ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى:ئەلانۇر ئەتتار
مەزكۇر ماقالىدە، 2025-يىلىنىڭ ئاخىرىدا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى پىرېزىدېنتى دونالد ترامپنىڭ خىتايغا يۇقىرى ئىقتىدارلىق «ئېنۋىدىيە» (Nvidia) ئۆزەكلىرىنى سېتىپ بېرىشنى تەستىقلىشىدىن ئىبارەت يەرشارىۋى ئىستراتېگىيەلىك قارار تەھلىل قىلىنىدۇ. ماقالىدە مەزكۇر قارارنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشىدىكى سودا مەنپەئەتى بىلەن ئىچكى قاتلىمىدىكى گېئو-سىياسىي ھېساباتلار يورۇتۇپ بېرىلىدۇ. «ئاتلانتىك كېڭىشى» (Atlantic Council)، «دۆلەت مەنپەئەتى» (National Interest) قاتارلىق ئاقىللار ئامبارلىرىنىڭ سانلىق مەلۇماتلىرىغا تايىنىپ، بۇ سىياسەتنىڭ خىتاينى تېخنىكىلىق جەھەتتە ئامېرىكاغا بېقىندى قىلىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمى ئىكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدىكى ئارزۇلىرىنىڭ ئەكسىچە ، رېئاللىقتىكى تېخنىكىلىق ۋە ئىقتىسادىي توسالغۇلار ئالدىدىكى ئاجىزلىقى ئاكادېمىك نۇقتىدىن باھالىنىدۇ.
بىرىنچى قىسىم: يېڭى «سودا-تېخنىكا» تەرتىپىنىڭ شەكىللىنىشى
يېقىنقى ئون يىل مابەينىدە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت ئەنئەنىۋى سودا رىقابىتى بولۇشتىن ھالقىپ، تېخنىكا ئۈستۈنلۈكىنى ۋە كەلگۈسى دۇنيا تەرتىپىنى بەلگىلەش ھوقۇقىنى تالىشىدىغان سىستېمىلىق رىقابەت باسقۇچىغا قەدەم قويدى. بولۇپمۇ يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ۋە سۈنئىي ئەقىل (AI) تېخنىكىسى، دۆلەتنىڭ كەلگۈسى ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي قۇدرىتىنى بەلگىلەيدىغان يادرولۇق ئامىل سۈپىتىدە مۇھىم ئورۇنغا چىقتى. مۇشۇنداق بىر تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشتە، «ئامېرىكانى بىرىنچى ئورۇنغا قويۇش» ئىستراتېگىيەسى بىلەن قايتىدىن ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈۋاتقان دونالد ترامپنىڭ، خىتايغا قارىتىلغان تېخنىكا ئېمبارگوسىنى مەلۇم دائىرىدە تەڭشەپ، «ئېنۋىدىيە» (Nvidia) شىركىتىنىڭ ئىلغار ئۆزەكلىرىنى خىتايغا سېتىشىغا رۇخسەت قىلىشى، خەلقئارا سىياسەت كۆزەتكۈچىلىرى ئارىسىدا كەڭ دائىرىلىك مۇلاھىزىلەرگە سەۋەب بولدى. بۇ ھەرىكەت، سىرتتىن قارىغاندا ئامېرىكانىڭ ئىلگىرىكى «تېخنىكىنى بوغۇش» سىياسىتى بىلەن ماسلاشمايدىغاندەك كۆرۈنسىمۇ، ئەمەلىيەتتە يېڭىچە بىر ئىستراتېگىيەلىك تەڭپۇڭلۇقنىڭ ئىپادىسىدۇر.
بۇ سىياسىي بۇرۇلۇشنى ئىلمىي نۇقتىدىن چۈشىنىش ئۈچۈن، نۆۋەتتىكى يەرشارىۋى تېخنىكا رىقابىتىنىڭ كۆپ قىرلىق خۇسۇسىيىتىنى ئانالىز قىلىش زۆرۈر. سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسى بۈگۈنكى كۈندە پەقەت ئىقتىسادىي قىممەت يارىتىش ۋاسىتىسىلا ئەمەس، بەلكى دۆلەت مۇداپىئەسى، ئىستىخبارات ئانالىزى ۋە تور بىخەتەرلىكى ساھەلىرىدىكى ھەل قىلغۇچ كۈچ ھېسابلىنىدۇ. شۇڭا، ئامېرىكانىڭ بۇنداق ھالقىلىق تېخنىكىنى رەقىبىگە ئېكسپورت قىلىشى، بىر قاراشتا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىك مەنپەئەتىگە زىتتەك تۇيۇلىدۇ. «ۋاشىنگتون ۋاقىت گېزىتى» نىڭ خەۋىرىگە ئاساسلانغاندا، ئامېرىكا ئەدلىيە مىنىستىرلىقى ۋە بىخەتەرلىك ئورگانلىرىمۇ بۇ قارارنىڭ خىتاي ئارمىيەسىنىڭ زامانىۋىلىشىشىغا ياردەم بېرىش ئېھتىماللىقى توغرىسىدا ئەندىشىلىرىنى ئوتتۇرىغا قويغان[1]. بۇ ئەندىشىلەر، مەسىلىنىڭ پەقەت سودا ئەمەس، بەلكى بىخەتەرلىك مەسىلىسى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
بىراق، مەسىلىگە تېخىمۇ چوڭقۇر ئىستراتېگىيەلىك نۇقتىدىن قارىغاندا، ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ قارارىنىڭ قىسقا مۇددەتلىك پايدا بىلەن ئۇزۇن مۇددەتلىك كونتروللۇق ئوتتۇرىسىدىكى مۇرەككەپ ھېساباتقا ئاساسلانغانلىقى مەلۇم بولىدۇ. بەزى ئىستراتېگىيە ئانالىزچىلىرىنىڭ قارىشىچە، بۇ قاراردا خىتاينىڭ تېخنىكا تەرەققىياتىنى تېزلىتىش ئەمەس، بەلكى خىتاي تېخنىكىسىنى ئامېرىكا تېخنىكا ئۆلچەملىرىگە ۋە تەمىنلەش زەنجىرىگە قايتىدىن باغلاش مەقسىتى كۆزدە تۇتۇلغان. يەنى، خىتاينى ئۆزىنىڭ يەرلىك ئۆزەك سانائىتىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا مەجبۇرلاشتىن كۆرە، ئۇلارنى ئامېرىكانىڭ تەييار ۋە ئەرزان مەھسۇلاتلىرىغا بېقىندى قىلىپ قويۇش ئارقىلىق، خىتاينىڭ «تېخنىكىدا مۇستەقىللىق» (Tech Autonomy) يارىتىش قەدىمىنى ئاستىلىتىش مۇمكىنچىلىكى بار.
شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بۇ قارارنىڭ دىپلوماتىيە ۋە گېئو-سىياسەت تەرەپلىرىمۇ دىققەتكە سازاۋەر. خەلقئارا ۋەزىيەتنىڭ ئۆزگىرىشىگە ئەگىشىپ، ئامېرىكا خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە «توسۇش» (Containment) بىلەن «ئارىلىشىش» (Engagement) ئارىسىدا يېڭى بىر مېتود ئىزدەۋاتقان بولۇشى مۇمكىن. بولۇپمۇ رۇسىيە-ئۇكرائىنا ئۇرۇشى ۋە ئوتتۇرا شەرقتىكى توقۇنۇشلارنىڭ داۋاملىشىشى، ۋاشىنگتوننى بېيجىڭ بىلەن مەلۇم دەرىجىدە مەنپەئەت ئالماشتۇرۇشقا مەجبۇرلىغان بولۇشى ئېھتىمال. ئۆزەك ئېكسپورتىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش، خىتاينىڭ باشقا يەرشارىۋى مەسىلىلەردە ئامېرىكاغا ھەمكارلىشىشى ياكى يول قويۇشى ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن دىپلوماتىيە كوزىرى بولۇشى مۇمكىن.
بۇنىڭدىن باشقا، ئامېرىكا ئىچكى ئىقتىسادىي ئامىللىرى ۋە كاپىتالنىڭ تەسىرىمۇ بۇ قاراردا مۇھىم رول ئوينىغان. ئېنۋىدىيە، ئىنتىل (Intel) ۋە كۋالكوم (Qualcomm) قاتارلىق تېخنىكا ماگناتلىرى ئۈچۈن خىتاي بازىرى يەرشارى كىرىمىنىڭ چوڭ بىر قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ. بۇ شىركەتلەرنىڭ ئامېرىكا ئىقتىسادىدىكى ئورنى ۋە تەتقىقات ئۈچۈن زۆرۈر بولغان مەبلەغ ئېھتىياجى، سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەرنى «دۆلەت بىخەتەرلىكى» بىلەن «ئىقتىسادىي ھاياتىي كۈچ» ئوتتۇرىسىدا تەڭپۇڭلۇق ساقلاشقا مەجبۇر قىلغان. دېمەك، بۇ قارار كۆپ قاتلاملىق مەنپەئەتلەرنىڭ كېسىشىش نۇقتىسىدۇر.
خۇلاسىلىگەندە، بۇ بۆلەكتە بىز ترامپنىڭ ئۆزەك ئېكسپورتىنى تەستىقلاش قارارىنىڭ پەقەت بىر سودا كېلىشىمى ئەمەسلىكىنى، بەلكى ئۇنىڭ ئارقىسىدا ياتقان مۇرەككەپ سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئامىللارنى ئوتتۇرىغا قويدۇق. كېيىنكى قىسىملاردا، بۇ ئامىللارنىڭ ھەر بىرىنى ئاكادېمىك مەنبەلەر ۋە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر نەزەرىيەسى ئاساسىدا تەپسىلىي مۇھاكىمە قىلىمىز.
