ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
جورج ۋاشىنگتون ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ يۇقىرى تەسىر كۈچكە ئىگە ئاكادېمىك ئەپكارى بولغان «ۋاشىنگتون پەسىللىك ژۇرنىلى» (The Washington Quarterly) دا 2026-يىلى باھار پەسلىدە ئېلان قىلىنغان «تۇتۇق ئورتاق تونۇش: ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ خىتايغا قارشى رىقابەتتىكى پەرقلىق قاراشلىرى» ناملىق بۇ تەتقىقات دوكلاتى نۆۋەتتىكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ۋە دۇنياۋى كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقىنى چۈشىنىشتە مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە [159-بەت]. تەتقىقاتچى ئالىكس يۈتىڭلىن (Alex Yu-Ting Lin) ۋە روبېرت رالستون (Robert Ralston) تەرىپىدىن ئورتاق تەييارلانغان مەزكۇر ماقالە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ سىياسىي قاتلاملىرىدا ھۆكۈم سۈرۈۋاتقان ۋە بارلىق ئىستراتېگىيەلىك سىياسەتلەرنىڭ ئاساسى قىلىنىۋاتقان بىر مۇرەككەپ مەسىلىنى، يەنى «خىتاي تەھدىتى» گە قارىتا ئامېرىكا دۆلەت ئىچىدە ھەقىقەتەنمۇ بىرلىككە كەلگەن پۈتۈن جەمئىيەت خاراكتېرلىك ئورتاق تونۇشنىڭ بار-يوقلۇقىنى سىستېمىلىق، ئىستاتىستىكىلىق ۋە نەزەرىيەۋى نۇقتىدىن چوڭقۇر تەھلىل قىلىدۇ [159-160-بەت].
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ سىياسىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك ساھەسىدە تەخمىنەن ئون نەچچە يىلدىن بېرى، بولۇپمۇ 2010-يىللارنىڭ ئاخىرىدىكى «خىتاي ھەققىدىكى ھېسابات» (China reckoning) مەزگىلىدىن باشلاپ مۇتلەق بىر خىل ئومۇمىي قاراش شەكىللەنگەن بولۇپ، پۈتۈن ئامېرىكا جەمئىيىتى خىتاينىڭ نۆۋەتتىكى خەلقئارا تەرتىپكە ۋە ئامېرىكا مەنپەئەتىگە ئوچۇق-ئاشكارا، شۇنداقلا دەرىجىدىن تاشقىرى تەھدىت ئىكەنلىكىنى ئاخىرى تونۇپ يەتتى دەپ قارىلىدۇ [159-160-بەت]. نۇرغۇنلىغان ئانالىزچىلار ۋە سىياسەتچىلەرنىڭ نەزىرىدە بۇ ئورتاق تونۇش ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ھەرقايسى سىياسىي قاتلاملىرى، ئوخشىمىغان تەتقىقات ساھەلىرى ۋە رىقابەتچى پارتىيەلىرى ئارىسىدا تامامەن قوبۇل قىلىنغان كۈچلۈك بىر ئىدىيەۋى قورغان دەپ تەسۋىرلىنىدۇ. ھازىرقى زامان ئۇرۇشلىرى كۆپىنچە ھاللاردا ئەنئەنىۋى قوراللىق توقۇنۇش شەكلىدە ئەمەس، بەلكى ئىقتىسادىي ساھەلەردە ئېلىپ بېرىلىۋاتقانلىقى ئۈچۈن، خىتاينى چەكلەشتە ئىقتىسادىي رىقابەت ئەڭ مۇھىم ۋەزىپىگە ئايلانغان بولۇپ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى كەسكىن سودا ئۇرۇشىمۇ دەل مۇشۇ كەڭ دائىرىلىك سىياسىي پەلسەپەنىڭ تىپىك بىر ئىپادىسى سۈپىتىدە مۇئەييەنلەشتۈرۈلىدۇ [160-بەت].
