يېڭى دۇنيا تەرتىپى ۋە ئوتتۇرا ھال كۈچلەرنىڭ ئىستراتېگىيەلىك تاللىشى: كانادا باش مىنىستىرىنىڭ داۋوس نۇتقىغا نەزەر

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

خەلقئارا سىياسەت سەھنىسىدە كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ تېز سۈرئەتتە ئۆزگىرىشىگە ئەگىشىپ، ئەنئەنىۋى خەلقئارالىق تۈزۈملەرنىڭ ئۈنۈمى ۋە كەلگۈسى ھەققىدە جىددىي مۇنازىرىلەر ئوتتۇرىغا چىقىۋاتىدۇ. بۇ ئانالىز ئاۋسترالىيە رادىيو-تېلېۋىزىيە شىركىتى (ABC) نىڭ داڭلىق ئوبزورچىسى لاۋرا تىڭگىل (Laura Tingle) تەرىپىدىن 2026-يىلى 21-يانۋاردا ئېلان قىلىنغان «كانادا باش مىنىستىرى كىچىك دۆلەتلەرنىڭ چوڭ كۈچلەر تەرىپىدىن بېسىۋېلىنىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن چوقۇم بىرلىشىشى كېرەكلىكىنى ئېيتتى» ناملىق دوكلات ئاساسىدا تەييارلاندى.

دوكلاتتا بايان قىلىنىشىچە، شىۋىيېتسارىيەنىڭ داۋوس شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلگەن دۇنيا ئىقتىساد مۇنبىرىدە، كانادا باش مىنىستىرى مارك كارنېي ۋە فىرانسىيە پىرېزىدېنتى ئېممانۇئېل ماكرون قاتارلىق رەھبەرلەر نۆۋەتتىكى گېئوپولىتىك كىرىزىسلار، بولۇپمۇ ئامېرىكا، خىتاي ۋە رۇسىيە ئوتتۇرىسىدىكى چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتى ئارقا كۆرۈنۈشىدە، «ئوتتۇرا  كۈچلەر» (Middle Powers) نىڭ مەۋجۇتلۇقىنى قانداق ساقلاپ قېلىشى كېرەكلىكى ھەققىدە مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك كۆز قاراشلارنى ئوتتۇرىغا قويغان. بۇ دوكلات ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن شەكىللەنگەن «قائىدىگە ئاساسلانغان خەلقئارا تەرتىپ»نىڭ ئەمەلىيەتتە يىمىرىلگەنلىكىنى ۋە يېڭى بىر ئىتتىپاقداشلىق ئەندىزىسىنىڭ زۆرۈرلۈكىنى ئىلگىرى سۈرۈشى بىلەن زور سىياسىي ۋە ئىلمىي ئەھمىيەتكە ئىگە.

«قائىدىگە ئاساسلانغان تەرتىپ»نىڭ يىمىرىلىشى ۋە مەۋجۇتلۇق كىرىزىسى

كانادا باش مىنىستىرى مارك كارنېينىڭ داۋوس مۇنبىرىدىكى نۇتقى نوقۇل بىر سىياسىي چاقىرىق بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ھازىرقى زامان خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر سىستېمىسىغا قويۇلغان رېئالىستىك دىئ‍اگنوزدۇر. ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، كارنېي ئەپەندى چېخىيە ئۆكتىچىسى ۋە سابىق پىرېزىدېنتى ۋاسلاۋ خاۋېلنىڭ «كۈچسىزلەرنىڭ كۈچى» ناملىق مەشھۇر ئەسىرىدىن نەقىل كەلتۈرۈپ، نۆۋەتتىكى خەلقئارا ۋەزىيەتنى «يالغان ئىچىدە ياشاش» دەپ تەسۋىرلىگەن. ئۇ كوممۇنىزم تۈزۈمىنىڭ زوراۋانلىق بىلەنلا ئەمەس، بەلكى ئادەتتىكى كىشىلەرنىڭ ئۆزلىرى يالغانلىقىنى بىلىپ تۇرغان مۇراسىملارغا قاتنىشىشى ئارقىلىق داۋاملاشقانلىقىنى مىسال قىلىپ، بۈگۈنكى خەلقئارا سىياسەتتىكى ئوخشاشلىقنى كۆرسىتىپ بەرگەن.