ئىككىنچى قىسىم: «سودا رېئالىزمى» (Commercial Realism) ۋە دىپلوماتىيە لوگىكىسى
دونالد ترامپنىڭ تاشقى سىياسەت پەلسەپەسى، خەلقئارالىق كىلاسسىك لىبېرال قاراشلاردىن پەرقلىق ھالدا، «سودا رېئالىزمى» ياكى «تەڭپۇڭ مەنپەئەت» (Transactionalism) نەزەرىيەسىگە تايىنىدۇ. بۇ كۆز قاراشقا كۆرە، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر تۇراقلىق ئىتتىپاقداشلىققا ئەمەس، بەلكى كونكرېت مەسىلىلەردىكى پايدا-زىيان ھېساباتىغا ئاساسلىنىشى كېرەك. «دۆلەت مەنپەئەتى» (National Interest) ژۇرنىلىنىڭ ئانالىزىدا كۆرسىتىلگىنىدەك، ترامپنىڭ خىتاي سىياسىتى بىر تەرەپتىن قاتتىق ھەربىي ۋە سىياسىي بېسىم (Deterrence) ئىشلىتىش، يەنە بىر تەرەپتىن ئەمەلىي مەنپەئەت ئۈچۈن سودا ئىشىكلىرىنى ئوچۇق قويۇشتەك قوش يۆنىلىشلىك خۇسۇسىيەتكە ئىگە[2]. ئېنۋىدىيە ئۆزەكلىرىنى سېتىش قارارى دەل مۇشۇ رامكا ئىچىدە ئىزاھلىنىدۇ.
بىرىنچىدىن، ترامپ ھاكىمىيىتىنىڭ ئىقتىسادىي لوگىكىسى بويىچە، ئامېرىكانىڭ تېخنىكىلىق ئۈستۈنلۈكىنى ساقلاپ قېلىشنىڭ ئەڭ ياخشى يولى — ئامېرىكا شىركەتلىرىنىڭ ئىقتىسادىي قۇدرىتىنى ئاشۇرۇشتۇر. ئەگەر ئامېرىكا شىركەتلىرى دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ يېرىم ئۆتكۈزگۈچ بازىرى بولغان خىتايدىن ئايرىلىپ قالسا، كىرىمى ئازىيىدۇ ۋە يېڭى تېخنىكىلارنى تەتقىق قىلىش (R&D) ئىقتىدارى ئاجىزلايدۇ. بۇ، ئۇزۇن مۇددەتتە ئامېرىكانىڭ يەرشارىۋى رىقابەت كۈچىگە سەلبىي تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن. شۇڭا، خىتاي بازىرىدىكى پايدىنى ئامېرىكا شىركەتلىرىنىڭ تەرەققىياتىغا يۆتكەشنى، «دۈشمەننىڭ بايلىقى بىلەن ئۆزىنى قۇۋۋەتلەش» ئىستراتېگىيەسى سۈپىتىدە باھالاش مۇمكىن.
ئىككىنچىدىن، بۇ قارارنىڭ ئارقىسىدا ئېنىق بىر «گېئو-سىياسىي ئالماشتۇرۇش» مەقسىتى ياتقان بولۇشى ئېھتىمالغا ناھايىتى يېقىن. ترامپنىڭ سۆھبەت ئۇسلۇبىدا، بىر تەرەپتىن يول قويغاندەك (Concession) قىلىش ئارقىلىق، قارشى تەرەپتىن باشقا بىر ساھەدە پايدا ئېلىش ئادىتى بار. خىتايغا ئىلغار ئۆزەكلەرنى سېتىش — قىممەتلىك بىر دىپلوماتىيە كوزىرىدۇر. بۇنىڭ بەدىلىگە خىتاي، بەلكىم رۇسىيەگە بېرىۋاتقان ئىقتىسادىي ياردەمنى ئازايتىشى، ئامېرىكانىڭ يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىنى سېتىۋېلىش مىقدارىنى ئاشۇرۇشى ياكى رايونلۇق بىخەتەرلىك مەسىلىلىرىدە مەلۇم يول قويۇشلارنى قىلىشى مۇمكىن. فىرانسىيە دىپلوماتىيە ئانالىزلىرىدا كۆرسىتىلگىنىدەك، ترامپنىڭ مەقسىتى خىتاي بىلەن رۇسىيە ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىققا بۆلگۈنچىلىك سېلىش بولۇشى مۇمكىن[3].
ئۈچىنچىدىن، ترامپنىڭ بۇ قارارى بايدېن ھۆكۈمىتىنىڭ «قىممەت قاراشنى ئاساس قىلغان دىپلوماتىيە» (Values-based Diplomacy) ئۇسۇلىغا بولغان تۈزىتىش دەپ باھالاش مۇمكىن. بايدېن دەۋرىدە ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن بىرلىشىپ خىتاينى تولۇق قورشاش سىياسىتىنى قوللانغان ئىدى. بىراق ترامپ «ئىككى تەرەپلىك بىۋاسىتە ئالاقە» نى تېخىمۇ ئۈنۈملۈك دەپ قارايدۇ. ئۇنىڭ نەزىرىدە، رەقىبنى پۈتۈنلەي بۇلۇڭغا قىسىۋېلىش، رەقىبنى مۆلچەرلىگۈسىز ۋە خەتەرلىك ئىنكاسلارغا مەجبۇرلىشى مۇمكىن. شۇڭا، ئۆزەك سودىسى قاتارلىق قاناللارنى ئوچۇق قويۇش ئارقىلىق، خىتاينى «قائىدىگە ئاساسلانغان خەلقئارا سىستېما» ئىچىدە تۇتۇپ تۇرۇش ۋە كونترول قىلغىلى بولىدىغان رىقابەت مۇھىتى يارىتىش كۆزلەنگەن بولۇشى مۇمكىن.
