ئاپتوماتىك كۈچ، چەكلىك توقۇنۇش ۋە يېڭى ئىستراتېگىيەلىك تەڭلىمىلەر
بۇ ماقالە RAND نىڭ 2026–يىلى 13-ئاۋغۇستتا ئېلان قىلىنغان دوكلاتى ئاساسىدا تەييارلاندى
——————————————————
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
كىرىش
RAND تەتقىقات ئورگىنىنىڭ زاكارى بۇردېت، باررى ۋىلسون، دېيۋىد ر. فرېلىنگېر، ھىۋوت دېمېلاش ۋە جۇلىيا ئارنولد بىرلىكتە يازغان «كەلگۈسىدىكى ئامېرىكا–خىتاي توقۇنۇشىدا سۈنئىي ئەقىلنىڭ تەسىرلىرى: Camp(ai)gn ئۇرۇش ئويۇنىدىن دەسلەپكى كۆزىتىشلەر» ناملىق دوكلاتى 2026-يىلى 13-ئاۋغۇستتا راند شىركىتىنىڭ «مۇتەخەسسىسلەرنىڭ نەزىرى» سەھىپىسىدە PE-A5022-1 نومۇرى بىلەن ئېلان قىلىنغان. دوكلاتنىڭ مەركىزىي ئىدىيەسى 2035-يىلى تەيۋەن مەسىلىسى تۈپەيلىدىن پارتلىشى مۇمكىن دەپ پەرەز قىلىنغان ئامېرىكا–خىتاي توقۇنۇشى بولۇپ، ئاپتورلار بۇ سېنارىيەنى «Camp(ai)gn» دەپ ئاتالغان، مەخپىي بولمىغان ئوپېراتسىيە سەۋىيەسىدىكى ئۇرۇش ئويۇنى ئارقىلىق تەكشۈرگەن. 2026-يىلى مايغىچە بۇ ئويۇن ئون قېتىم ئوينالغان بولۇپ، ئۇنىڭغا 20 دىن ئارتۇق RAND تەتقىقاتچىسى ۋە ھەمكارلاشقۇچىسى قاتناشقان [1-بەت].
مەزكۇر دوكلاتنىڭ ئەھمىيىتى سۈنئىي ئەقىل «جەڭ مەيدانىنى پۈتۈنلەي تونۇغۇسىز ھالەتكە كەلتۈرەمدۇ؟» دېگەن تېخنىكىنى مەركەز قىلغان سوئالدىن ھالقىپ، قوماندانلارنىڭ سىياسىي نىشاننى ھەربىي ۋاسىتە بىلەن ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۇسۇلىنى قانداق ئۆزگەرتىدىغانلىقىغا مەركەزلەشكەنلىكىدە. دوكلاتتا ئىلگىرى سۈرۈلۈشىچە، سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئەڭ چوڭ تەسىرى ھەرگىزمۇ بىرلا خىل «مۆجىزە قورال» بىلەن رەقىبنى مەغلۇپ قىلىش ئەمەس، بەلكى قومانداننىڭ قارار بوشلۇقىنى كېڭەيتىپ، ئىلگىرى سىياسىي ياكى ھەربىي جەھەتتىن قوبۇل قىلىش قىيىن بولغان نۇرغۇن تاللاشلارنى كۆپەيتىپ بېرىشىدۇر [2-بەت]. بۇ قاراش سۈنئىي ئەقىل ھەققىدىكى ھەربىي مۇنازىرىنىڭ نۇقتىسىنى «قايسى ئالگورىزم تېخىمۇ ئەقىللىق؟» دېگەن تېخنىكىلىق مۇسابىقىدىن، «قايسى دۆلەت يېڭى تاللاش بوشلۇقىنى تېخىمۇ ياخشى باشقۇرىدۇ؟» دېگەن ئىستراتېگىيەلىك رىقابەتكە يۆتكەيدۇ.