بىراق سىياسەت دۇنياسى رېئاللىق دەپ قوبۇل قىلغان بۇ ئاتالمىش پۈتۈن جەمئىيەت خاراكتېرلىك مۇرەسسەسىز تونۇش راستتىنىلا مەۋجۇتمۇ؟ دېگەن سوئالغا ئاكادېمىك جاۋاب تېپىش ئۈچۈن، ماقالە ئاپتورلىرى ۋىليام ۋە مارىي ئىنستىتۇتى (College of William and Mary) قارمىقىدىكى يەرشارى تەتقىقات ئورنىنىڭ «ئوقۇتۇش، تەتقىقات ۋە خەلقئارا سىياسەت» (Teaching, Research, and International Policy) تۈرى بىلەن ھەمكارلىشىپ، قاتتىق سىستېمىلاشقان كۆلەملىك تەكشۈرۈش ئېلىپ بارغان. بۇ تەتقىقاتقا 1270 نەپەر ئامېرىكا تاشقى سىياسەت مۇتەخەسسىسى (جۈملىدىن دۆلەت خەۋپسىزلىكى ئەمەلدارلىرى، ئاقىللار ئامبىرى تەتقىقاتچىلىرى ۋە ئۇنىۋېرسىتېت ئاكادېمىكلىرى) ھەمدە 1931 نەپەر ئامېرىكا ئاۋام پۇقراسى قاتناشتۇرۇلغان بولۇپ، خىتاينىڭ مەشھۇر «بىر بەلباغ، بىر يول تەشەببۇسى» (BRI) ئارقا كۆرۈنۈش سىناق نۇقتىسى قىلىپ تاللانغان [160-164-بەت]. خىتاي مۇتەخەسسىسى نادېگې روللاند (Nadège Rolland) تەكىتلىگەندەك مۇتەخەسسىسلەرنىڭ بۇ تۈرنى تاللاشتىكى ئاساسلىق سەۋەبى، بۇ قۇرۇلۇشنىڭ پەقەتلا بىر ئىقتىسادىي ۋە سودا پىلانى بولماستىن، بەلكى خىتاينىڭ كۆپ ئۆلچەملىك سىياسىي، ئىستراتېگىيەلىك ۋە خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر گېئوپولىتىكىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان دۇنياۋى نىشانى بولغانلىقىدىندۇر [160-بەت].
خەلقئارالىق ئانالىزچىلار، مەسىلەن بىرۇكىڭىس تەتقىقات مەركىزىنىڭ (Brookings Institution) 2019-يىللىق دوكلاتى ۋە باشقا ھەربىي مۇتەخەسسىسلەر كۆرسەتكىنىدەك، خىتاينىڭ مەزكۇر «بىر بەلباغ، بىر يول تەشەببۇسى» ئارقىلىق دۇنيادىكى ئىستراتېگىيەلىك پورتلارنى ۋە تۈگۈنلەرنى كونترول قىلىدىغانلىقى، بۇ ئارقىلىق ئۆزىنىڭ يەرشارىۋى ھەربىي ۋەزىپە ئۆتەش ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇپلا قالماي، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئەشيا ئوبوروتى ۋە ھەربىي ھەرىكەتلىرى ھەققىدە ئاخبارات توپلاشقا سەھنە ھازىرلاۋاتقانلىقى يۇقىرى دەرىجىلىك خەۋپسىزلىك تەھدىتى سۈپىتىدە ئاگاھلاندۇرۇلۇپ كەلمەكتە [160-161-بەت]. ھەتتا دونالد ترامپ (Donald Trump) نىڭ ئىككىنچى نۆۋەتلىك ھۆكۈمىتى مەزگىلىدىمۇ خىتاينىڭ غەربىي يېرىم شارغا، خۇسۇسەن پاناما قانىلىغا بولغان يوشۇرۇن تەسىرى داۋاملىق جىددىي ۋەھىمە قوزغىغان بولۇپ، دەل مۇشۇنداق يۇقىرى ۋە سىستېمىلىق بىخەتەرلىك خەۋپىگە ئىگە بىر ئىستراتېگىيەلىك سىياسەت ئارقىلىق، ئامېرىكا پۇقرالىرى ۋە ئانالىزچىلىرىنىڭ خىتاينىڭ نىيىتىگە بولغان تەھدىت ئۆلچىمىنى سىناش ئەڭ ئوبيېكتىپ ۋە ھەقىقىي نەتىجىلەرنى بېرەلەيتتى [161-164-بەت].
