسەت ساھەسىدىكى قىممەتلىك بىرىنچى قول مەنبە ھېسابلىنىدۇ. ئەسەرنىڭ كەسپىي ئورنى ئىنتايىن يۇقىرى بولۇپ، ئۇ پەقەت ھەربىي ياكى تېررورلۇق تەھدىتلىرىنى تەسۋىرلەپلا قالماي، بەلكى يەرشارى خاراكتېرلىك ئىقتىسادىي پارچىلىنىش، كىلىمات ئۆزگىرىشى، كۆچمەنلەر كىرىزىسى ۋە سۈنئىي ئەقىل قاتارلىق يېڭى تېخنىكىلىق خىرىسلارنى كۆپ قاتلاملىق ئانالىز قىلغان. شۇڭا، بۇ دوكلات سىياسىي قارار چىقارغۇچىلار، ھەربىي قوماندانلار ۋە ئىستراتېگىيە تەتقىقاتچىلىرى ئۈچۈن دۇنيانىڭ مۇرەككەپ ۋە ئۆزگىرىشچان قۇرۇلمىسىنى چۈشىنىشتە ئاچقۇچلۇق ئىلمىي يېتەكچىلىك رولىنى ئوينايدۇ [4-بەت].
ئامېرىكا دۆلەت ئىچى بىخەتەرلىكى ۋە دۆلەت ھالقىغان تەھدىتلەر
ئامېرىكا دۆلەت ئىچى بىخەتەرلىكى دۇچ كېلىۋاتقان ئەڭ زور خىرىسلارنىڭ بىرى دۆلەت ھالقىغان جىنايى تەشكىلاتلار ۋە ئۇلارغا چېتىشلىق قانۇنسىز زەھەرلىك چېكىملىك ئەتكەسچىلىكىدۇر. ئىستىخبارات مەلۇماتلىرىغا قارىغاندا، مېكسىكىدا تۇرۇشلۇق دۆلەت ھالقىغان جىنايى تەشكىلاتلار ئامېرىكىنى نىشان قىلغان زەھەرلىك چېكىملىك ئىشلەپچىقىرىش ۋە توشۇش ھەرىكەتلىرى ئارقىلىق مىليونلىغان ئامېرىكا پۇقرالىرىنىڭ ساغلاملىقى ۋە بىخەتەرلىكىگە ئېغىر زىيان سالماقتا. 2024-يىلى سېنتەبىردىن 2025-يىلى سېنتەبىرگىچە بولغان بىر يىل جەريانىدا، فېنتانىل ۋە باشقا بىرىكمە ئەپيۇنلار 38 مىڭدىن ئارتۇق ئامېرىكىلىقنىڭ جېنىغا زامىن بولغان. ئامېرىكا كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە كونترول قىلىش مەركىزىنىڭ سانلىق مەلۇماتلىرى بۇ رەقەمنىڭ ئالدىنقى مەزگىللەرگە سېلىشتۇرغاندا پەرقلىق ئىكەنلىكىنى كۆرسەتمەكتە [5-بەت].
بۇ مەسىلىنى ھەل قىلىشتا، پىرېزىدېنت ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ ئامېرىكا-مېكسىكا چېگراسىنى تاقاش تەدبىرى گەۋدىلىك ئۈنۈم بەردى ۋە فېنتانىلنى مۇسادىرە قىلىش نىسبىتى زور دەرىجىدە تۆۋەنلىدى. مېكسىكا ۋە ئامېرىكىنىڭ قانۇنسىز زەھەرلىك چېكىملىككە قارشى بېسىمى، شۇنداقلا مېكسىكا ئىچىدىكى كارتېللارنىڭ ئۆزئارا توقۇنۇشلىرى فېنتانىل مىقدارىنىڭ 56 پىرسەنت ئازىيىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. يەنە بىر تەرەپتىن، ئامېرىكا تاموژنا ۋە چېگرا قوغداش ئىدارىسىنىڭ سانلىق مەلۇماتلىرىغا كۆرە، ئامېرىكا-كانادا شىمالىي چېگراسىدىن كىرگەن فېنتانىل مىقدارى ئۆتكەن ئۈچ يىلدا 2 قاداقتىن 77 قاداققا كۆپەيگەن. بۇ جەنۇبىي چېگرادىكى 11 مىڭ قاداقتىن ئارتۇق فېنتانىل مۇسادىرە قىلىنغان يۈزلىنىش بىلەن روشەن پەرقلىنىدۇ [4- ۋە 5-بەت].
زەھەرلىك چېكىملىك تەمىنات زەنجىرىنى چوڭقۇر تەھقىقلىگەندە، مېكسىكىدىكى سىنالوئا قارا گۇرۇھى ۋە يېڭى ئەۋلاد خالىسكو كارتېلىنىڭ فېنتانىل ۋە خىروئىن قاتارلىق ماددىلارنى ئامېرىكا بازىرىغا تەمىنلەيدىغان ئاساسلىق كۈچلەر ئىكەنلىكى ئايان بولىدۇ. ئۇلار كۆپىنچە ئەھۋاللاردا رەسمىي چېگرا ئېغىزلىرىدىن پايدىلىنىپ، بۇ خىل قانۇنسىز بۇيۇملارنى كىچىك تىپتىكى ئاپتوموبىل ۋە يۈك ماشىنىلىرىغا يوشۇرۇپ توشۇيدۇ. جەنۇبىي ئامېرىكىدا بولسا، كولومبىيە ئىنقىلابىي قوراللىق كۈچلىرى ۋە مىللىي ئازادلىق ئارمىيەسىگە ئوخشاش قوراللىق گۇرۇپپىلار كوكائىن ئىشلەپچىقىرىشنى كونترول قىلىپ، بىرازىلىيە ۋە ئېكۋاتور قاتارلىق قوشنا دۆلەتلەر بىلەن بولغان جىنايى ئالاقىسىنى كېڭەيتكەن [5- ۋە 6-بەت].
يەرشارى تەمىنات نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، خىتاي ۋە ھىندىستان فېنتانىلنىڭ دەسلەپكى خىمىيەلىك خام ئەشيالىرىنى تەمىنلەيدىغان ئاساسلىق دۆلەتلەر قاتارىدا تۇرىدۇ. گەرچە 2025-يىلى ئۆكتەبىردە جەنۇبىي كورېيەنىڭ بۇسان شەھىرىدە ئامېرىكا پىرېزىدېنتى بىلەن خىتاي رەئىسى شى جىنپىڭ ئوتتۇرىسىدا ئۆتكۈزۈلگەن ئۇچرىشىشتا بەلگىلىك كېلىشىملەر ھاسىل قىلىنغان بولسىمۇ، مېكسىكىدىكى زەھەرلىك چېكىملىك ئەتكەسچىلىرى ساختا ماركا چاپلانغان يۈكلەرنى سېتىۋېلىش ئارقىلىق خەلقئارالىق تەكشۈرۈش سىستېمىلىرىدىن ئۆتۈپ كەتمەكتە. بۇ خىل خەلقئارالىق كونتروللۇقنىڭ يېتەرسىزلىكى دۆلەت ھالقىغان جىنايەتلەرنىڭ مۇرەككەپلىكىنى يەنىمۇ ئاشۇرغان [6-بەت].
