ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
دۆلەتنىڭ مۇقىملىقى ۋە ھاكىمىيەتنىڭ قانۇنىيلىقىنى قوغداشتا، ئاشلىق بىخەتەرلىكى تارىختىن بۇيان ھەرقانداق بىر سىياسىي گەۋدە ئۈچۈن ئەڭ تۈپكى ئاساس بولۇپ كەلگەن. بولۇپمۇ نۆۋەتتىكى مۇرەككەپ ۋە ئۆزگىرىشچان خەلقئارا ۋەزىيەتتە، دۆلەتلەرنىڭ ئۆز خەلقىنى يېتەرلىك ئوزۇقلۇق بىلەن تەمىنلەش ئىقتىدارى پەقەتلا بىر ئىقتىسادىي كۆرسەتكۈچ بولۇپ قالماستىن، بەلكى ئىستراتېگىيەلىك مۇداپىئەنىڭ يادروسىغا ئايلاندى [1].
يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، يەر شارىۋى كىلىمات ئۆزگىرىشى، گېئوپولىتىكىلىق توقۇنۇشلار ۋە تەمىنات زەنجىرىدىكى ئۈزۈلۈشلەر خەلقئارا ئاشلىق بازىرىنىڭ ئاجىزلىقىنى تولۇق ئاشكارىلىدى. بۇ خىل ۋەزىيەتتە، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئاشلىق ئىستېمالچىسى ۋە ئىمپورت قىلغۇچىسى بولغان خىتاي ئۈچۈن ئاشلىق بىخەتەرلىكى دۆلەت خەۋپسىزلىكىنىڭ ئەڭ مۇھىم بىر قىسمىغا كۆتۈرۈلدى [2].
خىتاينىڭ نۆۋەتتىكى ئاشلىق سىياسىتى بىر تەرەپتىن تېز سۈرئەتتە كۆپىيىۋاتقان ئوتتۇرا بۇرژۇئازىيە سىنىپىنىڭ ئىستېمال ئېھتىياجىنى قاندۇرۇشنى، يەنە بىر تەرەپتىن خەلقئارا جازا ۋە قامال قىلىنىش خەۋپىگە قارشى مۇستەقىل تەمىنات سىستېمىسى قۇرۇپ چىقىشنى نىشان قىلىدۇ. بۇ قوش تەرەپلىك بېسىم خىتاي رەھبەرلىكىنى ئۆزىنىڭ يېزا ئىگىلىك ئىستراتېگىيەسىنى قايتىدىن كۆزدىن كەچۈرۈشكە مەجبۇر قىلدى [3].
مۇشۇنداق بىر ئىستراتېگىيەلىك ئارقا كۆرۈنۈشتە، بېيجىڭ دائىرىلىرىنىڭ نەزىرى شەرقىي تۈركىستانغا (خىتاي رەسمىي ئاتالغۇسىدا «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى») بۇرۇلدى. بۇ رايون يېقىنقى يىللاردا خىتاي دۆلىتى تەرىپىدىن «غەربىي ئاشلىق ئامبىرى» ۋە «مەملىكەتلىك زاپاس ئاشلىق ئامبىرى» سۈپىتىدە قايتىدىن لايىھەلەنمەكتە [4].
مەزكۇر ماقالە خەلقئارا ئاشلىق ۋەزىيىتىنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى ئاستىدا، خىتاينىڭ ئاشلىق بىخەتەرلىكىدىكى ئەندىشىلىرى، شەرقىي تۈركىستاننىڭ بۇ ئىستراتېگىيەدىكى رولى ۋە يوشۇرۇن كۈچىنى ئانالىز قىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، رايوننىڭ ئېكولوگىيەلىك ۋە سىياسىي رېئاللىقىنىڭ خىتاينىڭ بۇ تەسەۋۋۇرىغا قانداق خەتەر ۋە توسالغۇلارنى ئېلىپ كېلىدىغانلىقىنى ئوبيېكتىپ يورۇتۇپ بېرىدۇ.
يەر شارى خاراكتېرلىك ئاشلىق بىخەتەرلىكىنىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيىتى
خەلقئارا ئوزۇقلۇق ۋە دېھقانچىلىق تەشكىلاتىنىڭ (FAO) ئۆلچىمىگە ئاساسلانغاندا، ئاشلىق بىخەتەرلىكى يېتەرلىك مىقدار، ئىقتىسادىي ۋە جىسمانىي جەھەتتىن ئېرىشىش ئىمكانىيىتى، ئوزۇقلۇق قىممىتى ۋە تەمىناتنىڭ مۇقىملىقىدىن ئىبارەت تۆت تۈۋرۈككە تايىنىدۇ [1].