پارتىيەۋى پەرق ۋە كەسپىي ئارقا كۆرۈنۈشنىڭ سىياسىي ھۆكۈمگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى
نۆۋەتتىكى سىياسىي مۇھىتتا دانىيېل درېزنېر (Daniel Drezner) ۋە مەلۇم تارىخشۇناسلارغا ئوخشاش بەزى سىياسىي ئالىملار جۇمھۇرىيەتچىلەر ۋە دېموكراتلاردىن ئىبارەت ئىككى پارتىيەنىڭ خىتايغا قارشى پۈتۈنلەي بىردەك بولغان كۈچلۈك ئورتاق تونۇش ھاسىل قىلغانلىقىنى، ھەمدە خىتاي دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭ باشلىغان يېڭى بىر نۆۋەتلىك سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىنى كەم ئۇچرايدىغان بىرلىك بىلەن قوبۇل قىلغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ [162-بەت]. 2017-يىلىدىن باشلاپ سودا، تېخنىكا، دىپلوماتىيە ۋە كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرىدە ماقۇللانغان بىر قاتار قانۇن لايىھەلىرى مۇشۇ قاراشنىڭ ئەمەلىي ئىسپاتى سۈپىتىدە كۆرسىتىلسىمۇ، بىراق مەزكۇر تەكشۈرۈش جېسسىكا ۋېيس (Jessica Weiss) ئاگاھلاندۇرغاندەك بۇ كۆرۈنۈشتىكى ھەيۋەتلىك ئورتاق تونۇشنىڭ ئەمەلىيەتتە ئىنتايىن يۈزەكى، تۇراقسىز ۋە سۈنئىي ئىكەنلىكىنى رەقەملىك پاكىتلار بىلەن دەلىللەپ بەردى [162-بەت]. تەكشۈرۈش كۆرسەتتىكى مەيلى قايسى قاتلامدا بولسۇن، جۇمھۇرىيەتچىلەر پارتىيەسىنىڭ ئەزالىرى دېموكراتلارغا قارىغاندا خىتاينى ھەر ۋاقىت دەرىجىدىن تاشقىرى جىددىي تەھدىت دەپ كۆرىدىغان بولۇپ، ھەتتا سىياسىي قارار چىقارغۇچى ئەمەلدارلار ئارىسىدىمۇ ئىككى پارتىيە ئەزالىرىنىڭ تەھدىت كۆرسەتكۈچى پەرقى 1.05 نومۇرغا يېتىپ بارغان. بۇ ئەھۋال پۈتۈنلەي بىردەك بولغان «خىتايغا قارشى ئىككى پارتىيە تونۇشى» نىڭ مەۋجۇت ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ [166-167-بەت].
تەھدىتنى ھېس قىلىشتىكى بۇ خىل كۆرۈنەرلىك پەرقلەر پەقەت پارتىيەۋى تەۋەلىك بىلەنلا چەكلەنمەي، بەلكى سىياسەتچىلەر ۋە ئانالىزچىلارنىڭ ئالغان كەسپىي تەربىيەسى شۇنداقلا تەتقىقات ئارقا كۆرۈنۈشىگىمۇ بىۋاسىتە ۋە زىچ باغلانغان. قۇرۇلما نەزەرىيەسى مۇتەخەسسىسى كېرېن يارخى-مىلو (Keren Yarhi-Milo) تەكىتلىگەندەك، كىشىلەرنىڭ ئۆز ساھەسىدە ئالغان كەسپىي تەربىيەسى يوشۇرۇن رەقىبلەرنىڭ سىگناللىرىنى چۈشىنىشتە پۈتۈنلەي ئوخشىمايدىغان ئىدىيەۋى كۆزئەينەك ياساپ بېرىدۇ [163-بەت]. مەسىلەن ئۆزىنى خەلقئارا بىخەتەرلىك ساھەسىدىكى مۇتەخەسسىس دەپ قارايدىغانلار خىتايغا مۇناسىۋەتلىك بارلىق ھادىسىلەرنى ياۋروپا تارىخىدىكى قۇتۇپلۇق «بۈيۈك كۈچلەر رىقابىتى» ۋە ھاكىمىيەت تالىشىش ئۇرۇشلىرى ئەندىزىسىدىن ئۆتكۈزۈپ چۈشىنىشكە كۆنۈپ قالغانلىقى ئۈچۈن، خىتاينى تېخىمۇ چوڭ ۋە مۇتلەق تەھدىت دەپ قارايدۇ. تەكشۈرۈش نەتىجىسىدە ئۇلارنىڭ خىتاينى تەھدىت دەپ بېكىتىش كۆرسەتكۈچى باشقا كەسىپتىكىلەردىن خېلىلا يۇقىرى چىققان [163-، 167-بەتلەر].