ئاپتورنىڭ بايان قىلىشىچە، ئۆتكەن نەچچە ئون يىل مابەينىدە كاناداغا ئوخشاش ئوتتۇرا ھال دۆلەتلەر «قائىدىگە ئاساسلانغان خەلقئارا تەرتىپ» دەپ ئاتىلىدىغان بىر قۇرۇلمىنىڭ سايىسىدە تەرەققىي قىلغان بولۇپ، ئۇلار بۇ تۈزۈمنىڭ پىرىنسىپلىرىغا ئەمەل قىلىپ، ئۇنىڭ ھىمايىسى ئاستىدا قىممەت قاراشنى ئاساس قىلغان تاشقى سىياسەت يۈرگۈزگەن. كارنېينىڭ تەھلىلىچە، دۆلەتلەر گەرچە بۇ تەرتىپنىڭ قىسمەن يالغانلىقىنى بىلىپ تۇرسىمۇ، ئەمما بۇ «توقۇلما» (Fiction) پايدىلىق بولغاچقا، ئۇنىڭ ئىچىدە ياشاش ئارقىلىق ئۆز بىخەتەرلىكىنى قوغداپ كەلگەن.

بىراق بۈگۈنكى كۈندە بۇ كېلىشىم ئۆز رولىنى يوقاتتى. دوكلاتتا بايان قىلىنىشىچە، كارنېي كونا دۇنيانىڭ ئاخىرلاشقانلىقىنى، شۇڭا ئۇنىڭ ئۈچۈن ماتەم تۇتۇشنىڭ ياكى ئۇرۇشتىن كېيىنكى كۆپ تەرەپلىمىلىك تەرتىپنىڭ ئەسلىگە كېلىشىنى ئۈمىد قىلىشنىڭ ئەھمىيىتى يوقلۇقىنى ئېنىق ئېيتقان. ئۇ رېئاللىققا بىۋاسىتە يۈزلىنىپ: «بىز ھازىر ئۆتكۈنچى باسقۇچتا ئەمەس، بەلكى ئۈزۈل-كېسىل بۆلۈنۈش (Rupture) دەۋرىدە تۇرۇۋاتىمىز» دەپ ئاگاھلاندۇرغان.

بۇ بۆلۈنۈشنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى كۆپ تەرەپلىمىلىك ئاپپاراتلارنىڭ رولى ئاجىزلىشىپ، دۇنيا سودا تەشكىلاتى (WTO)، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى (UN) ۋە كىلىمات ئۆزگىرىشى يىغىنى (COP) قاتارلىق كوللېكتىپ مەسىلىلەرنى ھەل قىلىش قۇرۇلمىلىرىنىڭ ئىقتىدارىنىڭ زور دەرىجىدە تۆۋەنلىگەنلىكىدۇر. بۇ ئەھۋال يەرشارىۋى سىستېمىدىكى تۈپ قۇرۇلمىلىق يىمىرىلىشنى ئىپادىلەيدۇ. نەتىجىدە، نۇرغۇن دۆلەتلەر يېڭىچە ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيە (ئۆزخوجىلىق) ئىزدەشكە مەجبۇر بولۇۋاتىدۇ. غەرب دۇنياسىدىكى ئوتتۇرا ھال كۈچلەر ئەمدىلىكتە ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى ئەنئەنىۋى ھىمايىگە تايىنىپ ئولتۇرماستىن، بەلكى ئۆز ئالدىغا «ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيە» (Strategic Autonomy) نى تەرەققىي قىلدۇرۇۋاتىدۇ.

«ئۈستەلدە بولمىساڭ، تاماق تىزىملىكىدە بولىسەن»:  يېڭى ئىتتىپاقداشلىق نەزەرىيەسى

مەزكۇر دوكلاتنىڭ ئەڭ دىققەتنى تارتىدىغان نۇقتىسى، مارك كارنېينىڭ كۈچ پەرقىنى تەسۋىرلەشتە قوللانغان «ئەگەر ئۈستەلدە بولمىسىڭىز، تائام تىزىملىكىدە (Menu) بولىسىز» دېگەن سىمۋوللۇق ئىبارىسىدۇر. بۇ سۆز خەلقئارا سىياسەتتىكى رەھىمسىز رېئاللىقنى، يەنى ئاجىز دۆلەتلەرنىڭ چوڭ كۈچلەرنىڭ مەنپەئەت تالىشىشلىرىدا قۇربانلىققا ئايلىنىپ كېتىش خەۋپىنى ئوبرازلىق يورۇتۇپ بېرىدۇ.