بۈگۈنكى كۈندە يەر شارى نوپۇسىنىڭ سەككىز مىلياردتىن ئېشىشىغا ئەگىشىپ، دۇنيانىڭ ئومۇمىي ئاشلىق ئېھتىياجى مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە ئاشتى. لېكىن، يەر شارىدىكى تېرىلغۇ يەر كۆلىمى ۋە تاتلىق سۇ بايلىقى چەكلىك بولۇپلا قالماي، سانائەتلىشىش ۋە شەھەرلىشىش سەۋەبىدىن بۇ بايلىقلار ئۈزلۈكسىز كېمەيمەكتە. يېقىنقى بىر قانچە يىلدا يۈز بەرگەن COVID-19 ۋاباسى خەلقئارا يېزا ئىگىلىك تەمىنات زەنجىرىنىڭ قانچىلىك دەرىجىدە ئاجىز ئىكەنلىكىنى پۈتۈن دۇنياغا ھېس قىلدۇردى. چېگرالارنىڭ تاقىلىشى، قاتناش تىرانسپورتىدىكى قىستاڭچىلىق ۋە ئەمگەك كۈچى كەمچىللىكى يەر شارى ئاشلىق بازىرىدا باھانىڭ شىددەت بىلەن ئۆرلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى [2]. بۇنىڭغا ئۇلاپلا پارتلىغان رۇسىيە-ئۇكرائىنا ئۇرۇشى دۇنيانىڭ ئاشلىق ۋە ئوغۇت بازىرىغا ئەجەللىك زەربە بەردى. چۈنكى بۇ ئىككى دۆلەت دۇنيادىكى ئەڭ مۇھىم بۇغداي ۋە ئوغۇت ئېكسپورت قىلغۇچى دۆلەتلەر ئىدى. توقۇنۇش سەۋەبىدىن نۇرغۇنلىغان دۆلەتلەر ئۆز ئىچىدىكى بازارنى قوغداش ئۈچۈن ئېكسپورتنى چەكلەش سىياسىتىنى يۈرگۈزۈشكە مەجبۇر بولدى [3].
بۇ خىل گېئوپولىتىكىلىق كىرىزىسلەردىن باشقا، كىلىمات ئۆزگىرىشىمۇ يەر شارى ئاشلىق مۇقىملىقىغا كۆرۈنەرلىك تەھدىت سېلىۋاتىدۇ. دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا يۈز بېرىۋاتقان پەۋقۇلئاددە ئىسسىق ھاۋارايى، قۇرغاقچىلىق ۋە كەلكۈن ئاپەتلىرى ئاساسلىق ئاشلىق ئىشلەپچىقارغۇچى دۆلەتلەرنىڭ ھوسۇلىنى كۆرۈنەرلىك تۆۋەنلەتتى. ئۇنىڭ ئۈستىگە، تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەردە ئىقتىسادنىڭ ئېشىشىغا ئەگىشىپ، كىشىلەرنىڭ يېمەك-ئىچمەك قۇرۇلمىسىدا ئۆزگىرىش بولدى. كاربون سۇ بىرىكمىلىرىگە (ئاشلىق) تايىنىدىغان ئەنئەنىۋى ئوزۇقلىنىش ئادىتىدىن گۆش، سۈت ۋە ئۆسۈملۈك يېغى كۆپ سەرپ قىلىنىدىغان ئوزۇقلىنىش شەكلىگە ئۆتۈش يۈزلىنىشى تېزلەشتى. گۆش ۋە سۈت مەھسۇلاتلىرىنى ئىشلەپچىقىرىش ئۈچۈن زور مىقداردا يەم-خەشەك (تېرىق ۋە پۇرچاق تۈرىدىكىلەر) تەلەپ قىلىنىدۇ. بۇ ئەھۋال نوقۇل ئادەم ئىستېمال قىلىدىغان ئاشلىقتىن باشقا يەنە ھايۋانات يەملىرىگە بولغان ئېھتىياجنى ھەسسىلەپ ئاشۇرۇپ، يېزا ئىگىلىك بايلىقلىرىغا بولغان بېسىمنى يەنىمۇ ئېغىرلاشتۇردى [5].
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىنىڭ خەلقئارا پۇل-مۇئامىلە بازىرىدىكى سېلىنما ۋاسىتىسىگە ئايلىنىشىمۇ ئاشلىق باھاسىنىڭ تۇراقسىزلىقىنى كەلتۈرۈپ چىقارماقتا. سېلىنمىچىلارنىڭ بازاردىكى تەۋرىنىشلەردىن پايدىلىنىپ غايەت زور مەبلەغ سېلىشى، ئاشلىقنىڭ ئەمەلىي قىممىتى بىلەن بازار باھاسى ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنى يوغىنىتىۋەتتى. مۇشۇ خىل ئامىللارنىڭ كېسىشىشى نەتىجىسىدە، يەر شارىۋى ئاشلىق تەمىناتى ئەمدىلىكتە پەقەت ئىقتىسادىي ۋە تېخنىكىلىق مەسىلە بولۇشتىن ھالقىپ، دۆلەتلەر ئارا ئىستراتېگىيەلىك رىقابەت ۋە سىياسىي مۇداپىئە قورالىغا ئايلىنىپ قالدى. دۆلەتلەر دۇنياۋى ئاشلىق تەمىنات زەنجىرىگە بولغان ئىشەنچىسىنى يوقىتىشقا باشلىدى.
خۇلاسىلىگەندە، نۆۋەتتىكى خەلقئارا ئاشلىق ۋەزىيىتى ئىنتايىن ئاجىز ۋە خەتەرلىك باسقۇچتا تۇرۇۋاتىدۇ. ھەرقانداق بىر تەرەپتىن كېلىدىغان تۇيۇقسىز زەربە (سىياسىي ياكى ئېكولوگىيەلىك) پۈتۈن يەر شارىنىڭ ئاشلىق تەمىنات زەنجىرىنى پالەچ قىلىپ قويۇش يوشۇرۇن خەۋپىگە ئىگە بولۇپ، بۇ ئەھۋال خىتايغا ئوخشاش ئاشلىق ئىمپورتىغا كۈچلۈك تايىنىدىغان دۆلەتلەر ئۈچۈن جىددىي سىگنال بەرمەكتە.