بۇ ماقالىنىڭ ئاساسلىق تېزىسى شۇكى، RAND نىڭ ئۇرۇش ئويۇنى سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئۇرۇشنىڭ ئاساسىي قانۇنىيىتىنى يوقىتىدىغانلىقىنى ئەمەس، بەلكى كۈچ ئىشلىتىشنىڭ تەننەرخىنى، توقۇنۇشنى كۈچەيتىش پەلەمپىيىنى، قورال زاپىسى بىلەن ئىشلەپچىقىرىشنىڭ مۇناسىۋىتىنى، ئىتتىپاقداشلارنىڭ رولىنى ۋە قوماندانلىق قارارىنىڭ دائىرىسىنى قايتا تەڭشەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. دېمەك، كەلگۈسىدىكى ئامېرىكا–خىتاي ئۇرۇشىنىڭ يېڭىچە قىياپىتى پەقەت ئاپتوماتىك قوراللارنىڭ تېخنىكىلىق ئىلغارلىقىدىن ئەمەس، بەلكى ماشىنا زىيىنىنىڭ ئادەم تالاپىتىگە قارىغاندا سىياسىي جەھەتتە پەرقلىق قوبۇل قىلىنىشىدىن، جەڭ كۈچىنىڭ تېز تولۇقلىنىشىدىن ۋە سىياسىي نىشانغا يېتىش ئۈچۈن زور ئۇرۇش بىلەن تىنچلىق ئارىسىدا يېڭى باسقۇچلارنىڭ پەيدا بولۇشىدىن كېلىپ چىقىشى مۇمكىن.
بۇ نۇقتا تەيۋەن مەسىلىسىدە تېخىمۇ مۇھىم. ئامېرىكا–خىتاي ھەربىي پىلانلىرىنىڭ كۆپىنچىسى ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان «مۇھاسىرە»، «دېڭىزدىن قۇرۇقلۇققا ھۇجۇم قىلىش»، «باشقۇرۇلىدىغان بومبا زەربىسى» ۋە «رايونغا ئارىلىشىشنى توسۇش» قاتارلىق تونۇش سېنارىيەلەرنى چۆرىدەپ كەلدى. ئەمما سۈنئىي ئەقىل بىلەن مۇستەقىل ھەرىكەت قىلىدىغان مىڭلىغان ئادەمسىز سىستېما ئېغىر ئادەم چىقىمى پەيدا قىلماي تۇرۇپلا، بىر دۆلەتنىڭ نورمال سودا، قاتناش، ھاۋا مۇداپىئەسى ۋە ھۆكۈمەت ئىقتىدارىنى تەدرىجىي خورىتالايدىغان بولسا، «ئۇرۇشنىڭ باشلىنىش نۇقتىسى»نى ئېنىقلاشنىڭ ئۆزى يېڭى سىياسىي مەسىلىگە ئايلىنىدۇ. شۇ سەۋەبتىن، بۇ دوكلاتنىڭ قىممىتى ئۇرۇشنىڭ نەتىجىسىنى مۆلچەرلىشىدە ئەمەس، بەلكى كەلگۈسى كىرىزىسنىڭ قانداق شەكىلدە باشلىنىشى مۇمكىنلىكى ھەققىدىكى كونا پەرەزلەرگە قايتا سوئال قويۇشىدىدۇر.
دوكلاتنىڭ ئۆزى بۇ نەتىجىلەرنى قەتئىي مۆلچەر ياكى ئۆزگەرمەس ھەربىي ھەقىقەت دەپ قارىمايدۇ. ئاپتورلار ئالتە ئاساسىي كۆزىتىشنى كېيىنكى تەتقىقاتتا باشقا ئۇسۇللار بىلەن سىناق قىلىنىشى كېرەك بولغان «پەرەزلەر» دەپ تەرىپلەيدۇ [2-بەت]. شۇڭا، تۆۋەندىكى مۇھاكىمە دوكلاتنىڭ بايانلىرىنى قايتا رەتلەش بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. ئەكسىچە، ئۇلارنىڭ ئارىسىدىكى سەۋەب–نەتىجە باغلىنىشىنى، قانداق ئىستراتېگىيەلىك پارادوكسلارنى پەيدا قىلىدىغانلىقىنى ۋە بۇ ئۆزگىرىشلەرنىڭ ئامېرىكا، خىتاي، تەيۋەن ۋە ئىتتىپاقداشلارنىڭ كەلگۈسى ھەربىي پىلانلىرىغا قانداق بېسىم ئېلىپ كېلىدىغانلىقىنى تەھلىل قىلىدۇ.