چوڭ كۈچلەر (Great Powers) يالغۇز ھەرىكەت قىلىش ئىقتىدارىغا، غايەت زور بازار كۆلىمىگە ۋە ئۆز شەرتلىرىنى تېڭىش قۇۋۋىتىگە ئىگە. ئەكسىچە، ئوتتۇرا ھال كۈچلەر يالغۇز قالغاندا تەبىئىي ھالدا ئاجىز ئورۇنغا چۈشۈپ قالىدۇ. ئەگەر بۇ دۆلەتلەر بىرەر ھۆكۈمران كۈچ بىلەن ئىككى تەرەپلىمە سۆھبەت ئۆتكۈزسە، پەقەت تەمىنلەنگەن شەرتلەرنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇر بولىدۇ. كارنېي بۇ ھالەتنى «بويسۇنۇشنى قوبۇل قىلىش ئارقىلىق ئىگىلىك ھوقۇقنى نامايان قىلىش» (Performance of Sovereignty) دەپ ئاتىغان. يەنى دۆلەتلەر سىرتقى كۆرۈنۈشتە مۇستەقىل دەپ قارالسىمۇ، ئەمەلىيەتتە چوڭ كۈچلەرنىڭ سىزغان سىزىقىدىن چىقالمايدۇ.

بۇ خەتەرلىك ۋەزىيەتتىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن، دوكلاتتا «ساددا كۆپ تەرەپلىمىلىك» ئەمەس، بەلكى ئورتاق مەنپەئەتكە ئىگە شېرىكلەر بىلەن كونكرېت مەسىلىلەر ئۈستىدە مەخسۇس ئىتتىپاق تۈزۈش تەۋسىيە قىلىنىدۇ. بۇ سودا، مەبلەغ سېلىش ۋە مەدەنىيەت ساھەلىرىدە زىچ ئالاقە تورى قۇرۇش ئارقىلىق، ئىنسان ھوقۇقى، ئىگىلىك ھوقۇق ۋە زېمىن پۈتۈنلىكىگە ھۆرمەت قىلىدىغان يېڭى بىر تەرتىپ بەرپا قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ.

خەلقئارالىق رىقابەت ۋە فىرانسىيەنىڭ مەيدانى

دوكلاتتا يەنە فىرانسىيە پىرېزىدېنتى ئېممانۇئېل ماكروننىڭ مەيدانىمۇ تەپسىلىي يورۇتۇلغان. ماكرون ياۋروپانىڭ ئامېرىكا ۋە خىتايدىن ئىبارەت ئىككى چوڭ قۇتۇپ ئارىسىدا قىسىلىپ قالماسلىقى كېرەكلىكىنى تەكىتلەپ، ئوتتۇرا كۈچلەرنىڭ «ۋاسساللىشىش» (Vassalisation) ۋە لاگېر سىياسىتىگە باش ئەگمەسلىكى كېرەكلىكىنى ئاگاھلاندۇرغان.

ماكرون يېڭى «مۇستەملىكە ئۇسۇلى»نى قوبۇل قىلىشنىڭ مەنىسىز ئىكەنلىكىنى، بولۇپمۇ ئامېرىكىنىڭ تاموژنا بېجى تەھدىتلىرىگە قارشى تۇرۇش ئۈچۈن، ياۋروپانىڭ BRICS دۆلەتلىرىگە ئوخشاش باشقا سودا گۇرۇھلىرى بىلەنمۇ يېڭى ئالاقە ئورنىتىشى كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئۇ ياۋروپانىڭ ئۆز ئىقتىسادىي ئىگىلىك ھوقۇقىنى قۇرۇشى ۋە مەبلەغنى سىرتقا چىقارماي، ئۆز ئىچىگە سېلىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلىگەن. ماكروننىڭ: «بىزدە ئامېرىكىدىن كۆپ مەبلەغ بار، ئەمما ئۇ دائىم ياۋروپانىڭ سىرتىغا سېلىنىۋاتىدۇ» دېگەن سۆزى، ياۋروپانىڭ ئىقتىسادىي قوراللىرىنى ئىشلىتىپ ئۆز تەسىرىنى كۈچەيتىش ئىرادىسىنى نامايان قىلىدۇ.