خىتاينىڭ ئاشلىق تەمىناتى جەھەتتىكى ئىستراتېگىيەلىك ئەنسىرەشلىرى ۋە ئاجىز نۇقتىلىرى
خىتاينىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى كۆزقارىشىدا، ئاشلىق بىخەتەرلىكى باشقا ھەرقانداق ساھەدىن ئۈستۈن تۇرىدىغان يادرولۇق مەسىلە ھېسابلىنىدۇ. خىتاي دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭ كۆپ قېتىم «بىر مىلياردتىن ئارتۇق ئادەمنىڭ تاماق مەسىلىسى پارتىيەمىزنىڭ دۆلەتنى ئىدارە قىلىشىدىكى ئەڭ چوڭ ئىش» دەپ تەكىتلىگەن [2]. بۇ خىل يۈكسەك ئېھتىياتچانلىق خىتاي تارىخىدىكى قەھەتچىلىك ۋە ئاچلىق كەلتۈرۈپ چىقارغان ئىجتىمائىي مالىمانچىلىق خاتىرىلىرىدىن، شۇنداقلا ھازىرقى ھاكىمىيەتنىڭ قانۇنىيلىقىنى خەلقنىڭ قورسىقىنى توق قىلىش بىلەن بىۋاسىتە باغلىشىدىن كەلگەن. خىتاي رەھبەرلىكى ئۈچۈن، ئاشلىق يېتىشمەسلىك بىۋاسىتە ھالدا سىياسىي ھاكىمىيەتنىڭ تەۋرىنىشىگە ئېلىپ بارىدىغان قىزىل سىزىقتۇر.
خىتاي ھۆكۈمىتى خەلقنى ئوزۇقلۇق بىلەن تەمىنلەشتە بىر نىشاننى، يەنى ئاساسلىق ئاشلىقتا (گۈرۈچ ۋە بۇغداي) «مۇتلەق بىخەتەرلىك» نى ئىشقا ئاشۇرۇشنى ئوتتۇرىغا قويغان بولۇپ، بۇ ئومۇمىي ئىستېمالنىڭ كەم دېگەندە 95 پىرسەنتىنىڭ دۆلەت ئىچىدە قاندۇرۇلۇشىنى كۆرسىتىدۇ [1]. بىراق، خىتاينىڭ دۇچ كېلىۋاتقان ئەڭ چوڭ قۇرۇلمىلىق زىددىيىتى دەل نوپۇس بىلەن تەبىئىي بايلىق ئوتتۇرىسىدىكى تەڭپۇڭسىزلىقتۇر. خىتاي دۇنيا نوپۇسىنىڭ تەخمىنەن 20 پىرسەنتىگە ئىگە بولسىمۇ، لېكىن دۇنيادىكى تېرىلغۇ يەرنىڭ پەقەتلا 10 پىرسەنتكە يەتمەيدىغان قىسمىغا ئىگە [2].
يېقىنقى ئون يىل ئىچىدە، سۈرئەت بىلەن كېڭەيگەن شەھەرلىشىش ۋە سانائەتلىشىش نەتىجىسىدە خىتاينىڭ تېرىلغۇ يەر كۆلىمى ئۈزلۈكسىز كىچىكلىدى. مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، پەقەت 2013-يىلىدىن 2019-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا، خىتاي 5 پىرسەنتتىن ئارتۇق ساغلام تېرىلغۇ يېرىدىن ئايرىلىپ قالغان [3].
تېرىلغۇ يەر مىقدارىنىڭ چېكىگە يېتىشىگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، خىتاي ھۆكۈمىتى «1 مىليارد 800 مىليون مو تېرىلغۇ يەر قىزىل سىزىقى» نى بېكىتىپ، بۇ چېگرادىن ئېشىپ كەتمەسلىكنى يەرلىك ئەمەلدارلارنىڭ سىياسىي باھالاش ئۆلچىمىگە كىرگۈزگەن بولسىمۇ، لېكىن مەۋجۇت يەرلەرنىڭ سۈپىتى تۆۋەنلەش يۈزلىنىشىگە قاراپ ماڭماقتا. مۇھىت بۇلغىنىشى، ئوغۇت ۋە دېھقانچىلىق دورىلىرىنىڭ زىيادە ئىشلىتىلىشى قاتارلىق ئامىللار سەۋەبلىك يەرنىڭ ئۈنۈمدارلىقى ئېغىر دەرىجىدە چەكلىمىگە ئۇچرىدى. يېزا ئىگىلىك ئەمگەك كۈچلىرىنىڭ قېرىلىشىشى ۋە يېزىلارنىڭ ياشلار تەرىپىدىن تاشلىنىشىمۇ ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنى ئۆستۈرۈشكە توسالغۇ بولۇۋاتقان ئاساسلىق ئىجتىمائىي مەسىلىلەرنىڭ بىرىدۇر.
بۇ ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش قىيىنچىلىقلىرىدىن باشقا، خىتاينىڭ ئاشلىق ئىستېمال قۇرۇلمىسىدىكى ئۆزگىرىش رېئال ئاجىز نۇقتىنى ياراتتى. ئىقتىسادنىڭ تەرەققىي قىلىشى بىلەن خىتاي خەلقىنىڭ گۆش ۋە سۈت مەھسۇلاتلىرىنى ئىستېمال قىلىش مىقدارى شىددەت بىلەن ئاشتى. ھازىر خىتاي دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ گۆش ئىستېمال قىلغۇچى دۆلەت بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. گۆش مەھسۇلاتلىرىغا بولغان غايەت زور ئېھتىياج، ئۆز نۆۋىتىدە چارۋىچىلىق ۋە قۇشچىلىققا كېرەكلىك بولغان يەم-خەشەك، يەنى سېرىق پۇرچاق (سويا پۇرچىقى) ۋە قوناققا بولغان ئېھتىياجنى تەسەۋۋۇر قىلغۇسىز دەرىجىدە يۇقىرى كۆتۈردى. لېكىن خىتاينىڭ دۆلەت ئىچىدىكى سېرىق پۇرچاق ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى بۇ ئېھتىياجنىڭ ئىنتايىن ئاز بىر قىسمىنىلا قاندۇرالايدۇ.