ئۇرۇش ئويۇنى: كۈچلۈك تەرىپى ۋە چەكلىمىسى
سۈنئىي ئەقىلنىڭ ھەربىي تەسىرىنى تەتقىق قىلىشتىكى بىرىنچى قىيىنلىق ئۇنىڭ ئايرىم بىر قورال سىستېمىسى ئەمەسلىكىدۇر. يېڭى بىر جەڭ ئايروپىلانى ياكى باشقۇرۇلىدىغان بومبىنىڭ سۈرئىتى، مۇساپىسى ۋە يوشۇرۇنۇش دەرىجىسىنى ئۆلچەشكە بولىدۇ. سۈنئىي ئەقىل بولسا سېزىش، نىشان تاللاش، ئالدامچىلىق، تور مۇداپىئەسى، قوماندانلىق، ئەشيا ئوبوروتى، ئىشلەپچىقىرىش ۋە ئاپتوماتىك ھەرىكەت قاتارلىق نۇرغۇن ئىقتىدارغا سىڭىپ كەتكەن بولىدۇ. راند بۇنى «ئۇنىۋېرسال تېخنىكا» دەپ قاراپ، 1980-يىللاردىكى كومپيۇتېر تېخنىكىسىنىڭ ئارمىيەگە كېڭىيىشىگە ئوخشىتىدۇ [9-بەت]. بۇنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مەنىسى شۇكى، سۈنئىي ئەقىلنىڭ تەسىرى بىرلا جەڭدە كۆرۈلىدىغان ھەل قىلغۇچ ھادىسە بولماستىن، بەلكى نۇرغۇن كىچىك ئەۋزەللىكلەرنىڭ پۈتۈن جەڭ جەريانىدا توپلىنىشى بولۇشى مۇمكىن.
ئىككىنچى قىيىنلىق «تەدبىر–قارشى تەدبىر» مەسىلىسىدۇر. يېڭى سېنزور پەيدا بولسا رەقىبلەر كۆز بوياشنى، يېڭى رادار پەيدا بولسا توسقۇنلۇقنى، يېڭى ئاپتوماتىك سىستېما پەيدا بولسا ئۇنى ئالداش ياكى يوقىتىشنىڭ يېڭى ئۇسۇلىنى تەرەققىي قىلدۇرىدۇ. دوكلاتتا ئىلگىرى سۈرۈلۈشىچە، ھەربىي يېڭىلىقنى ھەقىقىي چۈشىنىش ئۈچۈن ئۆزگىرىشكە ماسلىشالايدىغان ئىككى ئەقىللىق رەقىبنى بىر سېنارىيە ئىچىگە قويۇش كېرەك [3-بەت]. بۇ يەردە ئۇرۇش ئويۇنىنىڭ ئەۋزەللىكى «تېخنىكا نېمە قىلالايدۇ؟» دېگەندىن كۆرە، «رەقىب ئۇنى كۆرگەندە نېمە قىلىدۇ؟» دېگەن سوئالنى ئالدىغا چىقىرىشىدۇر.
ئۇرۇش ئويۇنىنىڭ يەنە بىر قىممىتى قاتناشقۇچىلارنىڭ قارار جەريانىنى كۆرگىلى بولىدىغانلىقىدا. قايسى سىستېما قاچان ئىشلىتىلدى؟ نېمە ئۈچۈن ئادەم كۈچى ساقلاپ قېلىندى؟ قايسى زىيان قوبۇل قىلىندى؟ قايسى ھەرىكەت «قىزىل سىزىق» دەپ قارالدى؟ بۇلارنىڭ ھەممىسى ھەربىي كۈچنىڭ سانلىق نەتىجىسىدىنمۇ كۆپرەك سىياسىي–پىسخىكىلىق ئۇچۇر بېرىدۇ. مەزكۇر دوكلاتتا ئۇرۇش ئويۇنىنىڭ رىقابەتچان مۇھىتتا ئىنسانلارنىڭ قارارىنى، تاللىشىنى ۋە بەدەل-مەنپەئەت تەڭپۇڭلۇقىنى ئاشكارىلاشتىكى ئالاھىدە قىممىتى تەكىتلىنىدۇ [4-بەت]. شۇڭا بۇ تەتقىقاتنى «2035-يىلى كىم يېڭىدۇ؟» دەپ ئوقۇش، ئۇنىڭ مېتودولوگىيەلىك مەقسىتىنى خاتا چۈشىنىش بولىدۇ.