كانادانىڭ پىراگماتىك دىپلوماتىيەسى ۋە خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى

ماقالىدە كانادانىڭ يېڭى دۇنيا تەرتىپىدىكى ئەمەلىيەتچىل (پىراگماتىك) قەدەملىرىمۇ تىلغا ئېلىنىدۇ. گەرچە غەربتە خىتايغا قارشى «خەتەرنى ئازايتىش» شوئارلىرى توۋلىنىۋاتقان بولسىمۇ، كانادانىڭ يېقىنقى كۈنلەردە خىتاي ۋە قاتار بىلەن يېڭى ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق ئورناتقانلىقى ئاشكارىلانغان. بۇ، ئوتتۇرا ھال كۈچلەرنىڭ ئىدېئولوگىيەدىن ھالقىپ، ئۆزلىرىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيەسىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن ھەر خىل كۈچلەر بىلەن مۇناسىۋەت ئورنىتىشقا مەجبۇر بولۇۋاتقانلىقىنىڭ ئىپادىسىدۇر.

كارنېي كانادانىڭ ئېنېرگىيە، ھالقىلىق قېزىلما بايلىقلار، يۇقىرى ساپالىق نوپۇس ۋە غايەت زور مەبلەغ فوندىغا ئىگە ئىكەنلىكىنى تىلغا ئېلىپ: «كانادادا دۇنيا ئېھتىياجلىق بولغان نەرسىلەر بار» دەپ جاكارلىغان. ئۇ ئۆتمۈشنى سېغىنىشنىڭ بىر ئىستراتېگىيە بولالمايدىغانلىقىنى تەكىتلەپ، كونا تەرتىپنىڭ قايتىپ كەلمەيدىغانلىقىنى، شۇڭا نۆۋەتتىكى بۆلۈنۈش ئىچىدىن تېخىمۇ ئادىل بىر سىستېمىنى بەرپا قىلىشقا كۈچەش كېرەكلىكىنى كۆرسەتكەن.

خۇلاسە

خۇلاسىلىگەندە، لاۋرا تىڭگىلنىڭ دوكلاتى ۋە مارك كارنېينىڭ نۇتقى بۈگۈنكى دۇنيا سىياسىي خەرىتىسىدىكى زور ئۆزگىرىشلەرنى چوڭقۇر يورۇتۇپ بېرىدۇ. «قائىدىگە ئاساسلانغان تەرتىپ»نىڭ ئاخىرلىشىشى ئوتتۇرا  دۆلەتلەرنى يېڭىچە ھايات قېلىش ئىستراتېگىيەلىرىنى تۈزۈشكە مەجبۇر قىلىۋاتىدۇ. كارنېي ۋە ماكرون قاتارلىق رەھبەرلەر ئاگاھلاندۇرغاندەك، ئەگەر ئوتتۇرا كۈچلەر ئۆزئارا ئىتتىپاقلاشمىسا، ئۇلار چوڭ كۈچلەرنىڭ مەنپەئەت قۇربانىغا ئايلىنىپ قېلىش خەۋپىگە دۇچ كېلىدۇ. شۇڭا، بۇ دوكلات خەلقئارا سىياسەتتىكى بارلىق ئاجىز ۋە ئوتتۇرا ھال گەۋدىلەر، جۈملىدىن ئۆز تەقدىرىنى بەلگىلەش يولىدا ئىزدىنىۋاتقان مىللەتلەر ئۈچۈنمۇ بىرلىشىشنىڭ زۆرۈرىيىتى ھەققىدە مۇھىم ساۋاقلارنى بېرىدۇ.

مەنبە:

Tingle, L. (2026). «Canadian PM says smaller nations must ›band together‹ to stop larger countries overpowering them». ABC News.

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.