تۆتىنچىدىن، بۇ قارار خىتاي رەھبەرلىكى ئىچىدىكى ئوخشىمىغان گۇرۇھلارغا بېرىلگەن سىگنال بولۇشى ئېھتىمال. خىتاي ئىقتىسادى نۆۋەتتە قۇرۇلمىلىق قىيىنچىلىقلارنى باشتىن كەچۈرمەكتە. ئەگەر ئامېرىكا ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ئىشىكىنى قىسمەن ئاچسا، بۇ خىتاي ئىچىدىكى ئىقتىسادىي تەرەققىياتنى تەشەببۇس قىلغۇچى كۈچلەرنىڭ ئورنىنى كۈچەيتىپ، تاشقى سىياسەتتىكى ئاشقۇن مىللەتچىلىك خاھىشلىرىنى مەلۇم دەرىجىدە پەسەيتىشى مۇمكىن دېگەن پەرەزلەر مەۋجۇت. ئەلۋەتتە، بۇ ئىنتايىن نازۇك بىر تەڭپۇڭلۇق ئويۇنى بولۇپ، خەۋپ-خەتەرلەردىن خالىي ئەمەس.
بەشىنچىدىن، ترامپنىڭ بۇ سىياسىتى ئامېرىكا پاي بازىرى ۋە ئىچكى ئىقتىسادنىڭ تەلىپىگە ماس كېلىدۇ. تېخنىكا پايچىكلىرىنىڭ مۇقىم ئۆسۈشى ئامېرىكا ئىقتىسادىنىڭ كۈچلۈكلىكىنى كۆرسىتىدىغان مۇھىم كۆرسەتكۈچ. ئېنۋىدىيەنىڭ بازار قىممىتىنىڭ ئېشىشى، ترامپ ئۈچۈن سىياسىي نەتىجە ھېسابلىنىدۇ. شۇڭا، تاشقى سىياسەت قارارلىرى كۆپىنچە ئىچكى سىياسىي ئېھتىياجلار بىلەن زىچ باغلىنىشلىق بولىدۇ.
ئالتىنچىدىن، ترامپنىڭ «رېئالىزم» پەلسەپىسىدە، ئامېرىكانىڭ كۈچىگە بولغان مۇتلەق ئىشەنچ ئاساسىي ئورۇندا تۇرىدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، ئامېرىكا تېخنىكىنى ساتقان تەقدىردىمۇ، ئۆزىنىڭ يېڭىلىق يارىتىش سۈرئىتى خىتايدىن تېز بولغاچقا، ئىستراتېگىيەلىك ئۈستۈنلۈكنى ھەر ۋاقىت ساقلاپ قالالايدۇ. يەنى «بۈگۈنكى تېخنىكىنى ساتساقمۇ، ئەتە تېخىمۇ ياخشىسىنى چىقىرىمىز» دېگەن ئىشەنچ، بۇ خىل ئېكسپورت سىياسىتىنىڭ پىسخىكىلىق ئاساسىنى تەشكىل قىلىدۇ.
ئۈچىنچى قىسىم: «تېخنىكىلىق تۇزاق» — بېقىندىلىق نەزەرىيەسىنىڭ قوللىنىلىشى
سىياسىي ئانالىزچىلارنىڭ دىققىتىنى تارتقان يەنە بىر مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك نۇقتا شۇكى، ئامېرىكانىڭ خىتايغا ئۆزەك سېتىپ بېرىشى ئەمەلىيەتتە خىتاينى تېخنىكىلىق جەھەتتە تىزگىنلەش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن «يۇمشاق قاپقان» (Soft Trap) بولۇشى مۇمكىن. بۇ كۆز قاراش «ئۆز ئارا بېقىندىلىقنى قورال سۈپىتىدە قوللىنىش» (Weaponized Interdependence) نەزەرىيەسىگە تايىنىدىغان بولۇپ، رەقىبىنى ئۆز تېخنىكا سىستېمىسىغا قانچىكى چوڭقۇر باغلىسا، ئۇنى كونترول قىلىش ئىمكانىيىتى شۇنچە يۇقىرى بولىدۇ دەپ قارايدۇ.
بىرىنچىدىن، خىتاي ھۆكۈمىتى «چوڭ فوند» (Big Fund) ئارقىلىق يەرلىك يېرىم ئۆتكۈزگۈچ سانائىتىنى بەرپا قىلىش ئۈچۈن غايەت زور مەبلەغ ئاجراتماقتا. خۇاۋېي (Huawei) ۋە SMIC قاتارلىق شىركەتلەر ئامېرىكانىڭ بۇ جەھەتتىكى ئېمبارگوسىنى بۇزۇپ تاشلاش ئۈچۈن جىددىي تىرىشچانلىق كۆرسىتىۋاتىدۇ. دەل مۇشۇنداق ھالقىلىق پەيتتە، ئامېرىكانىڭ يۇقىرى سۈپەتلىك ۋە تەييار ئۆزەكلەرنى خىتاي بازىرىغا كىرگۈزۈشى، خىتاينىڭ يەرلىك ئۆزەكلىرىنىڭ بازار ئۈلۈشىنى سىقىپ چىقىرىشى مۇمكىن. خىتاي كارخانىلىرى تەننەرخ ۋە ئۈنۈم جەھەتتە ئۈستۈن بولغان ئامېرىكا مەھسۇلاتلىرىنى تاللىسا، خىتاينىڭ يەرلىك ئۆزەك ئىشلەپچىقىرىش زەنجىرىنىڭ تەرەققىيات ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى ئاجىزلايدۇ.