بۇنىڭغا تامامەن ئەكسىچە ھالدا ئۆزىنى شەرقىي ئاسىيا مۇتەخەسسىسى دەپ ئاتايدىغان تەتقىقاتچىلار بولسا خىتاينىڭ خەلقئارادىكى سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ھەرىكەتلىرىنى پەقەتلا ھەربىي كېڭەيمىچىلىك نىيىتى دەپ قارىماستىن، بەلكى خىتاينىڭ ئىچكى قىسىمدىكى ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقلىرى (مەسىلەن ئىشلەپچىقىرىش ئېشىپ كېتىش ۋە ئىشسىزلىق) قاتارلىق رايون خاراكتېرلىك مۇرەككەپ مەسىلىلەرگە باغلاپ تەھلىل قىلىدۇ. شۇ سەۋەبتىن ئۇلارنىڭ خىتايغا نىسبەتەن تەھدىت تۇيغۇسى بىخەتەرلىك مۇتەخەسسىسلىرىگە قارىغاندا كۆرۈنەرلىك تۆۋەن (تەخمىنەن 0.30 دىن 0.40 نومۇرغىچە تۆۋەن) بولىدۇ [163-، 167-بەتلەر]. بۇ خىل ئارقا كۆرۈنۈش پەرقى جەمئىيەت قاتلاملىرىدىمۇ ئىنتايىن يۇقىرى بولۇپ، سىياسەت بەلگىلىگۈچى ئەمەلدارلار بىلەن ئاۋامنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى بوشلۇق غايەت زور بولۇپ چىققان، يەنى سىياسەتچىلەرنىڭ تەھدىت كۆرسەتكۈچى ئەڭ يۇقىرى 4.24 نومۇرغا (0-6 نومۇرلۇق سىستېمىدا) يەتسە، ئادەتتىكى ئامېرىكا پۇقرالارى 3.17 نومۇر بىلەن ماھىيەتتە نېيترال ھالەتتە تۇرغان [166-بەت].
يۇقىرىقى سىستېمىلىق رەقەملەر شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، كىشىلەرنىڭ ئالغان كەسپىي تەربىيەسى، شۇغۇللىنىۋاتقان ساھەسى ۋە پارتىيەۋى سىياسىي مەيدانى ئۇلارنىڭ مەلۇم بىر يوشۇرۇن رەقىبنى «تەھدىت» دەپ بېكىتىشىدە ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ. دېمەك خىتاينىڭ دۇنياۋى تەھدىت ئىكەنلىكى ھەققىدە ئامېرىكا قوشما شتاتلىرىدا مەۋجۇت دەپ قارالغان «پۈتۈن جەمئىيەت خاراكتېرلىك ئورتاق تونۇش» پەقەتلا ھۆكۈمەت ئىچىدىكى بىر قىسىم كۈچلەر تەرىپىدىن سۈنئىي ھالدا بازارغا سېلىنغان سىياسىي ھېكايە بولۇپ، ماھىيەتتە پەرقلىق ئاۋازلار ۋە چوڭقۇر ئىختىلاپلار ئامېرىكا تەدبىر بەلگىلەش ساھەسىنىڭ ھەقىقىي مەنزىرىسىدۇر [167-168-بەت].
دىپلوماتىيەلىك سىگناللارنىڭ نەزەرىيەۋى كۈچى ۋە رېئاللىقتىكى سەلبىي، ئىجابىي ئىنكاسلار
خەلقئارا سىياسەت دۇنياسىدا رىقابەتچى دۆلەتلەر ئۆزئارا جىددىيچىلىكنى پەسەيتىش ۋە توقۇنۇشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن قايسى خىل دىپلوماتىيەلىك ئۇسۇللارنى قوللىنىدۇ ۋە بۇ ئۇسۇللار قارشى تەرەپكە زادى قانداق پىسخولوگىيەلىك تەسىر قىلىدۇ؟ دېگەن مەسىلە مەزكۇر دوكلاتنىڭ يەنە بىر يادرولۇق نەزەرىيەۋى مۇھاكىمە تېمىسىدۇر. خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر نەزەرىيەشۇناسلىرى ئارىسىدا بۇ توغرىلىق ئاساسلىق ئۈچ خىل كۆز قاراش مەۋجۇت: بىرىنچىسى دۆلەتلەر ئۆزى ئۈچۈن ئېغىر زىيان ئېلىپ كېلىدىغان «قۇربانلىق ياكى بەدەل تەلەپ قىلىدىغان سىگناللار» (costly signals) نى بېرىش ئارقىلىق ئۆزلىرىنىڭ رەزىل ۋە تاجاۋۇزچىلىق نىيىتى يوقلۇقىنى باشقىلارغا ئىسپاتلىيالايدۇ دېگەن قاراش [163-164-بەت]؛ ئىككىنچىسى بولسا روبېرت كېيوخان (Robert O. Keohane) ۋە جوسېف ناي (Joseph S. Nye) غا ئوخشاش لىبېرال نەزەرىيەشۇناسلار تەشەببۇس قىلغان «ئورتاق مەنپەئەت» نەزەرىيەسى بولۇپ، دۆلەتلەر ئىقتىسادىي ئۆزئارا بېقىنىش ئارقىلىق غەيرىي نۆل يىغىندىلىق پايدا يارىتىشقا ئۇرۇنسا ئىشەنچ تۇرغۇزغىلى بولىدۇ دەپ قارايدۇ [163-بەت]؛ ئۈچىنچىسى دۆلەتلەرنىڭ ئۆز ھەرىكەتلىرىنى باشقا بۈيۈك كۈچلەرنىڭ قىلمىشلىرىغا ئوخشىتىش ئارقىلىق، ئۆزى ئۈچۈن ئوخشاش ھوقۇق تەلەپ قىلىدىغان «ئادالەت تەلەپلىرى» (fairness demands) سىگنالىدۇر [164-بەت].