يەنە بىر گەۋدىلىك مەسىلە خەلقئارالىق جىنايى گۇرۇھلارنىڭ زوراۋانلىق قىلمىشلىرىدۇر. ۋېنېزۇئېلادىن كېلىپ چىققان «ترېن دې ئاراگۇئا» گۇرۇھى ئامېرىكىدىكى ۋېنېزۇئېلالىق كۆچمەنلەر مەھەللىلىرىگە سىڭىپ كىرىپ، پارا تەلەپ قىلىش ۋە ئوت قويۇش قاتارلىق زوراۋانلىق جىنايەتلىرى بىلەن شۇغۇللانغان. «مارا سالۋاترۇچا» جىنايەت گۇرۇھىمۇ ئامېرىكىدا ئۆز ھۈجەيرىلىرىنى قۇرۇپ، سالۋادور دىياسپوراسىنى قورقۇتۇش ۋە ئادەم ئۆلتۈرۈش قىلمىشلىرى بىلەن جەمئىيەت مۇقىملىقىغا بۇزغۇنچىلىق قىلماقتا. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ھايتىدىكى جىنايى گۇرۇھلار شۇ يەرنىڭ بىخەتەرلىكىگە ئېغىر تەھدىت سېلىپلا قالماي، ھەتتا ئامېرىكىنىڭ پورت-ئو-پىرىنس شەھىرىدىكى ئەلچىخانىسىغا قوراللىق ھۇجۇم قىلىپ، خەلقئارالىق بىخەتەرلىك كۈچلىرىنىڭ كىرىشىگە توسقۇنلۇق قىلىشقا ئۇرۇنغان [6-بەت].
كۆچمەنلەر مەسىلىسى تېخىمۇ چوڭقۇر ئىجتىمائىي ۋە ئىقتىسادىي ئارقا كۆرۈنۈشكە ئىگە. ئامېرىكىنىڭ چېگرا كونترول قىلىش سىياسىتىنىڭ چىڭىتىلىشى ۋە رايونلۇق بىخەتەرلىك تەدبىرلىرى كۆچمەنلەرنىڭ كىرىش نىسبىتىنى زور دەرىجىدە ئازايتتى. ئامېرىكا تاموژنا ۋە چېگرا قوغداش ئىدارىسىنىڭ سانلىق مەلۇماتىغا كۆرە، 2026-يىلى يانۋاردىكى كۆچمەنلەر بىلەن ئۇچرىشىش نىسبىتى ئالدىنقى يىلنىڭ ئوخشاش مەزگىلىگە سېلىشتۇرغاندا 83.8 پىرسەنت تۆۋەنلىگەن. شۇنداقتىمۇ، كۇبا ۋە ھايتى قاتارلىق دۆلەتلەردىكى ئىقتىسادىي ۋەيرانچىلىق، سىياسىي مۇقىمسىزلىق ۋە پەۋقۇلئاددە كىلىمات ئۆزگىرىشلىرى بۇ مەسىلىنىڭ تۈپتىن ھەل قىلىنىشىغا توسالغۇ بولۇۋاتقان يوشۇرۇن ئامىللار سۈپىتىدە كەلگۈسىدە كۆچمەنلەر دولقۇنىنىڭ قايتا كۆتۈرۈلۈش خەۋپىنى ساقلاپ كەلمەكتە [7-بەت].
خەلقئارالىق تېررورىزم ۋە ئىدېئولوگىيەلىك رادىكاللىشىش
گەرچە ئىسلام دۆلىتى (ISIS) ۋە ئەلقائىدە تەشكىلاتى 2000-يىللارنىڭ بېشى ۋە 2010-يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىدىكى يۇقىرى پەللىسىگە سېلىشتۇرغاندا كۆرۈنەرلىك ئاجىزلىغان بولسىمۇ، ئامېرىكا يەنىلا جۇغراپىيەلىك جەھەتتىن تارقاقلاشقان تېررورلۇق ئاكتىيورلىرىنىڭ مۇرەككەپ تەھدىتىگە دۇچ كەلمەكتە. بۇ تەشكىلاتلار پارىژدىكى قىرغىنچىلىققا ئوخشاش كەڭ كۆلەملىك ۋە تەشكىللىك ھۇجۇملارنى قوزغاش ئىقتىدارىدىن مەھرۇم قالغان بولسىمۇ، ئەرەب يېرىم ئارىلىدىكى ئەلقائىدە تەشكىلاتى، خۇراسان ئىسلام دۆلىتى تەشكىلاتى ۋە سۈرىيەدىكى تارماقلىرى يەنىلا يەرشارىۋى مەنپەئەتلەرگە زەربە بېرىشكە قۇترىماقتا [7- ۋە 8-بەت].
ئىستىخبارات ئورگانلىرىنىڭ باھالىشىچە، مۇسۇلمان قېرىنداشلار تەشكىلاتىغا چېتىشلىق بەزى شەخسلەر ۋە تەشكىلاتلار تەرىپىدىن ئىلگىرى سۈرۈلگەن سىياسىي ئىدېئولوگىيە، خاماس ۋە ھىزبۇللاھ قاتارلىق تەشكىلاتلارنى ماددىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن قوللاپ كەلگەن. بۇ خىل ئىدېئولوگىيە غەربنىڭ سۆز ئەركىنلىكى ۋە دېموكراتىيەگە ئوخشاش ئاساسىي پىرىنسىپلىرىغا خىرىس قىلىدىغان يوشۇرۇن تەھدىت سۈپىتىدە تونۇلغان. ئاۋسترىيە، گېرمانىيە ۋە ئەنگلىيەگە ئوخشاش ياۋروپا دۆلەتلىرىدە بۇ خىل سىياسىي ۋە ئىدېئولوگىيەلىك رادىكاللىشىشنىڭ كۈچىيىۋاتقانلىقى يېقىندىن كۆزىتىلمەكتە [8-بەت].
تېررورلۇق گۇرۇھلىرىنىڭ ھۇجۇم تاكتىكىسىدىكى ئەڭ چوڭ ئۆزگىرىش، ئۇلارنىڭ تور ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ئارقىلىق «يالغۇز بۆرە» شەكلىدىكى ھۇجۇمچىلارنى قۇتۇرتۇشقا يۈزلەنگەنلىكىدۇر. ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ خەلقئارالىق شېرىكلىرىنىڭ ئىراق، پاكىستان، سومالى ۋە سۈرىيەدىكى ھەربىي زەربە بېرىش ھەرىكەتلىرى بۇ تەشكىلاتلارنىڭ مەركىزىي رەھبەرلىك سىستېمىسىنى پالەچ قىلغان بولسىمۇ، 2025-يىلىدىكى يېڭى ئورلېئان ھۇجۇمى ۋە كولورادودىكى ئىسرائىلىيەنى قوللاش يىغىلىشقا قىلىنغان قوراللىق ھۇجۇملار شۇنى ئىسپاتلىدىكى، توردا تارقىتىلغان رادىكال تەرغىباتلار يەرلىك ياشلارنىڭ زوراۋانلىق قىلمىشلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشتىكى ئاساسلىق قوزغاتقۇچ كۈچە ئايلانغان [8- ۋە 9-بەت].
بۇ مەسىلىنىڭ تېخىمۇ جىددىي تەرىپى شۇكى، 2025-يىلى ئەرەب يېرىم ئارىلىدىكى ئەلقائىدە تەشكىلاتى غەربكە قارىتىلغان تەشۋىقاتىنى كۈچەيتكەن بولۇپ، ئامېرىكىدىكى ئۆسمۈرلەر سادىر قىلغان تېررورلۇق سۇيقەستلىرىنىڭ كۆپىيىشى بۇنىڭ بىلەن بىۋاسىتە مۇناسىۋەتلىك. مەسىلەن، 2025-يىلى مارتتا ۋىرگىنىيە ئىشتاتىدىكى بىر 16 ياشلىق ئۆسمۈر ئىدېئولوگىيەلىك كۈشكۈرتۈش نەتىجىسىدە ساقچىغا پىچاق بىلەن ھۇجۇم قىلغان. بۇ خىل ئىدېئولوگىيەلىك تەسۋىرلەر غەربكە قارشى تۇرۇش، مەزلۇم ئوبرازى يارىتىش ۋە دىنىي سەۋەبلەر بىلەن زوراۋانلىقنى ئاقلاش ئارقىلىق، ئاسان ئالدىنىدىغان ياشلارنى ۋە كۆچمەنلەرنى تېررورلۇق تورىغا تارتماقتا [9-بەت].
