ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
مۇتەخەسسىسلەر روبېرت بۇرېل ۋە ئارمان مەھمۇدىيان تەرىپىدىن يېزىلىپ، 2026-يىلى 7-مارت كۈنى ئېلان قىلىنغان «ترامپنىڭ ۋېنېزۇئېلا ۋە ئىراندىكى ھەربىي ھۇجۇمى خىتاي ئۈچۈن نېمىدىن دېرەك بېرىدۇ؟» ناملىق ماقالە، نۆۋەتتىكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى تاشقى سىياسىتىدىكى زور بۇرۇلۇشلارنى چۈشىنىشتە ئىنتايىن مۇھىم ئىلمىي قىممەتكە ئىگە. مەزكۇر ماقالىدە ئامېرىكانىڭ خەلقئارالىق رەقىبلىرىگە قاراتقان ھەربىي تەدبىرلىرى بىلەن يەرشارىۋى چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتىنىڭ، بولۇپمۇ خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنىڭ ئىستراتېگىيەلىك يۆنىلىشى سىستېمىلىق تەھلىل قىلىنغان.
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ترامپ ھۆكۈمىتى مەزگىلىدە ۋېنېزۇئېلا ۋە ئىراندىكى تۈزۈملەرنى ئاغدۇرۇش مەقسىتىدە قوللانغان بىۋاسىتە ھەربىي ھەرىكەتلىرى، يالغۇز شۇ رايونلاردىكى جۇغراپىيەلىك سىياسىي ۋەزىيەتنى ئۆزگەرتىپلا قالماي، بەلكى يەنە كەلگۈسىدە خىتاي بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك رىقابەتنىڭ يۆنىلىشىنىمۇ تۈپتىن بەلگىلەپ بەرمەكتە.
ئاپتورلار 2024-يىلى نويابىردا ئېلان قىلغان ئالدىنقى ئانالىزلىرىدا، دونالد ترامپنىڭ ماركو رۇبىيونى دۆلەت ئىشلىرى كاتىپى قىلىپ تەيىنلىشىنىڭ ئامېرىكا دۆلەت بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى مۆلچەرلىگەن ئىدى. بۇ مۆلچەردە ۋېنېزۇئېلا، ئىران ۋە ئاخىرىدا خىتايغا قارىتىلغان سىياسەتلەرنىڭ تەرەققىيات يۆنىلىشى ئالاھىدە تەكىتلەنگەن.
ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ دەسلەپكى نىشانى ۋېنېزۇئېلا بولۇپ، مەزكۇر دۆلەتتىكى مۇستەبىت تۈزۈمنى ئاجىزلاشتۇرۇش ۋە دېموكراتىيەنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئۈچۈن «مەخپىي ۋە ئاشكارا» تەدبىرلەرنى بىرلەشتۈرۈش ئىستراتېگىيەسى بېكىتىلگەن. بۇ قەدەم ئامېرىكانىڭ لاتىن ئامېرىكاسىدىكى تەسىر كۈچىنى قايتىدىن تىكلەشتىكى مۇھىم ھالقا ھېسابلىنىدۇ. ئىككىنچى قەدەمدە، ۋاشىنگتوننىڭ دىققىتى ئىراندىكى تۈزۈم ئۆزگىرىشىگە مەركەزلىشىپ، بولۇپمۇ «ئاياللار، ھايات، ئەركىنلىك» ھەرىكىتىگە ئوخشاش ئىجتىمائىي قارشىلىق دولقۇنلىرى ئارقىلىق ئىران جەمئىيىتىدە ئۆزگىرىش ياساشقا تۈرتكە بولىدىغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن. بۇ خىل ئىستراتېگىيە رايوندىكى ئامېرىكاغا قارشى كۈچلەرنىڭ يىلتىزىنى قۇرۇتۇشنى مەقسەت قىلغان.