بىراق بۇ ئۇسۇلنىڭ چەكلىمىسىمۇ كۆپ. Camp(ai)gn سۈنئىي ئەقىلنىڭ 2035-يىلىدا ئۇلىشىش ئېھتىمالى بولغان تەرەققىيات سەۋىيەسى ھەقىقەتەن ئۇنىڭ ئادەمگە يېقىن ئىشەنچلىكلىك بىلەن مۇستەقىل تاكتىكىلىق قارار چىقىرالايدىغانلىقىنى ئىشارەت قىلمايدۇ. ئۇ بۇنى ئالدىنقى شەرت قىلىپ، شۇنداق سىستېما بار بولسا قوماندانلىق، كۈچ قۇرۇلمىسى ۋە سىياسىي نىشاننىڭ قانداق ئۆزگىرىدىغانلىقىنى تەكشۈرىدۇ. ئاپتورلار ئويۇننى ئامېرىكا بىلەن خىتاينىڭ ھەقىقىي ئۇرۇشتا قانداق ھەرىكەت قىلىدىغانلىقىنىڭ مۆلچەرى ياكى ھازىرقى ھەربىي تەڭپۇڭلۇققا بېرىلگەن باھا دەپ چۈشىنىشكە بولمايدىغانلىقىنى ئېنىق ئەسكەرتىدۇ [5-بەت]. بۇ چەكلىمە مۇھىم، چۈنكى دوكلاتنىڭ كۈچى «ئېھتىماللىقنى ئۆلچەش»تە ئەمەس، بەلكى «مۇمكىن بولغان لوگىكىنى ئاشكارىلاش»تىدۇر.
2035-يىللىق تەيۋەن سېنارىيەسى ۋە «يىراقتىن كونترول» لوگىكىسى
Camp(ai)gn ئويۇنىدا كۆك تەرەپ ئامېرىكىغا، قىزىل تەرەپ خىتايغا ۋەكىللىك قىلىدۇ. راند تەھلىلچىلىرىدىن تەشكىللەنگەن كونترول گۇرۇپپىسى جەڭ نەتىجىسىنى باھالايدۇ، تېخنىكىلىق چەكلىمىلەرنى باشقۇرىدۇ ۋە ئامېرىكىنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىغا ۋەكىللىك قىلىدۇ. ھەر بىر نۆۋەت بىر ھەپتىلىك جەڭنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ئادەتتىكى ئوپېراتسىيەلىك ئويۇنلاردىكى بىر–ئۈچ كۈنلۈك نۆۋەتتىن ئۇزۇن بولۇپ، قاتناشقۇچىلارنى يەككە جەڭدىن كۆرە كۈچ تەقسىملەش، ئەشيا ئوبوروتى، سەپەرۋەرلىك ۋە ئۇرۇشنىڭ بىر نەچچە ھەپتىلىك رېتىمىغا دىققەت قىلىشقا مەجبۇرلايدۇ [6-بەت]. بۇ لايىھەنىڭ ئۆزى سۈنئىي ئەقىلنىڭ قىممىتىنى «بىر قېتىملىق زەربە»دىن كۆرە، پۈتۈن سەپەرۋەرلىك جەريانىدىكى تاللاش ئىقتىدارى بىلەن ئۆلچەشكە ماس كېلىدۇ.