جۇغراپىيەلىك تارقىلىش نۇقتىسىدىن قارىغاندا، ئەلقائىدە تەشكىلاتىنىڭ دۇنيا مىقياسىدا 15 مىڭدىن 28 مىڭغىچە، ئىسلام دۆلىتىنىڭ بولسا 12 مىڭدىن 18 مىڭغىچە ئەزاسى بارلىقى مۆلچەرلەنمەكتە. بۇ گۇرۇپپىلار يېقىنقى بەش يىل ئىچىدە ئاساسلىقى ئافرىقا ۋە ئوتتۇرا شەرق رايونلىرىدىكى سىياسىي مۇقىمسىزلىقتىن پايدىلىنىپ ئۆز كۈچىنى زورايتىشقا تىرىشماقتا. سۈرىيەدىكى ئىسلام دۆلىتى قالدۇقلىرى لاگېر ۋە تۈرمىلەردىن قېچىپ چىققان مىڭلىغان تەشكىلات ئەزالىرىنى قايتىدىن بىرىكتۈرۈش قەدىمىنى تېزلەتمەكتە، بۇ كەلگۈسىدىكى خەلقئارالىق بىخەتەرلىككە نىسبەتەن ئۇزۇن مۇددەتلىك يوشۇرۇن تەھدىت سۈپىتىدە باھالانماقتا [10-بەت].
خەلقئارا تېررورلۇق سەھنىسىدە ئامېرىكا-ئىسرائىلىيە-ئىران ئۈچ تەرەپ توقۇنۇشىنىڭ يەرشارىۋى بىخەتەرلىككە كۆرسىتىدىغان تەسىرى ئىزچىل كۆزىتىلمەكتە. 2023-يىلى ئۆكتەبىردە خاماسنىڭ ئىسرائىلىيەگە قىلغان ھۇجۇمى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى «قەھرىمانلارچە غەزەپ ھەرىكىتى» نەتىجىسىدە ئىرانغا تايىنىدىغان تېررورلۇق كۈچلىرىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارى ئېغىر زەربىگە ئۇچرىدى. ئەمما بۇ تەشكىلاتلار ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى مەنپەئەتلىرىگە قارىتا سىممېتىرىك بولمىغان ھۇجۇملارنى ئېلىپ بېرىش ئىقتىدارىنى ساقلاپ قالماقتا [10-بەت].
بولۇپمۇ 2026-يىلى 28-فېۋرال ئىراننىڭ ئالىي رەھبىرى ئايەتۇللاھ ئەلى خامەنېينىڭ ئۆلتۈرۈلۈشىگە چېتىشلىق ۋەقەلەر، پۈتۈن ئوتتۇرا شەرق ۋە جەنۇبىي ئاسىيادىكى شىئە مۇسۇلمانلىرى ئارىسىدا زور قارشىلىق قوزغىدى. ئىراننىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك دىنىي رەھبەرلىرى ئۆچ ئېلىش توغرىسىدا پەتىۋا چىقارغان بولۇپ، بۇ خىل چاقىرىقلارنىڭ يەرشارى مىقياسىدىكى ئامېرىكا نىشانلىرىغا قارىتا ئاساسىي قاتلاملىق ھۇجۇملارنى قوزغاش ئېھتىماللىقى ئىنتايىن يۇقىرى دەپ قارالماقتا. گەرچە ئىراقتىكى چوڭ ئايەتۇللاھ ئەلى ئەس-سىستانى بارلىق دۆلەتلەرنى توقۇنۇشنى توختىتىشقا چاقىرغان بولسىمۇ، تېررورلۇق خەۋپى داۋاملىق ساقلىنىپ قالماقتا [10-بەت].
دۆلەت مۇداپىئەسى ۋە شىمالىي قۇتۇپ رىقابىتى
ئامېرىكىنىڭ دۆلەت ئىچى بىخەتەرلىكىنى قوغداشتىكى يادرولۇق تايانچى ئۇنىڭ قۇدرەتلىك يادرو چەكلەش ئىقتىدارىدۇر. شۇنداقتىمۇ، ئىستىخبارات مەھكىمىلىرىنىڭ كۆزىتىشىچە، خىتاي، رۇسىيە، شىمالىي كورېيە، ئىران ۋە پاكىستان قاتارلىق دۆلەتلەر باشقۇرۇلىدىغان بومبا تېخنىكىسىنى ئۈزلۈكسىز تەرەققىي قىلدۇرماقتا. ئامېرىكا زېمىنىغا يېتىپ كېلەلەيدىغان بۇ خىل بومبىلارنىڭ ئومۇمىي سانىنىڭ ھازىرقى 3000 دىن 2035-يىلىغا بارغاندا 16 مىڭدىن ئېشىپ كېتىش خەۋپى بارلىقى پەرەز قىلىنماقتا [10-بەت].
شىمالىي كورېيە ئامېرىكىنىڭ ھەرقانداق يېرىگە يېتىپ بارالايدىغان قىتئەلەر ئارا باللىستىك بومبىلارنى ئۇتۇقلۇق سىناق قىلىپ بولدى. ئىران بولسا «قەھرىمانلارچە غەزەپ ھەرىكىتى» دىن بۇرۇنلا ئالەم بوشلۇقىغا قويۇپ بېرىش ۋاسىتىلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرغان بولۇپ، بۇ تېخنىكا 2035-يىلىغا قەدەر ھەربىي مەقسەتتىكى قىتئەلەر ئارا بومبا ئىقتىدارىنى قولغا كەلتۈرۈش ئېھتىماللىقىنى ياراتتى. بۇ دۆلەتلەرنىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىرىنى ئەرزان باھالىق بىر قېتىملىق ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلار بىلەن بىرلەشتۈرۈپ ئىشلىتىش تاكتىكىسى ئامېرىكىنىڭ باشقۇرۇلىدىغان بومبىدىن مۇداپىئەلىنىش سىستېمىسىغا زور بېسىم ئېلىپ كەلمەكتە [10- ۋە 11-بەت].
دۈشمەن كۈچلەر ئامېرىكىنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى ئىلغار باشقۇرۇلىدىغان بومبىدىن مۇداپىئەلىنىش سىستېمىلىرىنى چوڭقۇر تەتقىق قىلماقتا. بولۇپمۇ خىتاي رەھبەرلىكى ئامېرىكىنىڭ «تەۋرەنمەس ئالتۇن گۈمبەز» سىستېمىسىنىڭ ئورنىتىشىنىڭ ۋاشىنگتوننىڭ كىرىزىس مەزگىلىدە خىتايغا قارىتا ھەربىي ھەرىكەت قوزغاش بوسۇغىسىنى تۆۋەنلىتىۋېتىشىدىن ئەنسىرىمەكتە. بۇ ئەندىشە بېيجىڭنىڭ ئالەم بوشلۇقىدىكى قوراللارنى كونترول قىلىش سۆھبەتلىرىدە ئۆز كوزىرىنى كۈچەيتىشىگە تۈرتكە بولماقتا. بۇ رىقابەت مۇھىتى خىتاي ۋە رۇسىيەنىڭ باشقۇرۇلىدىغان بومبا ۋە ئالەم بوشلۇقىغا قارشى تۇرۇش ئىقتىدارىنى يەنىمۇ ئاشۇرۇشىنى مۇقەررەرلەشتۈرمەكتە [11-بەت].
يەرشارى گېئو-سىياسىتىدىكى يەنە بىر يېڭى قىزىق نۇقتا شىمالىي قۇتۇپ مەنپەئەت رىقابىتىدۇر. رۇسىيە ئۆزىنىڭ جۇغراپىيەلىك ئورنى ۋە ئەڭ ئۇزۇن دېڭىز قىرغىقى سىزىقىغا تايىنىپ، شىمالىي قۇتۇپنى دۆلەت بىخەتەرلىكى ۋە ئىقتىسادىي تەرەققىياتىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى دەپ قارايدۇ. رۇسىيە بۇ رايوندا ھەربىي بازىلىرىنى مۇكەممەللەشتۈرۈپ، دېڭىز تىرانسپورتىنى گۈللەندۈرمەكتە. بۇ ھەرىكەتلەر ئامېرىكىنىڭ شىمالىي قۇتۇپتىكى ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرىغا بىۋاسىتە خىرىس پەيدا قىلماقتا [11-بەت].