تەتقىقاتچىلار يۇقىرىقى ئۈچ خىل سىگنالنىڭ ئامېرىكا جەمئىيىتىگە قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى سىناش ئۈچۈن، خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋاڭ يىنىڭ ئافرىقىدىكى قەرز كىرىزىسىگە مۇناسىۋەتلىك ۋەدىلىرىنى (ئېغىر بەدەل)، ئىككى تەرەپنىڭ ئىقتىسادىي ئېشىشتىن تەڭ مەنپەئەتلىنىشىنى تەكىتلىشىنى (ئورتاق مەنپەئەت) ۋە خىتاينىڭ ئافرىقىدىكى قىلمىشلىرى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن ئوخشاش بولۇشى كېرەك دېگەن پىكرىنى (ئادالەت تەلىپى) مىسال قىلىپ تەجرىبە لايىھەلىگەن ۋە بارلىق قاتناشقۇچىلارنى مەخسۇس پىسخولوگىيەلىك سىناقتىن ئۆتكۈزگەن [164-165-بەت].
نەتىجىدە سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي قاتلاملارنىڭ بۇ ئۈچ خىل سىگنالغا تۇتقان پوزىتسىيەسىدىكى غەيرىيلىك ۋە چوڭقۇر پەرق ئاشكارىلانغان. مىسال ئۈچۈن خىتاينىڭ قەرز كېچىكتۈرۈش ياكى كەچۈرۈم قىلىش تەدبىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان «بەدەل سىگنالى» ئاقىللار ئامبىرىغا باغلىق تەتقىقات مەركەزلىرى مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ تەھدىت قارىشىنى بىۋاسىتە 0.5 نومۇر تۆۋەنلەتكەن بولۇپ، بۇ خىل ئەمەلىي مۇرەسسە ھەرىكەتلىرىنىڭ يېڭى ئۇچۇر سۈپىتىدە مۇتەخەسسىسلەرنى قايىل قىلالايدىغانلىقىنى ۋە ئۇلارنىڭ كۆز قارىشىنى ئۆزگەرتەلەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەرگەن [168-بەت].
ئەمما مەسىلىنىڭ قىزىقارلىق ۋە خەتەرلىك يېرى شۇكى، سىياسەتچىلەر ۋە ئامېرىكا ئاۋام خەلقى ئارىسىدا خىتاينىڭ «ئادالەت تەلىپى» گە بولغان ئىنكاسى ئىنتايىن سەلبىي، ھەتتا تەتۈر ئۈنۈم بەرگەن. خىتاي ئۆز ھەرىكىتىنى «ئامېرىكا بىلەن ئوخشاش بولۇشى كېرەك» دەپ تەلەپ قىلغاندا ئۇلارنىڭ نەزىرىدىكى خىتاي تەھدىت كۆرسەتكۈچى ئەسلىدىكىدىنمۇ يۇقىرىغا ئۆرلەپ كەتكەن [168-169-بەت]. بۇنىڭدىكى پەلسەپەۋى ۋە ئىستراتېگىيەلىك سەۋەب شۇكى، خەلقئارالىق دۆلەت ئورنىنى ئېتىراپ قىلىش ھەققىدىكى رىقابەتتە، ئەگەر ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى خىتاينى ئۆزى بىلەن تەڭ ئورۇندىكى دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ دەپ ئېتىراپ قىلىشنى خالىمىسا، خىتاينىڭ مەزكۇر «بىزمۇ ئوخشاش قىلىمىز» دېگەن ئادالەت تەلەپلىرىنى بىۋاسىتە ھالدا ئامېرىكىنىڭ دۇنياۋى يېتەكچىلىك ئورنىغا قىلىنغان ھەددىدىن ئاشقان خىرىس دەپ چۈشىنىدۇ [172-173-بەت].