دوكلاتتا سۈنئىي ئەقىل ئۈچ خىل يول بىلەن ئويۇنغا كىرگۈزۈلگەن: يېڭى ئاپتوماتىك كۈچ تۈرلىرى، سۈنئىي ئەقىلنىڭ تور ئۇرۇشى ۋە ئالدامچىلىققا ئوخشاش ئىقتىدارلارغا تەسىر كۆرسىتىدىغان ئۆزگەرتىلگەن باھالاش قائىدىلىرى، شۇنداقلا سۈنئىي ئەقىل ياردىمىدىكى سېنزورلارنى بىرلەشتۈرۈش ياكى ماشىنىلاشقان ئىشلەپچىقىرىشقا ئوخشاش «ئەگەر مۇنداق بولساچۇ؟» تىپىدىكى تېخنىكا كارتىلىرى [9–11-بەتلەر]. بۇنىڭدىكى ئەڭ مۇھىم پەرەز شۇكى، كەلگۈسى ئاپتوماتىك سىستېما بۈگۈنكى يىراقتىن باشقۇرۇلىدىغان درونغا ئوخشىمايدۇ. ئىنسانلار ئۇنىڭغا پەقەت ۋەزىپە ۋە ئىجازەت دائىرىسىنىلا بېرىدۇ، ئۈسكۈنە تاكتىكىلىق ئىجرا قارارلىرىنى ئۆزى چىقىرىدۇ. بۇ، ھەربىي ئاپتوماتلىشىشنى ئادەمنى پۈتۈنلەي چىقىرىۋېتىش ئەمەس، بەلكى ئادەمنىڭ قارار چىقىرىش دەرىجىسىنى تېخىمۇ يۇقىرى سەۋىيەگە كۆتۈرۈش دەپ چۈشىنىش كېرەكلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
ئويۇننىڭ ئەڭ يېڭىلىق ياراتقان قىسمى خىتاينىڭ «Remote Control»، يەنى «يىراقتىن كونترول قىلىش» ناملىق مەجبۇرلاش سېنارىيەسىدۇر. بۇ سېنارىيەدە خىتاي مىڭلىغان ئاپتوماتىك ھاۋا، دېڭىز ۋە قۇرۇقلۇق سىستېمىلىرىنى تور ھەرىكەتلىرى بىلەن بىرلەشتۈرۈپ، تەيۋەننى بىۋاسىتە ئىشغال قىلماي تۇرۇپلا، ئۇنىڭ پورت، سودا، قاتناش ۋە ھەربىي ھەرىكەت ئەركىنلىكىنى تەدرىجىي چەكلەيدۇ ھەمدە بۇنى «ئىچكى ساقچى ھەرىكىتى» دەپ تەرىپلەيدۇ [12-بەت]. بۇ سېنارىيەنىڭ ئەڭ چوڭ ئىستراتېگىيەلىك يېڭىلىقى زېمىننى ئىگىلىمەي تۇرۇپلا، ئىگىلىك ھوقۇقىنى ئەمەلىي يۈرگۈزۈش ئىقتىدارىنى پارچىلاش مۇمكىنچىلىكىدۇر.
دوكلاتتىكى ئىزاھات بۇ يەردىكى «كونترول» ئۇقۇمىنى ئادەتتىكى زېمىن ئىشغالىدىن پەرقلەندۈرىدۇ: ئاپتوماتىك سىستېمىلار ھاۋا، دېڭىز ۋە قۇرۇقلۇق قاتنىشىنى توسۇپ، ئالاقىنى ئۈزۈپ، تاللانغان نىشانلارغا بېسىم ئىشلىتىپ، تەيۋەن ھۆكۈمىتىنىڭ ئۆز زېمىنىدا نورمال سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي پائالىيەتلەرنى كاپالەتلەندۈرۈش ئىقتىدارىنى ئاجىزلاشتۇرالايدۇ [34-بەت]. بۇ نۇقتىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مەنىسى ناھايىتى چوڭ: ئەگەر ئىگىلىك ھوقۇقى پەقەت «زېمىنغا بايراق قاداش»تىن سىرت، يەنە «نورمال پائالىيەتلەرنى قوغداش» ئىقتىدارى بىلەنمۇ ئۆلچەنسە، ئاپتوماتىك مەجبۇرلاش دۆلەتلەرگە ئەنئەنىۋى مەنىدىكى زېمىن ئىشغالى بولماي تۇرۇپمۇ، سىياسىي كونترولنىڭ بىر قىسىم نەتىجىلىرىنى قولغا كەلتۈرۈش يولىنى ئېچىشى مۇمكىن.
ئويۇننىڭ ئىككى خىل سىياسىي نىشان بىلەن سىناق قىلىنىشىمۇ ناھايىتى ئەھمىيەتلىك. بىرىنچى نۇسخىدا خىتاينىڭ نىشانى تەيۋەننى كونترول قىلىش، ئامېرىكىنىڭ نىشانى بۇنى توسۇش بولغان. ئىككىنچى نۇسخىدا خىتاينىڭ نىشانى ئامېرىكىنىڭ بىۋاسىتە ئارىلىشىشىدىن ساقلانغان ھالدا تەيۋەن ئۈستىدىكى كونتروللۇقنى كۈچەيتىش قىلىپ بېكىتىلگەن [12-بەت]. ئاپتورلارنىڭ ئېيتىشىچە، ئەڭ قىزىقارلىق نەتىجىلەر دەل مۇشۇ چەكلىك نىشانلىق نۇسخىدىن چىققان [13-بەت]. بۇنىڭدىن چىقىدىغان چوڭ خۇلاسە شۇكى، يېڭى تېخنىكا ئۆزلۈكىدىنلا يېڭى ئىستراتېگىيە پەيدا قىلمايدۇ، پەقەت يېڭى سىياسىي نىشان، چەكلىمە ۋە «غەلىبە»نىڭ پەرقلىق تەبىرىلا تېخنىكىنى قوللىنىشنىڭ يېڭى ئۇسۇللىرىنى يارىتىدۇ.