ئىستىخبارات ئورگانلىرىنىڭ تەھلىلىگە ئاساسلانغاندا، رۇسىيەنىڭ شىمالىي قۇتۇپتىكى ھەربىي كۈچى ئاساسلىقى كولا يېرىم ئارىلىغا مەركەزلەشكەن بولۇپ، بۇ رايون رۇسىيەنىڭ ئىككىنچى قېتىملىق يادرو قايتۇرما زەربە بېرىش ئىقتىدارىنىڭ ئۈچتىن ئىككى قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ. كولا يېرىم ئارىلى رۇسىيە شىمالىي فىلوتىنىڭ ئاساسلىق تايانچ بازىسى بولۇپ، يەتتە يادرو قوراللىق باللىستىك بومبا سۇ ئاستى پاراخوتىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. رۇسىيە يەنە ئۇزۇن مۇساپىلىك باشقۇرۇلىدىغان بومبىلار ۋە ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلارنى سەپلەش ئارقىلىق بۇ رايوندىكى ھەربىي ئۈستۈنلۈكنى ساقلاپ قېلىشقا غايەت زور مەبلەغ سالماقتا [12-بەت].
رۇسىيە پىرېزىدېنتى پۇتىن 2025-يىلى يانۋاردا رۇسىيەنىڭ مۇز يارغۇچى پاراخوت ئەترىتىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا ئەھمىيەت بېرىدىغانلىقىنى تەكىتلىگەن. ھازىرنىڭ ئۆزىدىلا رۇسىيە شىمالىي قۇتۇپ فىلوتىنىڭ سەككىزى يادرو ئېنېرگىيەلىك، 34 ى دىزېل-ئېلېكتىرلىك بولۇپ، جەمئىي 42 مۇز يارغۇچى پاراخوتى بار، شۇنداقلا ئۇلار 2030-يىلىغا قەدەر دۇنيادىكى ئەڭ قۇدرەتلىك يادرو مۇز يارغۇچى پاراخوتىنى ئىشقا كىرىشتۈرۈشنى پىلانلىماقتا. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاي ئۆزىنى «قۇتۇپ كۈچى» سۈپىتىدە كۆرسىتىپ، يەرشارىۋى «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە «قۇتۇپ يىپەك يولى» نى قۇرۇپ چىقىشنى نىشان قىلماقتا ۋە رۇسىيە بىلەن بىرلىشىپ قوشما چارلاش ھەرىكەتلىرىنى ئېلىپ بارماقتا [12-بەت].
تېخنىكىلىق رىقابەت: سۈنئىي ئەقىل ۋە كىۋانت ھېسابلاش تېخنىكىسى
تېخنىكىلىق تەرەققىياتلار گېئو-سىياسىي كۈچ سېلىشتۇرمىسىنىڭ يېڭى جەڭ مەيدانىغا ئايلاندى. دوكلاتتا ئېنىق كۆرسىتىلىشىچە، سۈنئىي ئەقىل ۋە كىۋانت ئۇچۇر ئىلمى پۈتكۈل 21-ئەسىرنىڭ دۇنياۋى كۈچ ۋە تەسىر كۆرسىتىش رامكىسىنى بەلگىلەپ بېرىدىغان ئاچقۇچلۇق ئامىللاردۇر. ئىجادچان سۈنئىي ئەقىل، يەنى ئۆزلۈكىدىن تېكىست، سۈرەت، ئاۋاز ۋە سىن لايىھەلەيدىغان سىستېمىلار جەمئىيەت ۋە ھەربىي ساھەلەرگە مىسلى كۆرۈلمىگەن تەسىرلەرنى ئېلىپ كەلمەكتە. بۇ تېخنىكىلار دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي ۋە مىللىي خەۋپسىزلىك مەنپەئەتلىرىنى بەلگىلەپلا قالماي، بەلكى ئىنسانىي كونتروللۇقنىڭ مۇھىملىقىنىمۇ جىددىي تەلەپ قىلماقتا [12-بەت].
ئامېرىكىنىڭ سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدىكى مۇتلەق ئۈستۈنلۈكىنى ساقلاپ قېلىشى يەرشارىۋى ئىستراتېگىيەلىك رىقابەتتە غەلىبە قىلىشنىڭ ئاساسىي شەرتىگە ئايلانماقتا. سۈنئىي ئەقىل ئاللىبۇرۇن زامانىۋى ئۇرۇش مەيدانلىرىدا نىشان بەلگىلەش ۋە ھەربىي قارار چىقىرىش جەريانلىرىنى ئەلالاشتۇرۇش ئۈچۈن قوللىنىلماقتا. ئىستىخبارات ساھەسىدە بولسا، بۇ سىستېمىلار ئىنتايىن مۇرەككەپ سانلىق مەلۇمات توپلاملىرىنى قىسقا ۋاقىت ئىچىدە تەھلىل قىلىپ، ئىستراتېگىيەلىك تەۋسىيەلەرنى سۇنۇش ئىقتىدارىغا ئىگە. بىراق، بۇنداق يۇقىرى تېخنىكىلارنىڭ ئۆز ئالدىغا ھەرىكەت قىلىش خەۋپى مۇتەخەسسىسلەرنىڭ قاتتىق نازارىتىگە موھتاج [12- ۋە 13-بەت].
مەزكۇر مۇسابىقىدە خىتاي ئامېرىكىنىڭ ئەڭ كۈچلۈك ۋە ئاساسلىق رىقابەتچىسىدۇر. ئىلغار يېرىم ئۆتكۈزگۈچلەر ۋە مىكرو ئۆزەكلەر بۇ تېخنىكىلارنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشتا ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدىغان بولغاچقا، ئامېرىكا ۋە خىتاي ھەر ئىككىلىسى ئۆزەك ئىشلەپچىقىرىش تەمىنات زەنجىرىنى ئۆز تىزگىنىگە كىرگۈزۈش ئۈچۈن پۈتۈن كۈچىنى سەرپ قىلماقتا. خىتاي ھۆكۈمىتى زور مىقداردىكى مەبلەغ، سانلىق مەلۇمات ئامبىرى ۋە ئىختىساسلىقلار قوشۇنىغا تايىنىپ، 2030-يىلىغا بارغاندا ئامېرىكىنى بېسىپ چۈشۈپ، دۇنيادىكى بىرىنچى سۈنئىي ئەقىل دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچىگە ئايلىنىشنى نىشان قىلماقتا [13-بەت].
بۇنىڭ بىلەن بىللە، كىۋانت ھېسابلاش تېخنىكىسى يەرشارى تور بىخەتەرلىكىگە مىسلى كۆرۈلمىگەن ئۆزگىرىش ئېلىپ كېلىش ئالدىدا تۇرماقتا. كىۋانت كومپيۇتېرلىرى نۆۋەتتىكى كومپيۇتېرلارغا سېلىشتۇرغاندا نەچچە ھەسسە كۆپ ئۇچۇرلارنى بىر تەرەپ قىلالايدىغان بولۇپ، مەخپىي شىفىرلاشتۇرۇلغان يادرو دەرىجىلىك (CRQC) كىۋانت كومپيۇتېرى مەيدانغا كەلگەندە، دۇنيادىكى بارلىق ئەنئەنىۋى شىفىرلىق سىستېمىلار، يەنى دۆلەت خەۋپسىزلىك ئۇچۇرلىرى ۋە پۇل-مۇئامىلە سىستېمىلىرى بىر دەمدىلا پاش بولۇش خەۋپىگە دۇچ كېلىدۇ. بۇ ئەھۋال ئامېرىكا، ياۋروپا ئىتتىپاقى، خىتاي، ياپونىيە ۋە ئەنگلىيە قاتارلىق دۆلەتلەرنى كىۋانت ھېسابلاشقا مىلياردلىغان دوللار مەبلەغ سېلىپ، مۇستەھكەم شىفىرلاشتۇرۇش سىستېمىسى قۇرۇپ چىقىشقا قىستىماقتا [13- ۋە 14-بەت].