بۈگۈنكى كۈندە، خىتاي ئۆزىگە كېرەكلىك سېرىق پۇرچاقنىڭ 80 پىرسەنتتىن كۆپرەكىنى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە بىرازىلىيە قاتارلىق دۆلەتلەردىن ئىمپورت قىلىدۇ [5]. خىتاينىڭ 2000-يىلى 94 پىرسەنت بولغان ئومۇمىي ئاشلىقتا ئۆزىنى ئۆزى تەمىنلەش نىسبىتى 2020-يىلىغا كەلگەندە 66 پىرسەنتكە چۈشۈپ قالدى [2]. بۇ خىل يۇقىرى دەرىجىدىكى ئىمپورت تايىنىشچانلىقى خىتاي ئىستراتېگىيەچىلىرى ئۈچۈن «بوغۇزغا يېپىشقان پىچاق» تەك تۇيۇلماقتا. ئامېرىكا-خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى سودا ئۇرۇشى، دېڭىز تىرانسپورتى يوللىرىغا (مەسىلەن، مالاككا بوغۇزى) بولغان كونتروللۇقنىڭ غەرب دۆلەتلىرىنىڭ قولىدا بولۇشى قاتارلىق ئامىللار خىتاينى ئەندىشىگە سالماقتا.
ئەگەر تەيۋەن بوغۇزى ياكى جەنۇبىي دېڭىزدا گېئوپولىتىكىلىق توقۇنۇش يۈز بەرسە ھەمدە غەرب دۆلەتلىرى خىتايغا قارىتا ئېمبارگو (يېمەكلىك ۋە ئاشلىق قامىلى) يۈرگۈزسە، خىتايدىكى چارۋىچىلىق كەسپى ۋە مۇناسىۋەتلىك يېمەكلىك تەمىنات زەنجىرى قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ۋەيران بولۇش خەۋپىگە دۇچ كېلىدۇ. شۇڭلاشقا، بېيجىڭ دائىرىلىرى خەلقئارا بازارغا بولغان تايىنىشچانلىقىنى تۆۋەنلىتىش ۋە ئاشلىق تەمىناتىدا «ئۆز قولىغا ئېلىش» نى كاپالەتلەندۈرۈش ئۈچۈن دۆلەت ئىچىدىكى ئىشلەپچىقىرىشنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن ھەرخىل چارىلەرنى ئىزدىمەكتە. مانا بۇ ئەندىشە شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئورنىنى ئۆزگەرتكەن تۈپكى سەۋەبتۇر.
شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئاشلىق ئىشلەپچىقىرىش يوشۇرۇن كۈچى ۋە گېئوپولىتىكىلىق ئەھمىيىتى
خىتاينىڭ شەرقىي قىرغاقلىرىدىكى ئىقتىسادىي تەرەققىياتقا ئەگىشىپ تېرىلغۇ يەرلەرنىڭ قىسقىرىشى، ھۆكۈمەتنىڭ ئاشلىق ئىشلەپچىقىرىش يۈكىنى ئاستا-ئاستا غەربىي رايونلارغا، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستانغا يۆتكىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. يېقىنقى مەزگىلدە، بۇ رايون دۆلەت دەرىجىلىك ھۆججەتلەردە رەسمىي ھالدا «غەربىي ئاشلىق ئامبىرى» ۋە «مەملىكەتلىك زاپاس ئاشلىق ئامبىرى» دەپ ئاتالدى [6].
تارىختا شەرقىي تۈركىستان ئۆزىنىڭ كېۋەز (پاختا) ۋە مېۋە-چېۋە ئىشلەپچىقىرىشى بىلەن تونۇلغان بولسىمۇ، ئەمدىلىكتە بېيجىڭنىڭ ئىستراتېگىيەلىك تەلىپى بويىچە ئاشلىق ئېكسپورت قىلىدىغان بازىغا ئايلاندۇرۇلماقتا. مەركىزىي ھۆكۈمەتنىڭ ئاشلىق ھوسۇلىنى ئاشۇرۇش توغرىسىدىكى قاتتىق بۇيرۇقلىرى يەرلىك ھۆكۈمەت تەرىپىدىن مىسلى كۆرۈلمىگەن سۈرئەتتە ئىجرا قىلىنماقتا.
ئىستاتىستىكىلىق مەلۇماتلار بۇ بۇرۇلۇشنىڭ نەتىجىسىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. خىتاي دائىرىلىرىنىڭ رەسمىي مەلۇماتىغا كۆرە، 2024-يىلى شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئومۇمىي ئاشلىق ھوسۇلى 23 مىليون 302 مىڭ توننىغا يەتكەن بولۇپ، ئالدىنقى يىلغا سېلىشتۇرغاندا 2.11 مىليون توننا كۆپەيگەن ۋە بۇ ئېشىش مىقدارى خىتاي بويىچە بىرىنچى ئورۇننى ئىگىلىگەن [7]. تېخىمۇ دىققەت تارتىدىغىنى، بۇ رايوندا مو بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئاشلىق ھوسۇلى 524.8 كىلوگىرامغا (گېكتارىغا 7,872 كىلوگىرام) يېتىپ، پۈتۈن خىتاي بويىچە ئوتتۇرىچە سەۋىيەدىن 130 كىلوگىرام ئېشىپ كەتكەن ھەمدە تارىختىن بۇيان تۇنجى قېتىم مەملىكەت بويىچە بىرىنچى بولغان [8].