ئىككىنچىدىن، ئېنۋىدىيەنىڭ ئۈستۈنلۈكى پەقەت قاتتىق دېتال بىلەن چەكلەنمەيدۇ. ئۇنىڭ يادرولۇق كۈچى — CUDA دەپ ئاتىلىدىغان يۇمشاق دېتال ۋە پىروگراممىلاش قۇرۇلمىسىدۇر. دۇنيادىكى كۆپىنچە سۈنئىي ئەقىل تەتقىقاتلىرى مۇشۇ سىستېما ئاساسىدا ئېلىپ بېرىلىدۇ. ئەگەر خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل ئېكولوگىيەسى CUDA سىستېمىسىغا ئادەتلەنسە ۋە ئۇنىڭغا تايىنىپ قالسا، خىتاي تېخنىكا خادىملىرى ئامېرىكا بەلگىلىگەن يۇمشاق دېتال ئۆلچەملىرىدىن ئايرىلالمايدۇ. «ئاتلانتىك كېڭىشى» نىڭ دوكلاتىدا كۆرسىتىلگىنىدەك، خىتايغا ئىلغار ئۆزەك سېتىش خەتەرلىك بولسىمۇ،[4]، ئەمما ئۇلارنى ئامېرىكانىڭ يۇمشاق دېتال ئېكولوگىيەسى قاپقىنىغا سولاپ قويۇش، ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتە ئۇزۇن مۇددەتلىك ئەۋزەللىك ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن.
ئۈچىنچىدىن، زامانىۋى ئۆزەكلەر ۋە بۇلۇت ھېسابلاش سىستېمىلىرىدا بىخەتەرلىك يوچۇقلىرى ياكى «ئارقا ئىشىك» (Backdoor) لەرنىڭ بولۇش ئېھتىماللىقى ھەققىدە مۇتەخەسسىسلەر ئارىسىدا تۈرلۈك مۇلاھىزىلەر بار. گەرچە بۇ رەسمىي دەلىللەنمىگەن بولسىمۇ، نەزەرىيەۋى جەھەتتىن ئېيتقاندا، ئامېرىكا جىددىي توقۇنۇش ئەھۋالىدا يۇمشاق دېتال يېڭىلاشنى توختىتىش ياكى مۇلازىمەتنى چەكلەش ئارقىلىق، ئۆز تېخنىكىسىغا تايانغان خىتاي سىستېمىلىرىنىڭ خىزمەت ئىقتىدارىغا تەسىر كۆرسىتىش يوشۇرۇن كۈچىنى ساقلاپ قالىدۇ. بۇ، خىتاي ئۈچۈن يوشۇرۇن ئىستراتېگىيەلىك ئاجىزلىق ھېسابلىنىدۇ.
تۆتىنچىدىن، بۇ ئىستراتېگىيە ئارقىلىق ئامېرىكا خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل تەرەققىياتىنىڭ يۆنىلىشى ۋە كۆلىمىنى نازارەت قىلىش ئىمكانىيىتىگە ئېرىشىدۇ. خىتاي قايسى تىپتىكى ئۆزەكلەرنى سېتىۋالدى؟ بۇ ئۆزەكلەر قايسى ساھەلەرگە تەقسىم قىلىندى؟ بۇ خىل سودا سانلىق مەلۇماتلىرى ئامېرىكا مەركىزىي ئىستىخبارات ئىدارىسى (CIA) ۋە باشقا ئانالىز ئورگانلىرى ئۈچۈن خىتاينىڭ تېخنىكىلىق ئىقتىدارىنى باھالاشتا قىممەتلىك ئۇچۇر مەنبەسى بولالايدۇ. ئەگەر خىتاي پۈتۈنلەي يېپىق، يەرلىك سىستېمىغا ئۆتسە، ئامېرىكانىڭ ئۇچۇر ئېلىش يوللىرى تارىيىشى مۇمكىن.
بەشىنچىدىن، خىتايغا سېتىلغان ئۆزەكلەرنىڭ ئىقتىدارى چەكلىمىگە ئۇچرىغان نۇسخىلار بولۇشىمۇ مۇمكىن. ئامېرىكا ئىلگىرىمۇ خىتاي بازىرى ئۈچۈن مەخسۇس لايىھەلەنگەن، ھېسابلاش ئىقتىدارى مەلۇم چەكتىن ئاشمايدىغان (مەسىلەن، H20 تىپلىق) ئۆزەكلەرنى تەستىقلىغان. ترامپ ھۆكۈمىتى خىتايغا «ئەڭ ئىلغار» دەپ نام بېرىلگەن، ئەمما ھەربىي جەھەتتە ھەل قىلغۇچ ئۈستۈنلۈك يارىتالمايدىغان تېخنىكىلارنى سېتىپ، سودا پايدىسى بىلەن ھەربىي بىخەتەرلىك ئوتتۇرىسىدىكى «ئالتۇن ئوتتۇرا يول» نى تېپىشقا ئۇرۇنۇۋاتقان بولۇشى ئېھتىمال.