ھەربىي، بوشلۇق ۋە تور بىخەتەرلىكىدىكى يېڭى يۈزلىنىشلەر
يەرشارى خاراكتېرلىك ھەربىي توقۇنۇشلارنىڭ تارىخىي يۇقىرى پەللىگە چىقىشى خەلقئارا جەمئىيەت ئۈچۈن قاراڭغۇ كەلگۈسىدىن بېشارەت بەرمەكتە. 2024-يىلى دۇنيا مىقياسىدا 61 دۆلەت دەرىجىلىك قوراللىق توقۇنۇش كېلىپ چىققان بولۇپ، بۇ ئوسلو تىنچلىق تەتقىقات ئورنىنىڭ سانلىق مەلۇماتىغا كۆرە، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن بۇيانقى ئەڭ يۇقىرى رېكورت ھېسابلىنىدۇ. بۇ توقۇنۇشلار داۋامىدا 129 مىڭدىن ئارتۇق ئادەم جەڭدە قۇربان بولغان. گەرچە دۇنيادىكى چوڭ كۈچلەر بىۋاسىتە ئۇرۇش قىلىشتىن ئۆزىنى قاچۇرسىمۇ، ئەمما مىسىر، ئىسرائىلىيە، پاكىستان، تۈركىيە ۋە ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى قاتارلىق رايون خاراكتېرلىك كۈچلەر ئۆز مەنپەئەتلىرى ئۈچۈن قورال كۈچى ئىشلىتىشتىن يانمايۋاتىدۇ [14-بەت].
كەلگۈسى ئۇرۇش شەكىللىرىدە كىلاسسىك ۋە يۇقىرى تېخنىكىلىق ۋاسىتىلەرنىڭ بىرىكىشى كۆرۈنەرلىك ئالاھىدىلىككە ئايلانماقتا. ئۇكرائىنا ئۇرۇشى شۇنى ئىسپاتلىدىكى، قىممەت باھالىق ۋە مۇرەككەپ قورال سىستېمىلىرى بىلەن بىللە، كەڭ كۆلەمدە تۈركۈملەپ ئىشلەپچىقىرىلغان، باھاسى ئەرزان، تۆۋەن تېخنىكىلىق قورال-ياراغلار ۋە ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلار ھەل قىلغۇچ رول ئوينىماقتا. سۈنئىي ئەقىل ۋە سودا سۈنئىي ھەمراھلىرىنىڭ جەڭ مەيدانىنى رەقەملەشتۈرۈشى ھەرىكەت سۈرئىتىنى ئىلگىرى سۈرسە، كەلگۈسىدىكى توقۇنۇشلارنىڭ كۆپىنچىسى شەھەرلەشكەن رايونلاردا يۈز بېرىش ئېھتىماللىقى شەھەر ئۇرۇشى تاكتىكىسىغا يېڭى تەلەپلەرنى قويماقتا [15-بەت].
ئالەم بوشلۇقى رىقابىتى پەقەتلا تەتقىقات ساھەسى بولماستىن، بەلكى جىددىي تىركىشىش مەيدانىغا ئايلاندى. ئالەم بوشلۇقى تېخنىكىسىغا بولغان مەبلەغنىڭ تۆۋەنلىشى دۆلەت ۋە غەيرىي دۆلەت ئاكتىيورلىرىنىڭ بۇ ساھەگە كىرىشىگە پۇرسەت ياراتتى. دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدىغىنى، خىتاي ئامېرىكىنىڭ ئالەم بوشلۇقىدىكى ئەڭ چوڭ رىقابەتچىسى بولۇش سالاھىيىتى بىلەن رۇسىيەنى ئارقىدا قالدۇرغان بولۇپ، بېيجىڭ ئالەم بوشلۇقىدىكى قۇدرىتى ئارقىلىق ئىستراتېگىيەلىك تەسىرىنى يەرشارى مىقياسىدا كېڭەيتمەكتە. بۇنىڭغا سېلىشتۇرغاندا، رۇسىيەنىڭ ئالەم سىستېمىسى مەبلەغ يېتىشمەسلىك ۋە خەلقئارالىق جازالار سەۋەبىدىن قىيىنچىلىقتا قالماقتا [15-بەت].
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئۇكرائىنا ئۇرۇشىدىكى سودا ئالەم قاتنىشى شىركەتلىرىنىڭ، جۈملىدىن ستارلىنك خەۋەرلىشىش سىستېمىسىنىڭ ئۇرۇشتىكى ھەل قىلغۇچ رولى، دۈشمەن دۆلەتلەرنى ئامېرىكىنىڭ ئالەم بوشلۇقى ئۇل-ئەسلىھەلىرىگە زەربە بېرىشنىڭ زۆرۈرلۈكىگە ئىشەندۈرمەكتە. رۇسىيە ۋە خىتاي سۈنئىي ھەمراھلارغا قارشى قورال سىستېمىلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا باشلىغان بولۇپ، سىگنال توسقۇنلۇق قىلىش ۋە تور ھۇجۇملىرى داۋاملىق ئەۋج ئالماقتا. بۇنىڭدىن سىرت، رۇسىيەنىڭ ئالەم بوشلۇقىغا يادرو قوراللىرى قاچىلانغان سۈنئىي ھەمراھلارنى قويۇپ بېرىش پىلانى دۇنياۋى مىقياستا دۆلەت خەۋپسىزلىكىگە ئېغىر بۇزغۇنچىلىق قىلىدىغان چوڭ خەۋپ دەپ باھالانماقتا [16-بەت].
تور بوشلۇقىدىكى تەھدىتلەر خىتاي، رۇسىيە، ئىران ۋە شىمالىي كورېيە قاتارلىق دۆلەتلەردىن ئارقىمۇ-ئارقا كەلمەكتە. خىتاي ئامېرىكا ھۆكۈمىتى، خۇسۇسىي ساھە ۋە ھالقىلىق ئۇل-ئەسلىھە تورلىرىغا ئەڭ ئاكتىپ تەھدىت ئېلىپ كېلىۋاتقان دۆلەت بولسا، رۇسىيە ئىلغار تور ھۇجۇملىرى ۋە ئىستىخبارات مەخپىيەتلىكىنى ئوغرىلاش تەھدىتى پەيدا قىلماقتا. ئىرانمۇ ئىسرائىلىيە بىلەن بولغان 2025-يىلىدىكى 12 كۈنلۈك ئۇرۇشتا ئۆزىنىڭ تور ئىقتىدارىنىڭ ئاجىزلىقىنى ھېس قىلغان بولسىمۇ، ئامېرىكىدىكى نىشانلارغا قارىتا قايتۇرما زەربە بېرىش ۋە مەخپىي سانلىق مەلۇماتلارنى ئوغرىلاش تور ھەرىكەتلىرىنى توختاتمىدى. ھەتتا ئىرانغا ئالاقىدار بىر خاككېرلار گۇرۇپپىسى ئامېرىكىدىكى بىر داۋالاش تېخنىكىسى شىركىتىنىڭ سىستېمىسىنى ۋەيران قىلىپ، 50 تېرابايت ئۇچۇرنى ئوغرىلاپ كەتكەنلىكىنى جاكارلىغان [16-بەت].
شىمالىي كورېيەنىڭ تور جىنايەتلىرى پىروگراممىسى ئۆزگىچە ئالاھىدىلىككە ئىگە بولۇپ، پىيۇڭياڭ ئاساسلىقى ساختا كىملىك كۆتۈرۈۋالغان IT خىزمەتچىلىرى ئارقىلىق غەرب شىركەتلىرىگە بېسىپ كىرىپ، خەلقئارا ئىقتىسادىي جازالاردىن ئايلىنىپ ئۆتۈشكە تىرىشماقتا. خېيىم-خەتەرلىك يېرى شۇكى، شىمالىي كورېيە مەۋھۇم پۇل ئوغرىلاش ۋە تور جىنايەتلىرىدىن ھەر يىلى كەم دېگەندە بىر مىليارد دوللار كىرىم قىلىپ، باشقۇرۇلىدىغان بومبا ۋە يادرو پىروگراممىلىرىنى شۇ ئارقىلىق قوللاپ كەلمەكتە. خاككېرلىق گۇرۇپپىلىرىنىڭ تېخىمۇ تاجاۋۇزچى تور ھۇجۇمى ھالىتىنى شەكىللەندۈرۈشى جىددىي خەۋپ پەيدا قىلماقتا [17-بەت].