بۇنداق غايەت زور مىقداردىكى ھوسۇلغا ئېرىشىش ئاددىي دېھقانچىلىق بىلەن ئەمەس، بەلكى يۈكسەك دەرىجىدە سىستېمىلاشقان ماشىنىلىشىش ۋە دۆلەت كونتروللۇقىدىكى «بىڭتۈەن» (شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش-قۇرۇلۇش بىڭتۈەنى) نىڭ زور كۈچ بىلەن تۈرتكە بولۇشى نەتىجىسىدە ۋۇجۇدقا كەلگەن. بۇ رايوننىڭ دېھقانچىلىق شەكلى ئەمدىلىكتە ئەنئەنىۋى دېھقانلارنىڭ قولىدىن چىقىپ، سانائەتلەشكەن چوڭ تىپتىكى كارخانىلارغا ئۆتكەن.
تېخنىكا نۇقتىسىدىن ئالغاندا، شەرقىي تۈركىستاندا «يۇقىرى ئۆلچەملىك ئېتىز-ئېرىق» قۇرۇلۇشى ئومۇميۈزلۈك كېڭەيتىلدى. خىتاي باشقۇرۇشىدىكى شىمالىي قۇتۇپ سۈنئىي ھەمراھ يول باشلاش سىستېمىسى بىلەن كونترول قىلىنىدىغان ئۇچقۇچىسىز تىراكتورلار، ئۇرۇق سېلىش ماشىنىلىرى ۋە دېھقانچىلىق دورىسى چاچىدىغان ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلار كەڭ كۆلەمدە ئىشلىتىلىۋاتىدۇ [9]. ئۇنىڭدىن باشقا، «سۇ بىلەن ئوغۇتنى بىر گەۋدىلەشتۈرۈپ سۇ تېجەپ سۇغىرىش» تېخنىكىسى ئارقىلىق، ئىلگىرى تېرىقچىلىق قىلىش تەس بولغان تۇزلۇق-ئىشقارلىق يەرلەر ۋە قۇملۇق ياقىلىرىدىكى بوز يەرلەرمۇ بۇغداي ۋە كۆممىقوناق ئېتىزلىرىغا ئايلاندۇرۇلماقتا. مەسىلەن، قەشقەر ۋە تۇمشۇق ئەتراپىدىكى چۆللۈكلەر بۇنىڭ تىپىك مىسالىدۇر.
خىتاينىڭ يېزا ئىگىلىك سىياسىتىدە ھازىر «كېۋەزنى مۇقىملاشتۇرۇش، ئاشلىقنى كېڭەيتىش» تەك قوش رېلىسلىق سىياسەت يولغا قويۇلماقتا. گەرچە پاختا خىتاي ئۈچۈن مۇھىم ئىقتىسادىي زىرائەت بولسىمۇ، لېكىن دۆلەتنىڭ مەجبۇرلىشى ئاستىدا بەزى مېۋىلىك باغلار ۋە باشقا ئىقتىسادىي زىرائەت تېرىلغۇ يەرلىرى قىسقارتىلىپ، مەجبۇرىي ھالدا ئاشلىق تېرىشقا ئاجرىتىلدى.
گېئوپولىتىكىلىق نۇقتىدىن ئېيتقاندا، شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئاشلىق ئىشلەپچىقىرىش بازىسىغا ئايلىنىشى خىتاي ئۈچۈن بىر قانچە قاتلاملىق ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە. بىرىنچىدىن، ئۇ خەلقئارا جازا ۋە دېڭىز تىرانسپورتى ئۈزۈلۈپ قېلىشقا قارشى ئىچكى تايانچ بىلەن تەمىنلەيدۇ. شەرقنىڭ قورسىقىنى غەربنىڭ بايلىقى بىلەن تويغۇزۇش مودېلى خىتاينىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسىنى تولۇقلايدۇ.
ئىككىنچىدىن، خىتاينىڭ «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسى دائىرىسىدە، شەرقىي تۈركىستان ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ياۋروپا بىلەن بولغان ئاشلىق ۋە يېزا ئىگىلىك سودىسىدىكى مۇھىم تۈگۈن ۋە كۆۋرۈك ھېسابلىنىدۇ. بېيجىڭ بۇ ئارقىلىق ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ يېزا ئىگىلىك يوشۇرۇن كۈچىنى ئۆزىنىڭ ئاشلىق تەمىنات تورىغا بىرلەشتۈرۈشنى كۆزلەيدۇ.