ئەڭ ئاخىرىدا، بۇ ئىككى چوڭ رەقىب دۆلەتتە غەلىبە قازانغاندىن كېيىن، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ پۈتۈن كۈچى بىلەن خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ مۇستەبىت قىلمىشلىرىغا، بولۇپمۇ ئۇلارنىڭ كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىگە قارشى تېخىمۇ كەڭ كۆلەملىك ۋە سىستېمىلىق بىر تاقابىل تۇرۇش كۈرىشىنى قانات يايدۇرىدىغانلىقى پەرەز قىلىنغان ئىدى.
ئاپتورلارنىڭ بۇ مۆلچەرلىرىنىڭ قىسقا ۋاقىت ئىچىدىلا رېئاللىققا ئايلىنىشى خەلقئارا جەمئىيەتنى ھەيران قالدۇردى. 2026-يىلى 3-يانۋار ۋېنېزۇئېلاغا قارشى قوزغىتىلغان «مۇتلەق ئىرادە ھەرىكىتى» ۋە 28-فېۋرال ئىرانغا قارشى باشلانغان «بۈيۈك غەزەپ ھەرىكىتى» ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ تاشقى سىياسەتتىكى كەسكىنلىكىنى ئوچۇق نامايان قىلدى. گەرچە تەتقىقاتچىلار ۋېنېزۇئېلا رەھبىرى نىكولاس مادۇرونىڭ ئىچكى ۋە تاشقى بېسىملار ئاستىدا ئاخىرى ئاغدۇرۇلىدىغانلىقىنى ئالدىن مۆلچەرلىگەن بولسىمۇ، ئەمما ئامېرىكانىڭ بۇ جەرياندا قوللانغان ئاشكارا ھەربىي كۈچىنىڭ دەرىجىسى ئۇلارنىڭ كۈتكىنىدىنمۇ ئېشىپ كەتتى. بۇ ئەھۋال ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ خەلقئارالىق سىياسىي خەۋپ-خەتەرلەرگە بەرداشلىق بېرىش ئىقتىدارىنىڭ ئىنتايىن يۇقىرى ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ.
نىكولاس مادۇرونى ھاكىمىيەتتىن قوغلاپ چىقىرىشنى نىشان قىلغان مەخسۇس ھەربىي ھەرىكەت «مۇتلەق ئىرادە ھەرىكىتى» ئامېرىكانىڭ ئالاھىدە ھەربىي ئىقتىدارىنى دۇنياغا يەنە بىر قېتىم كۆرسىتىپ قويدى. بۇ مۇۋەپپەقىيەت ۋېنېزۇئېلا خەلقى ئۈچۈن بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولۇپلا قالماي، يەرشارىۋى ئىستراتېگىيەلىك تەڭپۇڭلۇققىمۇ كۈچلۈك تەسىر كۆرسەتتى. ۋېنېزۇئېلادا ھەربىي كۈچ ئىشلىتىش ئارقىلىق قولغا كەلتۈرۈلگەن بۇ غەلىبە، شۈبھىسىزكى، ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ ئىران ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنى ئاغدۇرۇش ئۈچۈنمۇ ئوخشاش ئۇسۇلنى قوللىنىش قارارىغا كېلىشىگە تۈرتكە بولغان ئاساسلىق ئامىللارنىڭ بىرىگە ئايلاندى. بۇ ھەربىي ھەرىكەتلەرنىڭ نەتىجىلىرى 2027-يىلى يېقىنلاشقانسېرى، ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ خىتايغا قاراتقان ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئاساسىي قۇرۇلمىسىنى يارىتىپ بېرىدۇ.