كەڭ كۆلەملىك قىرغىنچىلىق قوراللىرىنىڭ كېڭىيىشى ۋە مۇشۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك چەكلەش كېلىشىملىرىنىڭ بۇزۇلۇشى تېخىمۇ جىددىي بىر تېمىدۇر. خىتاي ئۆزىنىڭ يادرو سىستېمىسىنى زامانىۋىلاشتۇرۇشنى ئامېرىكا بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك رىقابەتتە ئەڭ مۇھىم قورال دەپ قارايدۇ. رۇسىيە بولسا يېڭى سىستېمىلاردا بىر نەچچە قېتىم مەغلۇبىيەتكە ئۇچرىغان بولسىمۇ، ئۆزىنىڭ دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ۋە كۆپ خىللاشقان يادرو قوراللىرى ئامبىرىنى ساقلاپ كەلمەكتە. شىمالىي كورېيەنىڭ پات-پات ئېلىپ بېرىۋاتقان سىناقلىرى ۋە ئۇران بېيىتىش ھەرىكەتلىرىمۇ رادىكال تۈس ئالغان بولۇپ، ئۇلار جەنۇبىي كورېيە ۋە ئامېرىكىغا بىۋاسىتە خىرىس قىلماقتا [17- ۋە 18-بەت].
خىمىيەلىك ۋە بىيولوگىيەلىك قوراللار سەھنىسىدە، رۇسىيەنىڭ خىمىيەلىك قوراللارنى قوللىنىش تارىخى قاراڭغۇ داغدۇر. رۇسىيە ئىستىخبارات ئورگانلىرى 2018-يىلىدىن باشلاپ «نوۋىچوك» ئاتلىق نېرۋا زەھىرىنى ئىككى قېتىم سۇيىقەستلىك بىلەن ئادەم ئۆلتۈرۈش ھەرىكەتلىرىدە قوللانغان؛ ئۇنىڭ ھەربىي قىسىملىرىمۇ 2022-يىلىدىن بۇيان ئۇكرائىناغا قارشى نەچچە مىڭ قېتىم خىمىيەلىك ھۇجۇم ئېلىپ بارغان. خىتاي ۋە شىمالىي كورېيەمۇ بۇ خىل قوراللارنى تەتقىق قىلىش ۋە قوللىنىش ئىقتىدارىغا ئىگە دەپ قارالماقتا. سۈنئىي بىيولوگىيە، نانوتېخنىكا ۋە گېن تەھرىرلەش قاتارلىق يېڭى تېخنىكىلارنىڭ بىيولوگىيەلىك يوشۇرۇن خەۋپلەرنى كۈچەيتىشى بىخەتەرلىككە چوڭ بوشلۇق قالدۇرماقتا [18- ۋە 19-بەت].
رۇسىيەنىڭ خەلقئارا قورال كونتروللۇقى سىستېمىسىغا تۇتقان پوزىتسىيەسىمۇ بارغانسېرى يامانلاشماقتا. رۇسىيە ئۇكرائىناغا ئۇرۇش قوزغىغاندىن بۇيان، ئامېرىكا ۋە ناتوغا قارشى يادرو تەھدىتى سېلىپلا قالماي، بېلۇرۇسىيەگە يادرو قوراللىرىنى ئورۇنلاشتۇرغانلىقىنى جاكارلىدى ھەمدە يېڭى ئىستراتېگىيەلىك قوراللارنى قىسقارتىش شەرتنامىسى بويىچە سانلىق مەلۇمات ئالماشتۇرۇش ۋەزىپىسىنى بىر تەرەپلىمە توختىتىپ قويدى. بۇنىڭدىن سىرت، رۇسىيە ئومۇميۈزلۈك يادرو سىنىقىنى مەنئى قىلىش شەرتنامىسىدىنمۇ چېكىنگەن بولۇپ، خەلقئارالىق قېلىپلارغا بولغان بۇزغۇنچىلىقى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتتى [19-بەت].
رايون خاراكتېرلىك خىرىسلار ۋە دۇنياۋى كۈچلەرنىڭ رىقابىتى
گېئو-سىياسەت سەھنىسىدە خىتاي، رۇسىيە، ئىران ۋە شىمالىي كورېيە قاتارلىق دۆلەتلەر ئامېرىكىنى ئۆزلىرىنىڭ ئەڭ چوڭ ئىستراتېگىيەلىك رىقابەتچىسى، ھەتتا دۈشمىنى سۈپىتىدە كۆرمەكتە. ئۇلار دېپلوماتىيەلىك، ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي ۋاسىتىلەرنى ئىشقا سېلىپ، ئامېرىكىنىڭ يەرشارىۋى تەسىرىنى ئاجىزلىتىشقا ئورۇنماقتا. گەرچە بۇ تۆت دۆلەت ئارىسىدىكى ھەمكارلىق پەقەت شەخسىي مەنپەئەت ۋە مەلۇم قىسقا مۇددەتلىك پىلانلار ئۈستىگىلا قۇرۇلغان بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ سىياسىي يېقىنلىشىشى ئامېرىكا ئۈچۈن جىددىي تەھدىت پەيدا قىلماقتا. خىتاينىڭ رۇسىيە ۋە ئىرانغا بەرگەن ئىقتىسادىي ياردىمى ئۇلارنىڭ خەلقئارالىق جازاغا بەرداشلىق بېرىشىگە شارائىت ياراتسا، شىمالىي كورېيە ۋە ئىراننىڭ ھەربىي ياردىمى رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنادىكى ھەرىكىتىنى قوللاپ كەلمەكتە [19-بەت].
شەرقىي ئاسىيادا خىتاي رەھبىرى شى جىنپىڭ باشچىلىقىدىكى خىتاي ھۆكۈمىتى 2049-يىلىغا بارغاندا «جۇڭخۇا مىللىتىنىڭ ئۇلۇغ گۈللىنىشى» نى ئەمەلگە ئاشۇرۇشنى يادرولۇق نىشان قىلىپ، رايون ۋە دۇنيادىكى تەسىرىنى كۈچەيتمەكتە. بېيجىڭ ۋاشىنگتوننىڭ نىيىتىدىن ئىزچىل گۇمان قىلىپ، ئامېرىكىنى خىتاينىڭ قەد كۆتۈرۈشىنى تىزگىنلەيدىغان ئاساسلىق توسالغۇ دەپ قارايدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن، خىتاي تەيۋەن مەسىلىسىدە قورال ئىشلىتىشتىن يانمايدىغانلىقىنى تەكىتلەۋاتقان بولسىمۇ، 2027-يىلى تەيۋەنگە ئومۇميۈزلۈك تاجاۋۇز قىلىش پىلانىنىڭ يوقلۇقى، ئەمما ھەربىي بېسىم ئارقىلىق ئۆز نىشانىغا يېتىشنى ئارزۇ قىلىدىغانلىقى ئىستىخبارات مەلۇماتلىرىدا دەلىللەنگەن [21- ۋە 22-بەت].