ئۈچىنچىدىن، رايوندىكى دېھقانچىلىق ئىگىلىكىنى دۆلەت قارمىقىدىكى چوڭ كارخانىلار ۋە بىڭتۈەننىڭ قولىغا مەركەزلەشتۈرۈش ئارقىلىق، خىتاي ھۆكۈمىتى شەرقىي تۈركىستاندىكى بايلىق ۋە تېررىتورىيەلىك كونتروللۇقىنى تېخىمۇ كۈچەيتىدۇ. بۇ ئۇسۇل ئاشلىق بىخەتەرلىكى سىياسىتى بىلەن دۆلەت خەۋپسىزلىكى سىياسىتىنىڭ بىر گەۋدىگە ئايلانغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
خۇلاسىلىگەندە، شەرقىي تۈركىستان خىتاينىڭ ئاشلىق كىرىزىسىدىن قۇتۇلۇش ئىستراتېگىيەسىدىكى غايەت زور تەجرىبە مەيدانى بولۇپ قالدى. گەرچە قىسقا مۇددەتلىك ئىستاتىستىكىدا ئاجايىپ نەتىجىلەر كۆرۈلگەن بولسىمۇ، ئەمما بۇ بايلىق ئېچىش مودېلىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك گېئوپولىتىكىلىق قىممىتى ۋە رېئاللىقتا قانچىلىك بەرداشلىق بېرەلەيدىغانلىقى دەل باشقا ئامىللارنىڭ چەكلىمىسىگە باغلىق.
رايون خاراكتېرلىك ئامىللار: خىتاينىڭ ئەندىشىلىرىگە ھەقىقىي توسالغۇ بولالامدۇ؟ (خەتەر ۋە پۇرسەت ئانالىزى)
گەرچە خىتاي ھۆكۈمىتى شەرقىي تۈركىستاننى مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا دۆلەتنىڭ «ئاشلىق ئامبىرى» غا ئايلاندۇرغاندەك كۆرۈنسىمۇ، بۇ ماكرولۇق ئىستراتېگىيە رايوننىڭ خاس ئېكولوگىيەلىك، جۇغراپىيەلىك ۋە سىياسىي رېئاللىقى ئالدىدا مىسلى كۆرۈلمىگەن خەتەر ۋە چەكلىمىلەرگە دۇچ كەلمەكتە. بۇ رايون خاراكتېرلىك ئامىللار خىتاينىڭ ئاشلىق غەملىرىنى يەڭگىللىتىش ئورنىغا، يېڭى خىرىسلارنى شەكىللەندۈرۈش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە.
بىرىنچىدىن، ئەڭ ئېغىر ۋە يېڭىپ ئۆتكىلى بولمايدىغان توسالغۇ شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئېكولوگىيەلىك ئاجىزلىقى ۋە سۇ مەنبەسىنىڭ قىسلىقىدۇر. بۇ رايون ئىنتايىن قۇرغاق قۇرۇقلۇق كىلىماتىغا ئىگە بولۇپ، دېھقانچىلىق پۈتۈنلەي سۈنئىي سۇغىرىشقا ۋە تەڭرىتاغ ھەمدە كۇئېنلۇن تاغلىرىدىن ئېرىپ چۈشىدىغان مۇزلۇق سۇلىرىغا بېقىنىدۇ [10].
ئومۇمىي تېرىلغۇ يەر كۆلىمىنىڭ سۈنئىي ھالدا كېڭەيتىلىشى، سۇغا بولغان رىقابەتنى ئىلگىرىكى ھەرقانداق ۋاقىتتىكىدىن ئېغىرلاشتۇرۇۋەتتى. گەرچە تامچىلىتىپ سۇغىرىش تېخنىكىسى بىر مو يەرگە كېتىدىغان سۇنى ئازايتقان بولسىمۇ، تېرىلغۇ كۆلىمىنىڭ نەچچە مىليون مولاپ كۆپىيىشى سۇنىڭ ئومۇمىي سەرپىياتىنى قىلچە كېمەيتمىدى، بەلكى يەر ئاستى سۈيىنىڭ شىددەت بىلەن تارتىلىپ كېتىشىنى ۋە ئېكولوگىيەلىك سۇ مىقدارىنىڭ (تەبىئەتكە قالىدىغان سۇ) دەھشەتلىك دەرىجىدە ئازىيىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى [11].
يەر شارىۋى كىلىمات ئىسسىپ كېتىشىنىڭ تەسىرىدە، شەرقىي تۈركىستاندىكى مۇزلۇقلار تېز سۈرئەتتە كىچىكلىمەكتە. قىسقا مۇددەتلىك مۇز ئېرىش مىقدارىنىڭ ئېشىشى دېھقانچىلىق سۈيىنى كۆپەيتكەندەك كۆرۈنسىمۇ، بۇ ئېشىش يۇقىرى چەككە يەتكەندىن كېيىن، سۇ تەمىناتىدا تۇيۇقسىز ھەم قايتۇرۇۋالغىلى بولمايدىغان كىرىزىس پارتلايدۇ. ئىلىم-پەن ئانالىزلىرىدا كۆرسىتىلىشىچە، بۇ خىل ئەھۋال رايوندىكى ئاشلىق تېرىقچىلىقى ئۈچۈن قورقۇنچلۇق ئاپەت ئېلىپ كېلىدۇ [10].
ئىككىنچىدىن، ئېشىپ كەتكەن يېزا ئىگىلىك ئېچىش پائالىيەتلىرى تۇپراقنىڭ تۇزلىشىش ۋە ئىشقارلىشىش دەرىجىسىنى تېزلەتتى. سۇغىرىلغان يەرلەردىكى تۇزنى يۇيۇش ئۈچۈن يەنە كۆپ مىقداردا تاتلىق سۇ كېتىدىغان بولۇپ، تۇز يۇيۇلغان پاسكىنا سۇلار قايتىدىن ئېكولوگىيە سىستېمىسىغا قويۇپ بېرىلىپ، مۇھىتنى ۋە تۆۋەن ئېقىندىكى سۇ سۈپىتىنى ئېغىر بۇلغايدۇ. بۇ ئېكولوگىيەلىك قىسقۇچ خىتاينىڭ بۇ تېررىتورىيەدىكى غايىسىنى كونكرېت ماددىي توسالغۇغا ئۇچرىتىدۇ [12].