ئامېرىكانىڭ نۆۋەتتىكى تاشقى سىياسىتىنى شەكىللەندۈرۈشتە دۆلەت ئىشلىرى كاتىپى ماركو رۇبىيونىڭ رولى ئىنتايىن گەۋدىلىك بولماقتا. ئۇ نەچچە ئون يىلدىن بۇيان ئىراندىكى مۇستەبىت تۈزۈمگە قارشى ئىچكى قارشىلىق كۆرسىتىش ھەرىكەتلىرىنى قەتئىي قوللاپ كېلىۋاتقان رەھبەرلەرنىڭ بىرىدۇر. ماركو رۇبىيو سابىق پىرېزىدېنت باراك ئوبامانىڭ بىرىنچى قەرەللىك ۋەزىپە ئۆتەش مۇددىتىدە، يەنى 2009-يىلىدىكى «يېشىل ئىنقىلاب» مەزگىلىدە ئىراندىكى نامايىشچىلارنى يېتەرلىك قوللىمىغانلىقىنى تەنقىد قىلغان ئىدى. مەزكۇر «يېشىل ئىنقىلاب» دىنىي مۇستەبىت تۈزۈمگە قارشى تۇرۇپ، دېموكراتىك ھۆكۈمەت قۇرۇشنى تەلەپ قىلغان تۇنجى كەڭ كۆلەملىك خەلق ھەرىكىتى ھېسابلىنىدۇ.
2015-يىلىدىن باشلاپ ماركو رۇبىيو ئىرانغا تاقابىل تۇرۇشقا ئائىت بىر قاتار قانۇن لايىھەلىرىگە يېتەكچىلىك قىلدى. بولۇپمۇ 2023-يىلى خىتاينىڭ ئىرانغا سېلىنغان ئېمبارگولاردىن ئوغرىلىقچە قېچىپ قۇتۇلۇش قىلمىشلىرىغا قارشى تۇرۇشنى مەقسەت قىلغان قانۇن لايىھەسىنى ئوتتۇرىغا قويۇشى، ئۇنىڭ خىتاي بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدىكى ئىتتىپاقداشلىقنى بۇرۇنلا نىشانغا ئالغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ. 2025-يىلى دېكابىردا ئىراندىكى يېڭى بىر نۆۋەتلىك نارازىلىق نامايىشلىرى پارتلىغاندا، ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ ئىنكاسى ئالدىن مۆلچەرلەنگەندەكلا بولدى. 2026-يىلى يانۋاردا پىرېزىدېنت ترامپ ئەگەر ئىران ھۆكۈمىتى نامايىشچىلارغا زوراۋانلىق قىلسا، ئامېرىكانىڭ ئۇلارنى بىۋاسىتە قوللايدىغانلىقىنى ۋەدە قىلدى. مۇستەبىت ئىران ھاكىمىيىتى 30 مىڭدىن ئارتۇق نامايىشچىنى ۋەھشىيلەرچە قىرغىن قىلىپ، ترامپنىڭ ئاگاھلاندۇرۇشىنى سىناپ باقماقچى بولدى. بۇ قانلىق قىرغىنچىلىق ئەمەلىيەتتە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ «بۈيۈك غەزەپ ھەرىكىتى» نى قوزغىتىشى ئۈچۈن قانۇنىي ۋە ئەخلاقىي ئاساس يارىتىپ بەردى.
ئانالىز قىلىشقا تېگىشلىكى شۇكى، ۋېنېزۇئېلاغا ئوخشاشلا ئىرانمۇ ئىقتىسادى نېفىتكە تايىنىدىغان دۆلەت بولۇپ، ئۇنىڭ نېفىت ئېكسپورتى ۋە نەقلىياتىنى تىزگىنلەش ۋاشىنگتونغا غايەت زور ئىستراتېگىيەلىك پىشاڭ ئاتا قىلىدۇ. ئىككىلا دۆلەت خەلقئارالىق جازالاردىن قېچىش ئۈچۈن نېفىت مەھسۇلاتلىرىنى ئاساسلىقى خىتايغا ئېكسپورت قىلىپ كەلگەن. بۇ نۇقتا ئامېرىكانىڭ نېمە ئۈچۈن بۇ ئىككى دۆلەتنى ئالاھىدە فوكۇس نۇقتىسى قىلغانلىقىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ. شۇنداق بولۇشىغا قارىماي، ۋېنېزۇئېلا بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدا خىتاي ئۈچۈن ئېيتقاندا ماھىيەتلىك پەرق بار: ئىراننىڭ خىتايغا قىلىدىغان نېفىت ئېكسپورتى ۋېنېزۇئېلانىڭكىدىن كۆپ ھەسسە يۇقىرى بولۇپ، خىتاي ئومۇمىي نېفىت ئېھتىياجىنىڭ تەخمىنەن 14 پىرسەنتىنى ئىگىلەيدۇ. خىتاي ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكىدىكى بۇ ئاجىز ھالقا ئامېرىكانىڭ قولىدىكى ئەڭ چوڭ قوراللارنىڭ بىرىدۇر. ئەگەر ئامېرىكا بىۋاسىتە ياكى ئۆزىگە مايىل يېڭى بىر ھۆكۈمەت ئارقىلىق بۇ زور مىقداردىكى نېفىت ئېقىمىنى كونترول قىلسا، بۇنداق غايەت زور پىشاڭ خىتاي بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك سۈركىلىشنى مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە كەسكىنلەشتۈرۈۋېتىدۇ.