گەرچە جۇمھۇرىيەتچىلەر، بىخەتەرلىك مۇتەخەسسىسلىرى ۋە شەرقىي ئاسىيا مۇتەخەسسىسلىرى ئوتتۇرىسىدا خىتايغا تۇتىدىغان پوزىتسىيەدە چوڭقۇر ئىختىلاپ مەۋجۇت بولسىمۇ، تەكشۈرۈش شۇنى ئىسپاتلىدىكى، پەقەتلا «ئورتاق مەنپەئەت سىگنالى» مۇشۇ بارلىق زىددىيەتلىك گۇرۇپپىلارنى بىرلىكتە تىنچلاندۇرالىغان. ھەتتا خىتاينى ئەڭ كۈچلۈك تەھدىت دەپ قارايدىغان قاتتىق قول بىخەتەرلىك ساھەسىدىكىلەرنىڭمۇ تەھدىت قارىشىنى 0.53 نومۇرغا قەدەر تۆۋەنلەتكەن بولۇپ، بۇ نەتىجە كەلگۈسىدىكى ئامېرىكا تاشقى ئىستراتېگىيەسى ئۈچۈن توقۇنۇشتىن ساقلىنىدىغان ئۈنۈملۈك مۇرەسسە يولىنىڭ قەيەردە ئىكەنلىكىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ [169-بەت].
بۇ بايقاشلار خىتاينى دېموكراتىيەلەشتۈرۈش، سىياسىي جەھەتتە ئۆزگەرتىش غايىسىگە تايانغان دەسلەپكى مۇرەككەپ ۋە ماكسىمالىست بولغان «ئارىلىشىش سىياسىتى» (engagement strategy) مەغلۇپ بولغان تەقدىردىمۇ، ئەمەلىيەتچىللىككە ۋە ئەڭ تۆۋەن چەكتىكى ئۆزئارا غەيرىي نۆل يىغىندىلىق پايدا ئېلىش مېخانىزمىغا ئاساسلانغان يېڭى بىر سىياسەتنىڭ تايانچ بولالايدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ [173-174-بەت]. بولۇپمۇ نۆۋەتتىكى تەمىنلەش زەنجىرىدە ئىككى قۇتۇپ شۇ قەدەر گىرەلىشىپ كەتكەنكى، يۇقىرى تېخنىكا شىركەتلىرىنىڭ لىدىرلىرى ئېيتقاندەك، خىتاي بىلەن ئىقتىسادىي جەھەتتىن پۈتۈنلەي ئۈزۈلۈشۈش سىياسىتى ئەمەلىيەتكە تامامەن ئۇيغۇن بولمىغان، ئاقىۋىتى ئېغىر بولغان بىر يالغان خىيالدۇر.
ساغلام پىكىر ئىختىلاپىنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكىدىكى قىممىتى ۋە گۇرۇھۋازلىق كېسىلى
بۇ خىل سىستېمىلىق ئىلمىي تەھلىللەرگە ئاساسلىنىپ ماقالە ئاپتورلىرى ئىنتايىن مۇھىم ۋە ئويلىنىشقا تېگىشلىك بىر ئىستراتېگىيەلىك خۇلاسىنى چىقارغان: يەنى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى سىياسىي سەھنىسىدە خىتايغا قارشى پۈتۈنلەي بىردەك بولغان مۇتلەق «ئورتاق تونۇش» نىڭ بولماسلىقى، ئەمەلىيەتتە، كىشىلەر ئويلاپ يەتكەندەك بىر كەمتۈكلۈك ياكى مەغلۇبىيەت ئەمەس. ئەكسىچە، ساغلام بولغان پىكىر ئىختىلاپى خىتاي بىلەن بولغان رىقابەتنىڭ ماھىيىتىنى ئايدىڭلاشتۇرۇشتا، سىياسىي مۇھاپىزەت چەكلىرىنى قۇرۇپ چىقىشتا كەم بولسا بولمايدىغان دېموكراتىك قورالدۇر [169-170-بەت]. رىقابەتنىڭ ئۆزى ھەرگىزمۇ ئاخىرقى مەقسەت ئەمەس، بەلكى مەنپەئەتنى قوغداشتىكى ۋاسىتىدۇر. سۈنئىي ھالدا ياسىۋېلىنغان بىرلىك يالغاندىن توقۇنۇش ۋەھىمىسى يارىتىپ، رىقابەتنى پەقەت رىقابەت ئۈچۈنلا ئېلىپ بارىدىغان تار ۋە خەتەرلىك يولغا باشلاپ قويىدۇ.