ئۈچىنچىدىن، گېئوپولىتىكىلىق سۈركىلىش ۋە كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىدىن كېلىپ چىققان خەلقئارالىق ئېمبارگولار خىتاينىڭ بۇ پىلانىغا ئېغىر زەربە بېرىدۇ. شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك ئەيىبلەشلىرى تۈپەيلىدىن ئامېرىكا يولغا قويغان «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى» (UFLPA) ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ مۇناسىۋەتلىك قانۇنلىرى شۇ جايدىن چىققان يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىنى خەلقئارا بازاردىن قوغلاپ چىقاردى [13].
بۇ خىل ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي جازالار نۆۋەتتە رايوننىڭ شوخلا ۋە پاختا مەھسۇلاتلىرىغىلا قارىتىلغان بولسىمۇ، ئاشلىق ئىشلەپچىقىرىش زەنجىرىگە چېتىلىدىغان تېخنىكا، زاپچاسلار (قۇياش ئېنېرگىيەلىك سۇغىرىش سايمانلىرى، يەرلىك زاۋۇتلاردىن چىققان خىمىيەلىك ئوغۇتلار قاتارلىق) مەنئى قىلىنسا، خىتاينىڭ ئاشلىق زەنجىرىمۇ زەربىگە ئۇچرايدۇ [14]. ھۆكۈمەت شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئاشلىقىنى مەخسۇس دۆلەت ئىچىدە ئىستېمال قىلىشقا مەجبۇر بولۇپ، تەمىنات زەنجىرىنىڭ ئەقلىي ۋە بازار خاراكتېرلىك ئايلىنىشىغا توسالغۇ ئېلىپ كېلىدۇ.
تۆتىنچىدىن، تىرانسپورت ۋە ئەشيا ئوبوروتى تەننەرخى ئىنتايىن يۇقىرى. شەرقىي تۈركىستان خىتاينىڭ ئاساسلىق نوپۇس مەركەزلىرى بولغان شەرقىي دېڭىز بويى رايونلىرىدىن نەچچە مىڭ كىلومېتىر يىراقلىقتا. بۇ يەردە ئىشلەپچىقىرىلغان ئاشلىقنى دۆلەت ئىچىدىكى شەھەرلەرگە توشۇشتا زور مىقداردا مالىيە ياردەم پۇلى (تولۇقلىما) تەلەپ قىلىنىدۇ. ئەگەر ھۆكۈمەت ياردەم پۇلىنى ئۈزۈپ قويسا، بۇ ئاشلىقنىڭ بازاردىكى باھاسى تاشقى ئىمپورت ئاشلىقى ئالدىدا رىقابەت كۈچىنى پۈتۈنلەي يوقىتىدۇ.
بەشىنچىدىن، قۇرۇلمىلىق ماسلاشماسلىق، يەنى «سېرىق پۇرچاق كىرىزىسى». خىتاي شەرقىي تۈركىستاندا بۇغداي ۋە كۆممىقوناقنىڭ ھوسۇلىنى ئاشۇرغان بىلەنمۇ، دۆلەت ئېھتىياجلىق بولۇۋاتقان ئاساسلىق ئاقسىل مەنبەسى بولغان سېرىق پۇرچاق مەسىلىسىنى بۇ رايون ئارقىلىق ھەل قىلالمايدۇ. شەرقىي تۈركىستاننىڭ كىلىماتى ۋە يەر شارائىتى سېرىق پۇرچاقنى زور كۆلەمدە تېرىشقا ماس كەلمەيدۇ، شۇڭا خىتاي يەنىلا بىرازىلىيە ۋە ئامېرىكا قاتارلىق دۆلەتلەرگە تايىنىشقا مەجبۇر [15].
دېمەك، شەرقىي تۈركىستان خىتاينىڭ كاربون سۇ بىرىكمىلىرىگە (ئاساسلىق ئاشلىق) بولغان ئېھتىياجىدا زاپاس ۋەزىپىسىنى ئۆتەپ بېرەلىگىنى بىلەن، ئەمما زامانىۋى جەمئىيەتنىڭ چارۋىچىلىق يەم-خەشەك جەھەتتىكى يوچۇقىنى ئېتىپ بېرەلمەيدۇ. خىتاينىڭ خەلقئاراغا بولغان ئىستراتېگىيەلىك بېقىندىلىقى ماھىيەتتە ئۆزگەرمەيدۇ.
بۇ خەتەر ۋە پۇرسەتلەرنى ئۇنىۋېرسال ئانالىز قىلغاندا، رايوندىكى دۆلەت قوللىغان مۇتلەق مونوپوللۇق ۋە تېخنىكىلىق قىسىش ئارقىلىق قىسقا مۇددەتلىك ئاشلىق ھوسۇلى يارىتىش بىر سىياسىي ئۇتۇق سۈپىتىدە كۆرۈلۈشى مۇمكىن، ئەمما ئۇزاق مۇددەتتىن قارىغاندا، تەبىئەتنىڭ قايتۇرما زەربىسى ۋە خەلقئارا ئىقتىسادىي يېتىم قالدۇرۇش خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك غايىسىگە ئەجەللىك توسالغۇ بولىدۇ.