بۇنىڭدىن سىرت، ۋېنېزۇئېلا، سۈرىيە ۋە ھازىر ئىراندىكى ئامېرىكاغا قارشى رېجىملارنىڭ يىمىرىلىشى يەرشارىۋى ئىستراتېگىيەلىك مەنزىرىنى قايتىدىن شەكىللەندۈردى. بۇ تارىخىي تەرەققىياتلار ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنى لاتىن ئامېرىكاسى ۋە ئوتتۇرا شەرقتىكى تۈگىمەس توقۇنۇشلاردىن تەدرىجىي ئازاد قىلىپ، كۈچى ۋە دىققىتىنى قايتىدىن مەركەزلەشتۈرۈشىگە ئىمكانىيەت يارىتىدۇ. ۋاشىنگتون ھۆكۈمىتى رايونلۇق پاتقاقلاردىن قۇتۇلغاندىن كېيىن، ئۆز ئېنېرگىيەسىنى خىتاي ۋە رۇسىيەگە ئوخشاش ئاساسلىق يەرشارىۋى رىقابەتچىلەرگە بىۋاسىتە تاقابىل تۇرۇشقا مەركەزلەشتۈرىدۇ. ئەگەر ئىراندىكى ھاكىمىيەت ئۆزگىرىشى مۇۋەپپەقىيەتلىك تاماملانسا، ئامېرىكا دۆلەت بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسىنىڭ كېيىنكى ئەڭ جىددىي نىشانى شۈبھىسىزكى خىتاي بولىدۇ.
دوكتور بۇرېلنىڭ 2025-يىلى فېۋرالدا ئېلان قىلغان «قىزىل ئەجدىھا نېمىدىن قورقىدۇ؟ خىتايدىكى قارشىلىق كۆرسىتىش ھەرىكەتلىرىنى باھالاش» ناملىق دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي ئىچىدە ئامېرىكانىڭ دىپلوماتىك، ئۇچۇر، ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي ياردىمىگە ئېھتىياجلىق نۇرغۇنلىغان ئاكتىپ قارشىلىق كۆرسىتىش ھەرىكەتلىرى مەۋجۇت. بۇ ياردەملەر تەيۋەن مۇستەقىللىقىنى قوللاشنى، شۇنداقلا تىبەتتە، خىتاي «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى» دەپ ئاتاۋاتقان شەرقىي تۈركىستان زېمىنىدا ۋە ئىچكى موڭغۇلىيەدە داۋاملىشىۋاتقان مىللىي قىرغىنچىلىقلارغا دۇنيانىڭ دىققىتىنى جەلپ قىلىشنى، شۇنىڭدەك خوڭكوڭدا ئەركىنلىكنى ئىلگىرى سۈرۈشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ رايونلاردىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرى خىتاينىڭ ئەڭ ئاجىز نۇقتىسىدۇر.