ئالتىنچىدىن، يەرشارىۋى تەمىنات زەنجىرىنىڭ مۇقىملىقى نۇقتىسىدىن، خىتاينىڭ ئامېرىكا ئۆزەكلىرىگە داۋاملىق تايىنىشى، دۇنيا بازىرىنىڭ بۆلۈنۈپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ. ئەگەر خىتاي پۈتۈنلەي ئايرىلىپ چىقسا، دۇنيادا بىر-بىرىگە ماس كەلمەيدىغان ئىككى خىل تېخنىكا قۇتۇبى شەكىللىنىپ، يەرشارىۋى سودا ۋە پەن-تېخنىكا ھەمكارلىقىغا توسالغۇ بولىدۇ. ئامېرىكا تېخنىكا گىگانتلىرى ئۈچۈن ئېيتقاندا، ئۆز ئۆلچەملىرىنىڭ دۇنياۋى ئۆلچەم بولۇپ قېلىشى ھەممىدىن مۇھىم.
خۇلاسىلىگەندە، «تېخنىكىلىق تۇزاق» نەزەرىيەسى بويىچە، ترامپنىڭ قارارى خىتايغا قىلىنغان ياردەم ئەمەس، بەلكى خىتاينى تېخنىكىلىق ئىستېمالچى سالاھىيىتىدە ساقلاپ قېلىش ۋە ئۆزىنىڭ يادرولۇق تېخنىكىسىنى قوغداش ئۈچۈن تاشلانغان ئىستراتېگىيەلىك قەدەم دەپ باھالىنىدۇ.
تۆتىنچى قىسىم: خىتاينىڭ ئارزۇلىرى ۋە رېئاللىق ئارىسىدىكى ھاڭ
خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ تەرەققىيات پىلانلىرىدا، 2030-يىلغا بارغاندا سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدە دۇنياۋى يېتەكچى ئورۇنغا ئۆتۈش ۋە خىتاي ئارمىيەسىنى «دۇنياۋى ئارمىيە» گە ئايلاندۇرۇش نىشانى ئېنىق بەلگىلەنگەن. بۇ ئىستراتېگىيەلىك نىشانغا يېتىش ئۈچۈن، يۇقىرى ئىقتىدارلىق ھېسابلاش كۈچى (Computing Power) ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ. «ۋاشىنگتون ۋاقىت گېزىتى» دا نەقىل كەلتۈرۈلگەن ئىستىخبارات ئانالىزلىرىغا قارىغاندا، خىتاي بۇ ئۆزەكلەرنى ئاپتوماتىك باشقۇرۇلىدىغان قورال سىستېمىلىرى، ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلار (Drones) ۋە كەڭ كۆلەملىك سانلىق مەلۇمات ئانالىزى ئۈچۈن ئىشلىتىشنى پىلانلىماقتا[5].
بىراق، خىتاينىڭ بۇ ئارزۇلىرى بىلەن رېئال ئىمكانىيەتلىرى ئوتتۇرىسىدا زور پەرق مەۋجۇت. بىرىنچى ۋە ئەڭ چوڭ تېخنىكىلىق توسالغۇ — «ئۆزەك لايىھەلەش» بىلەن «ئۆزەك ياساش» (Fabrication) ئوتتۇرىسىدىكى پەرق. خىتاي ئۆزەك لايىھەلەشتە (مەسىلەن، خۇاۋېينىڭ HiSilicon تارمىقى) بەلگىلىك ئىلگىرىلەشلەرنى قولغا كەلتۈرگەن بولسىمۇ، ئەمما ئىلغار ئۆزەكلەرنى ئىشلەپچىقىرىش ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان لىتوگرافىيە ئۈسكۈنىلىرىگە (Lithography Machines) ئىگە ئەمەس. گوللاندىيەنىڭ ASML شىركىتى ئىشلەپچىقارغان EUV ماشىنىلىرىسىز، 5 نانومېتىردىن تۆۋەن ئۆزەكلەرنى كەڭ كۆلەمدە ۋە يۇقىرى ئۈنۈمدە ئىشلەپچىقىرىش مۇمكىن ئەمەس. ئامېرىكا بۇ ماشىنىلارنىڭ خىتايغا سېتىلىشىنى چەكلەش سىياسىتىدە چىڭ تۇرماقتا. شۇڭا، خىتاي تەييار مەھسۇلاتنى سېتىۋالالىسىمۇ، ئۇنى ياساش تېخنىكىسىدىن مەھرۇم.
ئىككىنچى توسالغۇ — ئىقتىسادىي بايلىق ۋە سىجىللىق مەسىلىسى. نۆۋەتتە خىتاي ئىقتىسادى تۈرلۈك قۇرۇلمىلىق خىرىسلارغا دۇچ كەلمەكتە. يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ قەرز يۈكىنىڭ ئېغىرلىشىشى ۋە ئۆي-مۈلۈك بازىرىدىكى داۋالغۇشلار، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ يۇقىرى تېخنىكا ساھەسىگە ئاجرىتىدىغان مەبلىغىنى قايتا ئويلىشىشقا مەجبۇر قىلماقتا. سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنى مەشىقلەندۈرۈش ئۈچۈن غايەت زور مىقداردا ئېنېرگىيە ۋە مەبلەغ تەلەپ قىلىنىدۇ. ئامېرىكانىڭ «مايكروسوفت»، «گۇگۇل» ۋە «ئامازون» قاتارلىق شىركەتلىرىنىڭ كاپىتال كۈچى بىلەن سېلىشتۇرغاندا، خىتاي كارخانىلىرىنىڭ مەبلەغ سېلىش ئىقتىدارى چەكلىمىگە ئۇچرىشى مۇمكىن.