خۇلاسە
نۆۋەتتىكى خەلقئارا گېئوپولىتىكىلىق رىقابەت ۋە ئاشلىق كىرىزىسى خىتاي دۆلىتىنى ئۆزىنىڭ دۆلەت ئىچى ئاشلىق تەمىناتى ئىستراتېگىيەسىنى قايتىدىن بېكىتىشكە مەجبۇر قىلدى. غايەت زور نوپۇسنى بېقىش بىلەن ئازىيىۋاتقان تېرىلغۇ يەر ئوتتۇرىسىدىكى ئۆتكۈر زىددىيەتنى پەسەيتىش ئۈچۈن، بېيجىڭ شەرقىي تۈركىستاننى ئاشلىق ئىشلەپچىقىرىشتىكى ئەڭ مۇھىم بىر ئىستراتېگىيەلىك مەركەزگە ئايلاندۇرماقتا.
رايوندىكى كەڭ-كۆلەملىك ماشىنىلىشىش، يۇقىرى تېخنىكىلىق دېھقانچىلىق ۋە مەركەزلىك باشقۇرۇش ئۇسۇللىرى مەلۇم دەرىجىدە ھوسۇلنىڭ ئېشىشىغا تۈرتكە بولۇپ، خىتاينىڭ «مۇتلەق ئاشلىق بىخەتەرلىكى» نىشاندىكى قىسمەن بوشلۇقلارنى تولدۇرۇشىغا ياردەم بەردى. بۇ خىتاي ھاكىمىيىتى ئۈچۈن قىسقا مەزگىللىك سىياسىي بىخەتەرلىك تۇيغۇسى ئېلىپ كېلىدۇ. ئەمما شۇنى چوڭقۇر تونۇپ يېتىش كېرەككى، سىياسىي ئىرادە تەبىئەتنىڭ ئوبيېكتىپ قانۇنىيەتلىرىنى يېڭىپ كېتەلمەيدۇ. شەرقىي تۈركىستاننىڭ چەكلىك سۇ بايلىقى، مۇزلۇقلارنىڭ ئېرىپ يوقىلىش خەۋپى، شۇنداقلا خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىگە قاراتقان ئىقتىسادىي جازالىرى بۇ غايەت زور ئاشلىق پىلانىنىڭ ئۇزاققا بارالمايدىغانلىقىنى ئىسپاتلاپ تۇرماقتا.
خىتاينىڭ «سېرىق پۇرچاققا تايىنىش» قاتارلىق تۈپ قۇرۇلمىلىق ئاجىزلىقلىرىنى پەقەت غەربىي رايوندىكى چېكىدىن ئاشقان تېرىقچىلىق ئارقىلىقلا ئۆزگەرتكىلى بولمايدۇ. شۇڭلاشقا، بۇ رايون خىتاينىڭ ئاشلىق غېمىنى گەرچە مەلۇم دەرىجىدە ھەل قىلىش ئۈنۈمىگە ئىگە بولسىمۇ، ئاخىرقى ھېسابتا تولۇق توسالغۇسىز بىر قۇتقۇزغۇچى بولالمايدۇ، بەلكى كەلگۈسىدە تېخىمۇ ئېغىر ئېكولوگىيەلىك ۋە سىياسىي ھېسابات تۆلەشكە مەجبۇر بولىدىغان بىر تۈگۈن خاراكتېرلىك يوچۇق بولۇپ قېلىشى ئېھتىمالغا ئەڭ يېقىن.
پايدىلانغان مەنبەلەر:
- Dong, K., Prytherch, M., McElwee, L., Kim, P., Blanchette, J., & Hass, R. (2024). China’s Food Security: Key Challenges and Emerging Policy Responses. Center for Strategic and International Studies (CSIS).
- Roy, A. (2022). China’s Food Security Strategy in the New Era: Policies and Challenges. Organisation for Research on China and Asia (ORCA).
- Lin, C., & Selvaratnam, D. P. S. (2025). The Impact of Food Import Dependence on Food Security in China. International Journal of Research and Innovation in Social Science (IJRISS), IX(VI), 5082-5090.
- Gale, F. (2024). China makes arid Xinjiang a «national granary». Dim Sums: Agricultural Markets in China.
- Qing, J., & Janzen, J. (2025). Can China Reduce Soybean Import Demand? Evaluating Soybean Meal Reduction Efforts. farmdoc daily, Department of Agricultural and Consumer Economics, University of Illinois.
- Xinhua. (2024). China’s Xinjiang makes new breakthrough in grain output. State Council Information Office of Chinav.
- Ye, X., & Song, Z. (2025). Why has Xinjiang become the ›western granary‹. ECNS.
- Wang, Y. (2024). Xinjiang’s grain output breakthrough highlights modernization progress. Global Times.
- Huashang Taolue (华商韬略). (2025). Xinjiang, the new granary of China. 36krv.
- Scull, E. (2011). Environmental Health Challenges in Xinjiang. China Environment Forum, Wilson Center.
- Yu, X., Liu, S., Deng, A., Li, R., Hu, X., Jiang, P., & Yao, N. (2026). Spatiotemporal Evolution of Drought and Its Multi-Factor Driving Mechanisms in Xinjiang During 1981–2020. Agriculture, 16(6), 669.
- Shen, Y., & Lein, H. (2005). Land and water resources management problems in Xinjiang Uygur Autonomous Region, China. Norsk Geografisk Tidsskrift, 59(3), 237-245.
- U.S. Department of Labor (ILAB). (2024). List of Goods Produced by Child Labor or Forced Labor.
- U.S. Department of Homeland Security (DHS). (2025). 2025 Updates to the Strategy to Prevent the Importation of Goods Mined, Produced, or Manufactured with Forced Labor in the People’s Republic of Chinav.
- Pratt, S. (2026). China fails in attempt at soybean self-sufficiency. The Western Producer.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