ئۆز پىكرىگە ھەددىدىن زىيادە ۋە قارىغۇلارچە ئىشىنىپ كېتىش خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى ئەڭ خەتەرلىك سىياسىي كېسەللىكلەرنىڭ بىرىدۇر. تەتقىقاتچى جېفرېي فىرېدمان (Jeffrey Friedman) نىڭ نۇرغۇن ئەمەلدارلار ئۈستىدە ئېلىپ بارغان تەھلىلىدە ئېنىق كۆرسىتىلىشىچە، دۆلەت خەۋپسىزلىك ئەمەلدارلىرى ھەمىشە ئۆزىنىڭ ھۆكۈمىگە زىيادە ئىشىنىدۇ، ھالبۇكى ئۇلار 90 پىرسەنت توغرا دەپ قارىغان ئىستراتېگىيەلىك ھۆكۈملەرنىڭ پەقەتلا 58 پىرسەنتى رېئاللىققا ئۇيغۇن چىقىدۇ [170-171-بەت]. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا جېننىفېر مىتزېن (Jennifer Mitzen) ۋە راندال شۋېللېر (Randall Schweller) نىڭ ئىلمىي نەزەرىيەسىچە كۆپ قىسىم خەلقئارالىق ئۇرۇش ۋە دۆلەتلەر ئارا پاجىئەلەر سىياسەتچىلەر بىلىپ يېتەلمىگەن نامەلۇملۇقتىن ئەمەس، بەلكى رېئاللىققا زىت بولغان «خاتا جەزمىيلىك» (misplaced certainty) تىن كېلىپ چىقىدىغانلىقى ۋە توقۇنۇش پەيدا قىلىدىغانلىقى ئىسپاتلانغان [171-بەت].
بۇ خىل ھۆكۈمەت ئىچىدىكى بىر تەرەپلىمىلىك قېلىپىنى ۋە ئاقىللار ئامبىرى ئىچىدە يامراۋاتقان «ياڭراتقۇ قېپى» (echo chamber) گۇرۇھۋازلىقىنى داۋالاشنىڭ بىردىنبىر يولى دۆلەت ئىچىدە كۈچلۈك ۋە سىغدۇرۇشچان بولغان بىر «پىكىرلەر بازىرى» نى قوغداپ قېلىشتۇر [171-172-بەت]. 2003-يىلىدىكى ئىراق ئۇرۇشىنىڭ ئالدىدا مەۋجۇت بولغان خاتا ئورتاق تونۇش بىزگە شۇ ساۋاقنى قالدۇردىكى، پەقەت ھەرخىل بايانلار ئەركىن رىقابەتلىشىدىغان مۇنازىرە سۇپىسىلا مەقسەتلىك ياكى يالغان ئاساسلار بىلەن تىكلەنگەن ئاپەت خاراكتېرلىك سىياسەتلەرنى رەت قىلالايدۇ [171-بەت]. شۇڭا خىتاينىڭ خىرىسلىرىغا تاقابىل تۇرۇشتا، سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر يالغۇز ئۆز گۇرۇھىنىڭ پىكرىگىلا ئېسىلىۋالماي، تۈرلۈك مۇتەخەسسىسلەرنىڭ ئىلمىي ئانالىزلىرى ۋە خىتاينىڭ تىنچلاندۇرۇش سىگناللىرى ئوتتۇرىسىدىكى رېئال مۇناسىۋەتلەرنى ئوبيېكتىپ باھالىشى، شۇ ئارقىلىق مۇرەسسە قىلغىلى بولىدىغان مەسىلىلەردە بوشلۇق قالدۇرۇشى ئىنتايىن زۆرۈردۇر.
تەنقىدىي ۋە ئىلمىي ئۆلچەم نۇقتىسىدىن باھالىغاندا مەزكۇر تەتقىقات دوكلاتى ھەقىقەتەنمۇ كەڭ كۆلەملىك ئىستاتىستىكىلىق سانلىق مەلۇماتلار ۋە پۈتۈن جەمئىيەتنى قاپلىغان تەھلىللەر ئارقىلىق، ئامېرىكا سىياسەتچىلىرى بىلەن ئاۋام ئوتتۇرىسىدىكى غايەت زور تونۇش بوشلۇقىنى ئېچىپ بەرگەنلىكى ئۈچۈن يۇقىرى ئاكادېمىك قىممەتكە ئىگە. ئۇ نەزەرىيەۋى باھالاشلارنى خىتاينىڭ رېئال دىپلوماتىيەلىك سىگناللىرى بىلەن سىناقتىن ئۆتكۈزۈپ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى جەمئىيىتىدىكى «خىتايغا قارشى پۈتۈنلەي بىردەك بولغان ئورتاق تونۇش» تىن ئىبارەت سىياسىي ئەپسانىنى كۈچلۈك دەلىللەر ئارقىلىق يوققا چىقارغان، شۇنداقلا دۆلەتنىڭ تاشقى سىياسىتىدە ساقلىنىشقا تېگىشلىك بولغان ئۇرۇش ۋە خاتا جەزمىيلىك خەۋپلىرىگە ئاگاھلاندۇرۇش بەرگەن.