ماركو رۇبىيو بۇ قارشىلىق كۆرسىتىش ھەرىكەتلىرىنىڭ ئەڭ قەتئىي قوللىغۇچىسى بولۇپ، ئۇنىڭ دۆلەت ئىشلىرى كاتىپى بولۇشى مەزكۇر رايونلاردىكى مەزلۇم خەلقلەرنىڭ خىتايغا قارشى كۈرىشىدە يېڭى ئۈمىدلەرنى پەيدا قىلماقتا. ئىران ۋە ۋېنېزۇئېلادەك ئىككى چوڭ ۋاكالەتچىسىدىن ئايرىلىپ قېلىش، خىتاينىڭ يەرشارى خاراكتېرلىك تەسىر كۈچىنى زور دەرىجىدە ئاجىزلاشتۇرىدۇ. دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ نېفىت ئىمپورت قىلغۇچى دۆلەت بولۇش سۈپىتى بىلەن، خىتاي بۇ جەرياندا مىسلى كۆرۈلمىگەن ئىستراتېگىيەلىك خەۋپكە دۇچ كەلمەكتە. ئامېرىكانىڭ ئېنېرگىيە يوللىرىنى تىزگىنلىشى خىتاينى بوغۇپ قويۇش بىلەن باراۋەردۇر.
تەتقىقاتچىلارنىڭ پەرەز قىلىشىچە، ترامپ ھۆكۈمىتى كېيىنكى قەدەمدە خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە كۈچلۈك بېسىم ئىشلىتىپ، ئۇنىڭ شەرقىي تۈركىستان ۋە باشقا جايلاردىكى باستۇرۇشلىرىنى، شۇنداقلا تەيۋەنگە قاراتقان تەھدىتلىرىنى توختىتىشقا قىستىشى مۇقەررەر. لېكىن، خىتاينىڭ ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي قايتۇرما زەربە بېرىش ئىقتىدارىنىڭ كۈچلۈكلىكىنى كۆزدە تۇتقاندا، ئامېرىكانىڭ خىتايغا قارشى بىۋاسىتە قوراللىق توقۇنۇشتىن يىراق تۇرۇشى ئاساسلىق پىرىنسىپ قىلىنىدۇ.
يىغىپ ئېيتقاندا، ماقالە ئاپتورلىرى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ۋېنېزۇئېلا ۋە ئىراندىكى ھەرىكەت تەرتىپىنى توغرا مۆلچەرلىگەن بولسىمۇ، ئەمما ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ قوراللىق كۈچ ئىشلىتىش ئىرادىسىنىڭ بۇنچىلىك جۈرئەتلىك بولىدىغانلىقىنى تولۇق پەرەز قىلالمىغان. كەلگۈسىدە ئىران مەسىلىسىدە ئامېرىكانىڭ ۋېنېزۇئېلادا قوللانغان نېفىت ئېكسپورتىنى تىزگىنلەش تاكتىكىسىنى ئەينەن كۆچۈرۈپ كېلىشى كۈتۈلمەكتە. ئەگەر بۇ ئىستراتېگىيە ئۇتۇپ چىقسا، ئېنېرگىيە بازىرىدىكى بۇ غايەت زور پىشاڭ خىتاي بىلەن بولغان رىقابەتتە ھەل قىلغۇچ قورالغا ئايلىنىدۇ. نېفىت سودىسىدىكى كونتروللۇقنى ئۆزىنىڭ كوزىرىغا ئايلاندۇرغان ئامېرىكا، خىتاينىڭ خەلقئارا سەھنىدىكى بوشلۇقىنى تارايتىپ، شەرقىي تۈركىستان، تىبەت ۋە خوڭكوڭ قاتارلىق رايونلاردىكى كىشىلىك ھوقۇق كىرىزىسىنى يەرشارىۋى سىياسىي مۇھاكىمىنىڭ مەركىزىگە ئېلىپ كېلىدۇ.
مەنبە:
Burrell, R., & Mahmoudian, A. (2026, March 7). What Do Trump’s Strikes in Venezuela and Iran Mean for China? The National Interest.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