تەيۋەن مەسىلىسى پەقەت سىياسىي زىددىيەت بولماستىن، بەلكى يەرشارى تەمىنات زەنجىرىگە بولغان ئېغىر خىرىستۇر. ئەگەر خىتاي بىلەن تەيۋەن ئوتتۇرىسىدا توقۇنۇش يۈز بەرسە، بۇ دۇنيا مىقياسىدىكى يېرىم ئۆتكۈزگۈچ تېخنىكىسى ۋە خەلقئارا سودا يوللىرىغا ئاپەت خاراكتېرلىك بۇزغۇنچىلىق ئېلىپ كېلىدۇ. بۇنىڭدىن سىرت، خىتاينىڭ جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىكى ھەرىكىتىمۇ ئاشكارا كېڭەيمىچىلىك تۈسىنى ئالغان بولۇپ، 2025-يىلى سېنتەبىردە فىلىپپىننىڭ ئالاھىدە ئىقتىسادىي رايونى ئىچىدىكى سىكاربورۇغ خاداتېشىدا تەبىئىي مۇھاپىزەت رايونى قۇرغانلىقىنى جاكارلاپ، دېڭىز تەۋەلىكىنى تولۇق كونترول قىلىش نىيىتىنى ئاشكارىلىدى [22-بەت].
شەرقىي ئاسىيادىكى جىددىي ۋەزىيەت خىتاي-ياپونىيە مۇناسىۋەتلىرىدىمۇ كۆزگە چېلىقماقتا. 2025-يىلى نويابىردا ياپونىيە باش ۋەزىرى تاكائىچى خىتاينىڭ تەيۋەنگە تاجاۋۇز قىلىشىنى ياپونىيە ئۈچۈن «ھايات-ماماتلىق خەۋپ» دەپ تەسۋىرلىگەندىن كېيىن، بېيجىڭ ياپونىيەگە قارىتا كۆپ ساھەلىك بېسىم سىياسىتىنى يۈرگۈزۈشكە باشلىدى. خىتاي بۇ سۆزلەرنى 1972-يىلىدىكى خىتاي-ياپونىيە بىرلەشمە باياناتىغا خىلاپلىق دەپ قاراپ، دېڭىز مەھسۇلاتلىرىنى چەكلەش ۋە تالاش-تارتىشتىكى سېنكاكۇ ئاراللىرى ئەتراپىدا ھەربىي چارلاشنى كۈچەيتىش ئارقىلىق، ھەربىي توقۇنۇش خەۋپىنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇردى [23-بەت].
شىمالىي كورېيە بولسا رۇسىيە بىلەن بولغان ھەربىي ھەمكارلىقىنى كۈندىن-كۈنگە كۈچەيتمەكتە. 2024-يىلى شىمالىي كورېيە 11 مىڭدىن ئارتۇق ئەسكىرىنى رۇسىيەنىڭ كۇرسكى رايونىغا ئەۋەتىپ، ئۇكرائىنا ئۇرۇشىنى بىۋاسىتە قوللىغان، شۇنداقلا زەمبىرەك ئوقلىرى ۋە باشقۇرۇلىدىغان بومبىلار بىلەن تەمىنلىگەن. بۇ ئەھۋال شىمالىي كورېيە ئارمىيەسىگە زامانىۋى ئۇرۇشلاردا ئەمەلىي جەڭ تەجرىبىسى توپلاش پۇرسىتىنى يارىتىپ بەردى. بۇنىڭغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، جەنۇبىي كورېيە ۋە ئامېرىكىنىڭ شىمالىي كورېيەگە بولغان مۇداپىئە ۋە چەكلەش ئىستراتېگىيەسى يەنىمۇ مۇكەممەللەشمەكتە [24- ۋە 25-بەت].
جەنۇبىي ئاسىيانىڭ سىياسىي ۋەزىيىتىمۇ ئوخشاشلا تۇراقسىز. گەرچە پاكىستان بىلەن ھىندىستان ئوتتۇرىسىدىكى يادرو سۈركىلىشى پىرىزدېنت ترامپنىڭ ئارىلىشىشى بىلەن پەسەيگەن بولسىمۇ، تېررورلۇق ۋەقەلىرىنىڭ بۇ سۈركىلىشنى قايتىدىن كەسكىنلەشتۈرۈش ئېھتىماللىقى يوقالمىدى. يەنە بىر تەرەپتىن، ئافغانىستاندىكى تالىبان ھۆكۈمىتى خۇراسان ئىسلام دۆلىتىنى باستۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتقان بولسىمۇ، پاكىستان بىلەن بولغان چېگرا توقۇنۇشلىرى رايوننىڭ مۇقىمسىزلىقىنى ئاشۇرۇۋەتتى. 2026-يىلى فېۋرال ئاخىرىدا، تالىبان بىلەن پاكىستان قىسىملىرى ئوتتۇرىسىدا ئېغىر توقۇنۇش يۈز بېرىپ، پاكىستان قىسىملىرى كابۇلغا ھاۋادىن زەربە بەردى [23- ۋە 24-بەت].
ياۋروپا ۋە ياۋرو-ئاسىيا رايونىدىكى ۋەزىيەت ئامېرىكىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرى بىلەن چەمبەرچاس باغلانغان. ياۋروپا دۆلەتلىرى دۆلەت مۇداپىئەسىگە مەبلەغنى كۆپەيتىشكە يۈزلەنگەن بولسىمۇ، ئاھالە قۇرۇلمىسىدىكى قېرىلىشىش ئېغىر بېسىم ئېلىپ كەلمەكتە. 2024-يىلىغا كەلگەندە ياۋروپا 90 مىڭغا يېقىن خەلقئارالىق كۆچمەننى قوبۇل قىلغان بولۇپ، ئۇلار ئاساسلىقى ئاسىيا، ئوتتۇرا شەرق ۋە ئافرىقىدىن كەلگەن. ئىجتىمائىي قوشۇلۇشتىكى مەغلۇبىيەتلەر بۇ كۆچمەنلەر جەمئىيىتىدە ياشلارنىڭ رادىكاللىشىشى ۋە تېررورلۇق قىلمىشلىرىنىڭ ئېشىپ كېتىشىگە يول ئاچتى [25-بەت].
بۇ ئىجتىمائىي زىددىيەتلەر ياۋروپادا كۆچمەنلەرگە قارشى تۇرىدىغان ئوڭچىل سىياسىي پارتىيەلەرنىڭ باش كۆتۈرۈشىگە تۈرتكە بولماقتا. ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي قىيىنچىلىقتا قالغان ياۋروپا ئەللىرىنىڭ يەنە بىر چوڭ باش ئاغرىقى رۇسىيەنىڭ تەھدىتى بولۇپ، بالقان يېرىم ئارىلىدا رۇسىيە ناتو ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ تەسىرىنى توسۇش ئۈچۈن سېربىيە بىلەن كوسوۋو ئوتتۇرىسىدىكى تارىخىي ۋە مىللىي توقۇنۇشلارنى كۈشكۈرتمەكتە [26-بەت].
رۇسىيەنىڭ ياۋرو-ئاسىيادىكى تەسىرى كۈچلۈك بولۇپ، ئۇ ئۆزىنى ئامېرىكا بىلەن تەڭ ئورۇندا تۇرىدىغان كۈچ دەپ قارايدۇ. رۇسىيەنىڭ قۇرۇقلۇق قىسىملىرى ئۇكرائىنا ئۇرۇشىدىكى يوقىتىشلارغا قارىماي يەنىلا ئىلگىرىكىدىنمۇ كۈچلۈك ھالەتكە كەلگەن، ئىلغار باشقۇرۇلىدىغان بومبىلار رۇسىيە ئارمىيەسىنىڭ قۇدرىتىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. گەرچە رۇسىيە ئىقتىسادى غەربنىڭ جازاسى ۋە خىتايغا تايىنىپ قېلىش سەۋەبىدىن چېكىنگەن بولسىمۇ، موسكۋا تور ھۇجۇملىرى ۋە يالغان ئۇچۇر تارقىتىش قاتارلىق تاكتىكىلار ئارقىلىق ئامېرىكىغا داۋاملىق بېسىم قىلماقتا [26- ۋە 29-بەت].