شۇنداق بولۇشىغا قارىماي مەزكۇر تەتقىقات دوكلاتىدا ۋە دوكلاتقا تايانغان تەكشۈرۈش سوئاللىرىدا قىلچە دىققەت قىلىنمىغان ۋە پۈتۈنلەي نەزەردىن ساقىت قىلىنغان بىر چوڭ نېگىزلىك نۇقتا بار: تەتقىقات ئوبيېكتلىرى خىتاينىڭ «تەھدىت» دەرىجىسىنى ئۆلچەيدىغان ئاساسنى پەقەتلا خىتاينىڭ خەلقئارالىق دۇنياۋى سودىسى، قەرز مۇناسىۋىتى، ئىستراتېگىيەلىك قاتناش ئۇل ئەسلىھەلىرى ۋە ھەربىي تەسىر دائىرىسى قاتارلىق ئەنئەنىۋى مەنپەئەت تالىشىش دائىرىسىگىلا يىغىنچاقلاپ قويغان بولۇپ، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ساھەسىدىكى كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقى (Balance of Power) دەرۋازىسىدىن ئەسلا ھالقىپ كېتەلمىگەن. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ سىياسىي ھۆكۈمرانلىق ئورنىغا قىلىنغان خىرىسلا بىردىنبىر تەھدىت ئۆلچىمى قىلىنغان بولۇپ، مەسىلىنىڭ ئەخلاقىي ۋە ئىنسانپەرۋەرلىك تەرەپلىرى تولۇق ئۇنتۇلغان.
ھالبۇكى، خىتاي كوممۇنىستىك ھۆكۈمىتىنىڭ دۇنيا ئەركىنلىك تەرتىپىگە كۆرسىتىدىغان ئەڭ رېئال، ئەڭ ۋەھشىي ۋە ئەڭ چوڭ تەھدىتى ئۇنىڭ سىرتتىكى ئىقتىسادىي كېڭەيمىچىلىكىدىن ئەمەس، بەلكى ئىچكى قىسىمدىكى سىستېمىلىق دۆلەت تېررورى ۋە كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىدىن كېلىپ چىقىدۇ. بولۇپمۇ نۆۋەتتە خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن «شەرقىي تۈركىستان» دا دۆلەت ئاپپاراتلىرى سىستېمىسى ئارقىلىق پىلانلىق ھالدا ئېلىپ بېرىلىۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىق، سىياسىي ئاسمىلياتسىيە ۋە كەڭ كۆلەملىك لاگېرغا تۇتقۇن قىلىش ھەرىكەتلىرى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ دۇنياۋى «خىتاي تەھدىتى» نى باھالىشىدىكى ئەڭ مۇھىم، ئەڭ يادرولۇق ئەخلاقىي ۋە سىياسىي ئۆلچەم بولۇشى كېرەك ئىدى. ئامېرىكا مەركىزىي ئىستىخبارات ئىدارىسى قاتارلىق ئاپپاراتلار، تەتقىقات مەركەزلىرى ۋە خەۋپسىزلىك ئانالىزچىلىرى مەسىلىگە پەقەت يەرشارىۋى ھۆكۈمرانلىق نۇقتىسىدىنلا ئەمەس، بەلكى كىشىلىك ھوقۇق كىرىزىسى نۇقتىسىدىنمۇ باھا بەرگەندىلا، ئاندىن خىتاينىڭ خەلقئارا ئەركىنلىك قائىدىلىرىگە قايتۇرۇۋالغىلى بولمايدىغان ۋە ماھىيەتلىك دەرىجىدە خىرىس قىلىۋاتقانلىقىنىڭ ھەقىقىي يۈزىنى كۆرەلەيدۇ.
مەنبە:
Lin, Alex Yu-Ting, ve Robert Ralston. «The Elusive Consensus: Diverging US Views on Competition against China.» The Washington Quarterly, cilt 49, no. 1, 2026, s. 159–179. Taylor & Francis Group. DOI: 10.1080/0163660X.2026.2639843.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