ئۈچىنچى توسالغۇ — گېئو-سىياسىي زەنجىر ۋە تەيۋەن مەسىلىسى. «تەيۋەن خەۋەرلىرى» تورىنىڭ ئانالىزىغا ئاساسلانغاندا، خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل تەرەققىياتى يەنىلا تەيۋەننىڭ TSMC شىركىتى ئىشلەپچىقارغان ياكى ئامېرىكادىن ئىمپورت قىلىنغان ئۆزەكلەرگە تايىنىدۇ[6]. ئەگەر رايوندا ھەربىي توقۇنۇش يۈز بەرسە، بۇ تەمىنات زەنجىرىنىڭ ئۈزۈلۈپ قېلىش خەۋپى يۇقىرى. بۇ خىل ئەھۋالدا، خىتاينىڭ «تەيۋەننى بىرلىككە كەلتۈرۈش» سىياسىي نىشانى بىلەن «تېخنىكىلىق تەرەققىيات» نىشانى ئوتتۇرىسىدا ئىستراتېگىيەلىك زىتلىق كېلىپ چىقىدۇ. خىتاي بىرلا ۋاقىتتا ھەم مۇقىم تەمىنات زەنجىرىگە، ھەم رايوندىكى ھەربىي ھەرىكەتلەرگە كاپالەتلىك قىلالمايدۇ.
تۆتىنچى توسالغۇ — ئىختىساسلىقلارنىڭ يۆتكىلىشى. سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدىكى رىقابەت — ئەسلىي ماھىيىتى بىلەن ئىختىساسلىقلار رىقابىتىدۇر.كۈزىتىشلەرگە ئاساسەن، يېقىنقى يىللاردا خىتايدىن نۇرغۇنلىغان يۇقىرى سەۋىيەلىك تېخنىكا خادىملىرى ۋە ئالىملارنىڭ چەتئەللەرگە، بولۇپمۇ غەرب ئەللىرىگە كېتىۋاتقانلىقى مەلۇم. يېڭىلىق يارىتىش ئىقتىدارىغا ئىگە سەرخىللارنىڭ ئازىيىشى، خىتاينىڭ ئامېرىكا بىلەن بولغان تېخنىكا پەرقىنى كىچىكلىتىشىگە توسقۇنلۇق قىلىدۇ.
بەشىنچىدىن، ئۇچۇر مۇھىتىنىڭ چەكلىمىسى. چوڭ تىل مودېللىرى (LLMs) كۆپ خىل، ئوچۇق ۋە چەكلىمىسىز سانلىق مەلۇماتلارغا ئېھتىياجلىق. خىتاينىڭ قاتتىق بولغان تور باشقۇرۇش ۋە ئۇچۇر سۈزۈش سىستېمىسى، سۈنئىي ئەقىل مودېللىرىنىڭ ئۆگىنىش ماتېرىياللىرىنىڭ كۆپ خىللىقىغا تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن. ئامېرىكانىڭ ئوچۇق ئۇچۇر مۇھىتى بۇ جەھەتتە سانلىق مەلۇمات سۈپىتى ۋە كۆپ خىللىقى بويىچە ئەۋزەللىككە ئىگە.
خۇلاسىلىگەندە، خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل ساھەسىدىكى ئارزۇلىرى يۇقىرى بولسىمۇ، ئەمما تېخنىكا، ئىقتىساد ۋە سىستېما جەھەتتىكى توسالغۇلار ئۇلارنىڭ ئامېرىكادىن ئېشىپ كېتىش ئېھتىماللىقىنى تۆۋەنلەتمەكتە. ئامېرىكا ئۆزەكلىرىنى سېتىۋېلىش خىتاينىڭ قىسقا مۇددەتلىك ئېھتىياجىنى قاندۇرسىمۇ، ئۇزۇن مۇددەتلىك تېخنىكىدا مۇستەقىللىق مەسىلىسىنى ھەل قىلالمايدۇ.
بەشىنچى قىسىم: خۇلاسە — بۈيۈك كۈچلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك ھېسابات
يۇقىرىدىكى تەھلىللەر شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، دونالد ترامپنىڭ خىتايغا ئېنۋىدىيە ئۆزەكلىرىنى سېتىش قارارى، ئاددىي بىر ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ياكى سىياسىي ئاجىزلىقنىڭ ئىپادىسى ئەمەس. ئەكسىچە، بۇ قارار ئامېرىكانىڭ ئۆز تېخنىكا كۈچىگە بولغان ئىشەنچىسى ۋە خىتاينى «كونترول قىلىنغان رىقابەت» چەمبىرى ئىچىدە تۇتۇپ تۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنىڭ مەھسۇلىدۇر. بۇ سىياسەت ئارقىلىق ۋاشىنگتون بىر تەرەپتىن ئۆز شىركەتلىرىنىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەتىنى قوغدىسا، يەنە بىر تەرەپتىن خىتاينىڭ تېخنىكا تەرەققىياتىنىڭ يۆنىلىشىگە ۋاسىتىلىك تەسىر كۆرسىتىشنى مەقسەت قىلغان.
بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ يادروسى — خىتاينى ئامېرىكا مەركەزلىك تېخنىكا ئېكولوگىيەسىنىڭ خالتا كوچىسىغا قاماپ قويۇشتۇر. ئەگەر خىتاي ئامېرىكانىڭ قاتتىق ۋە يۇمشاق دېتاللىرىغا داۋاملىق تايانسا، ئامېرىكا كەلگۈسىدىكى ھەر قانداق بىر كىرىزىس پەيتىدە «تەمىنلەشنى ئۈزۈش» ياكى «تېخنىكىلىق جازالاش» ھوقۇقىنى ئۆز قولىدا ساقلاپ قالىدۇ. «سېمافور» (Semafor) تورىنىڭ ئانالىزىدا تەكىتلەنگەندەك، خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل تەھدىتى ئامېرىكا سىياسىي ساھەسىدە ئورتاق تونۇش ھاسىل قىلغان مەسىلە[5]، ئەمما بۇنىڭغا تاقابىل تۇرۇش ئۇسۇلىدا ترامپ ھۆكۈمىتى «تولۇق ئايرىلىش» (Decoupling) تىن كۆرە، «ئاستىرىتتىن باشقۇرۇش» ئۇسۇلىنى تاللىغاندەك كۆرۈنىدۇ.
ئەلۋەتتە، بۇ قارار خەتەرلەردىن خالىي ئەمەس. خىتاينىڭ ئامېرىكا تېخنىكىسىدىن پايدىلىنىپ ھەربىي ئىقتىدارىنى كۈچەيتىۋېلىش ئېھتىماللىقى مەۋجۇت. شۇڭا، ئامېرىكانىڭ بۇ سىياسىتى «يۇقىرى خەتەر، يۇقىرى پايدا» پىرىنسىپىغا ئاساسلانغان بىر ئىستراتېگىيەلىك تەۋەككۈلچىلىك ھېسابلىنىدۇ. ئەگەر ئامېرىكانىڭ مۆلچەرى توغرا چىقسا، خىتاي مەڭگۈلۈك «ئىككىنچى دەرىجىلىك» تېخنىكا ئىستېمالچىسى بولۇپ قالىدۇ؛ ئەگەر خاتا چىقسا، ئامېرىكا كۈچەيگەن بىر رەقىبكە دۇچ كېلىشى مۇمكىن.
لېكىن، ھازىرقى ۋەزىيەتتە، خىتاينىڭ ئىچكى ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقلىرى ۋە ئۆزەك ياساشتىكى ھالقىلىق ئۈسكۈنىلەرگە بولغان ئېھتىياجى، ئامېرىكاغا بۇ ئىستراتېگىيەنى يولغا قويۇش ئۈچۈن پۇرسەت ۋە ئىشەنچ بەرمەكتە. ترامپنىڭ نەزىرىدە، خىتاينىڭ پۇلىنى ئېلىپ، ئامېرىكانىڭ تېخنىكا قەلئەسىنى تېخىمۇ مۇستەھكەملەش قارارى، ئەڭ ئەمەلىيەتچىل تاللاشتۇر.
ئاخىرقى ھېسابتا، ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى بۇ تېخنىكا ئويۇنى پەقەت سودا ياكى ئۆزەك مەسىلىسىلا ئەمەس، بەلكى 21-ئەسىرنىڭ كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى بەلگىلەيدىغان چوڭقۇر ئىستراتېگىيەلىك كۈرەشتۇر. ئامېرىكانىڭ ئېنۋىدىيە قارارى، بۇ ئۇزۇن مۇددەتلىك مۇسابىقىنىڭ بىر كۆرۈنۈشى بولۇپ، ئۇنىڭ نەتىجىسى كەلگۈسى بىر نەچچە يىل ئىچىدە تېخىمۇ ئېنىق نامايان بولىدۇ.
پايدىلانغان مەنبەلەر تىزىملىكى (Bibliography):
- Atlantic Council. (2025). Why exporting advanced chips to China endangers US AI leadership. Retrieved from https://www.atlanticcouncil.org/
- National Interest. (2025). Donald Trump’s China Policy: Trade vs. Deterrence. Retrieved from https://nationalinterest.org/
- Washington Times. (2025, December 10). Inside the Ring: Trump ends controls on Nvidia chips; DOJ says boost for China’s military. Retrieved from https://www.washingtontimes.com/
- Semafor. (2025, December 10). China’s AI threat becomes bipartisan issue. Retrieved from https://www.semafor.com/
- Majalla. (2025). French diplomat Sylvie Bermann: Trump won’t divide Russia and China. Retrieved from https://en.majalla.com/
- Taiwan News. (2025). Relevant reports on US-Taiwan-China chip triangle. Retrieved from https://www.taiwannews.com.tw/
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