ئۇكرائىنا ئۇرۇشىدا رۇسىيە يەنىلا جەڭ مەيدانىدىكى تەشەببۇسكارلىقنى كونترول قىلىۋاتقان بولۇپ، ھەرىكىتىنى توختىتىدىغانلىقىدىن دېرەك يوق. ئەمما شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، 2025-يىلى ئاۋغۇستتا ئامېرىكىنىڭ كېلىشتۈرۈشى بىلەن ئەرمىنىيە ۋە ئەزەربەيجان ئوتتۇرىسىدا تىنچلىق كېلىشىمى ئىمزالاندى. «خەلقئارا تىنچلىق ۋە گۈللىنىش ئۈچۈن ترامپ يولى» دەپ ئاتالغان بۇ كېلىشىم، ئۇزاق يىللىق تىركىشىشتىن كېيىن ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا ئورتاق مەنپەئەت يارىتىپ، رايون مۇقىملىقى ئۈچۈن مۇھىم قەدەم بولدى [27-بەت].
ئوتتۇرا شەرق رايونى يېقىنقى مەزگىللەردە مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدىكى گېئو-سىياسىي ئۆزگىرىشلەرگە شاھىت بولدى. ئامېرىكا يېتەكچىلىكىدىكى «قەھرىمانلارچە غەزەپ ھەرىكىتى» ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ ھەربىي زەربىلىرى ئىران ۋە ئۇنىڭ «قارشىلىق كۆرسىتىش ئوقى» غا مەنسۇپ قوراللىق كۈچلىرىنىڭ ھەربىي قۇرۇلمىسىنى ئاساسەن ۋەيران قىلدى. ھىزبۇللاھ ۋە خاماسنىڭ ئاساسىي كۈچى پالەچ قىلىندى؛ ئۇلار سىممېتىرىك بولمىغان تەھدىت شەكىللىرىگە تايىنىشقا مەجبۇر بولدى. ئىسرائىلىيەنىڭ ھەربىي تەدبىرلىرى كەلگۈسىدە ئىراننىڭ قايتا باش كۆتۈرۈشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن پۈتۈن كۈچى بىلەن داۋاملىشىدۇ [29- ۋە 31-بەت].
سۈرىيەنىڭ ئىچكى قىسىمىدىمۇ دىققەت قوزغىغۇدەك ئۆزگىرىشلەر يۈز بەردى. پىرىزدېنت ئەھمەد ئەش-شارا ئەسەد ھۆكۈمىتى ئاغدۇرۇلغاندىن كېيىن ئەركىنلىك ۋە گۈللىنىشنى ۋەدە قىلىۋاتقان بولسىمۇ، دۆلەت ئىچىدىكى قارشىلىقلار ۋە قاتتىق قول ئىسلامىي تەشكىلاتلارنىڭ تەسىرى مۇقىم ھۆكۈمەت قۇرۇشقا ئېغىر توسالغۇ بولماقتا. سۈرىيەنىڭ كەلگۈسى يۆنىلىشى ئوتتۇرا شەرقنىڭ تىنچلىقىدا ئاچقۇچلۇق رول ئوينايدۇ [30- ۋە 32-بەت].
ئافرىقا قىتئەسى دۇنياۋى كۈچلەرنىڭ يەنە بىر جىمجىت رىقابەت مەيدانىدۇر. بۇ رايون كوبالىت، لىتىي ۋە گىرافىت قاتارلىق ھالقىلىق قېزىلما بايلىقلارغا باي. نۆۋەتتە خىتاي شىركەتلىرى ئافرىقىدىكى مۇتلەق كۆپ ساندىكى كانلارنى كونترول قىلىش ئارقىلىق، يۇقىرى تېخنىكىلىق ئىشلەپچىقىرىش تەمىناتىنى ئۆز تىزگىنىگە كىرگۈزۈشكە تىرىشماقتا. بۇ خىل ئىقتىسادىي مونوپول ئامېرىكىنىڭ دۆلەت مۇداپىئە سىستېمىلىرىغا يوشۇرۇن خەۋپ يەتكۈزۈشى مۇمكىن [32-بەت].
ئىقتىسادىي رىقابەت بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئافرىقىدا ئىسلام دۆلىتى ۋە ئەلقائىدە قاتارلىق رادىكال كۈچلەرنىڭ پائالىيىتى كېڭەيمەكتە. سومالىدىكى ئەششاباب تەشكىلاتى پايتەخت موگادىشوغا ۋە ئامېرىكا بازىلىرىغا ھۇجۇملىرىنى كۈچەيتمەكتە. مالىدىكى ئەلقائىدە ئەزالىرىمۇ پايتەخت باماكو شەھىرىنى ئىقتىسادىي قورشاۋغا ئېلىپ، يەرلىك ھۆكۈمەت ۋە ئامېرىكا مەنپەئەتلىرىگە بېسىم ئىشلەتمەكتە [33-بەت].
غەربىي يېرىم شاردا، لاتىن ئامېرىكىسىدىكى سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي داۋالغۇشلار ئامېرىكا مەنپەئەتلىرىگە تەسىر كۆرسەتمەكتە. ۋېنېزۇئېلادا نىكولاس مادۇرو قولغا ئېلىنغاندىن كېيىن، يېڭى ھۆكۈمەت ئامېرىكا بىلەن ھەمكارلىشىشنى ۋە نېفىت قېزىشنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشنى خالايدىغانلىقىنى بىلدۈردى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، 2026-يىلى ئېلىپ بېرىلىدىغان ئامېرىكا-مېكسىكا-كانادا ئەركىن سودا كېلىشىمىنى قايتا باھالاش ۋە مېكسىكىنىڭ يېڭى تاموژنا بېجى تۈزۈملىرى رايوندا يېڭى ئىقتىسادىي مۇناسىۋەت ھالىتىنى شەكىللەندۈرىدۇ [20- ۋە 21-بەت].
خۇلاسە
ئومۇملاشتۇرۇپ ئېيتقاندا، ئامېرىكا ئىستىخبارات ئورتاق گەۋدىسىنىڭ 2026-يىللىق يەرشارى تەھدىت باھالاش دوكلاتى دۇنيانىڭ بىخەتەرلىك مەنزىرىسىنىڭ مۇرەككەپلىشىۋاتقانلىقىنى ئېنىق يورۇتۇپ بەرگەن. ئەنئەنىۋى ئۇرۇش ۋە تېررورلۇق ھۇجۇملىرىدىن تارتىپ، تور جىنايەتلىرى، ئالەم بوشلۇقى رىقابىتى ۋە سۈنئىي ئەقىلقىچە بولغان ئامىللار گىرەلىشىپ كەتكەن. خىتاي ۋە رۇسىيەگە ئوخشاش زور دۆلەتلەرنىڭ باش كۆتۈرۈشى ئامېرىكا دۇچ كېلىۋاتقان ئەڭ چوڭ سىستېمىلىق رىقابەت بولۇپ، خەلقئارالىق قۇرۇلمىلارنىڭ يىمىرىلىشى يېڭى ئىستراتېگىيەلىك قەدەم بېسىشنى تەلەپ قىلماقتا [4- ۋە 19-بەت].
ئاكادېمىك نۇقتىدىن قارىغاندا، ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى پەقەت ھەربىي قۇدرەتكە تايىنىپ قالماستىن، بەلكى كۆپ قاتلاملىق ۋە ماسلىشىشچانلىققا ئىگە ئەقلىي مۇداپىئە سىستېمىسىنى قۇرۇپ چىقىشى زۆرۈر. خەلقئارالىق سودا، تور بىخەتەرلىكى ۋە كۆچمەنلەر مەسىلىسى دۆلەت خەۋپسىزلىك تورىنىڭ ئايرىلماس قىسمى سۈپىتىدە تونۇلۇشى كېرەك. شۇڭا، بۇ دوكلات دۇنيانىڭ كەلگۈسى يۆنىلىشىنى بەلگىلەشتە ۋە سىياسەت يېتەكچىلىكىدە تۈپ ئاساسلىق رول ئوينايدۇ [4، 11 ۋە 16-بەتلەر].
مەنبە:
Office of the Director of National Intelligence. (2026). 2026 Annual Threat Assessment of the U.S. Intelligence Community. United States Intelligence Community. March 2026.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