بىرىنچى كۆزىتىش: چەكلىك توقۇنۇش يېڭى بىر ئۇرۇش تۈرىگە ئايلىنامدۇ؟
چەكلىك نىشانلىق ئويۇنلاردا خىتاي تەرەپكە ۋەكىللىك قىلغان قاتناشقۇچىلارنىڭ كۆپىنچىسى زور كۆلەملىك باشقۇرۇلىدىغان بومبا زەربىسى ياكى دەرھال دېڭىزدىن قۇرۇقلۇققا ھۇجۇم قىلىشنىڭ ئورنىغا، بىر نەچچە ھەپتە داۋام قىلىدىغان تۆۋەن سىجىللىقتىكى ئاپتوماتىك ھەرىكەتلەرنى تاللىغان. كۆپ ئويۇنلاردا بۇ باسقۇچ بىر ئايدىن ئارتۇق داۋاملاشقاندىن كېيىنلا يۇقىرى سىجىللىقتىكى توقۇنۇشقا ئۆتكەن [14-بەت]. دوكلاتتا ئىلگىرى سۈرۈلگەن بۇ نەتىجە سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئۇرۇشنى تېزلىتىدىغانلىقى توغرىسىدىكى يايغىن پەرەزگە تۈزىتىش كىرگۈزىدۇ: گەرچە تېخنىكا قارار ۋە زەربە بېرىش زەنجىرىنى تېزلەتسىمۇ، ئەمما ئادەم چىقىمىنى تۆۋەنلىتىدىغان ئاپتوماتىك ۋاسىتىلەر سىياسىي نۇقتىدىن زور ئۇرۇشقا ئۆتۈش قەدىمىنى كېچىكتۈرۈشى مۇمكىن.
بۇنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى «ئالدىن ئورۇنلاشتۇرۇلغان بېسىم»دىن ئىبارەت. يىراقتىن كونترول قىلىش باسقۇچىدا ئاللىقاچان تەيۋەن ئەتراپىدا ئايلىنىپ يۈرگەن درونلار توقۇنۇش باشلانغاندا يېڭىدىن سەپەرۋەر قىلىنىدىغان قورال بولماستىن، بەلكى دەرھال رادار، ھاۋا مۇداپىئەسى ۋە درونغا قارشى سىستېمىلارغا ھۇجۇم قىلىدىغان ھەربىي كۈچكە ئايلىنىدۇ [14-بەت]. بۇ ھالەت كىلاسسىك «كۈلرەڭ رايون»نىڭ لوگىكىسىنى ئۆزگەرتىدۇ، چۈنكى ئادەتتىكى پاراكەندىچىلىك ھەرىكىتىدە كۈچ خوراپ كېتىدۇ، ئاپتوماتىك سىستېما بولسا نىشان ئەتراپىدا داۋاملىق تۇرۇپ، كىرىزىس بىلەن جەڭ ئارىسىدىكى چېگرانى غۇۋالاشتۇرىدۇ.
تور ھۇجۇمى بۇ چەكلىك ئاپتوماتىك بېسىمنى تېخىمۇ سىياسىي تۈسكە كىرگۈزىدۇ. ئويۇنلاردا خىتاي تەرەپ ئېنېرگىيە ۋە قاتناش ئۇل ئەسلىھەسىگە سۈنئىي ئەقىل ياردىمىدىكى تور ھۇجۇملىرىنى قوزغاپ، پەقەت ھەربىي ئىقتىدارنىلا ئاجىزلىتىپ قالماي، شۇنىڭ بىلەن بىرگە «تەيۋەن ھۆكۈمىتى ئۆز جەمئىيىتىنى قوغدىيالمايدۇ» دېگەن تەسىراتنى كۈچەيتىشكە تىرىشقان [14-بەت]. بۇ، جەڭ نەتىجىسى بىلەن سىياسىي قانۇنىيلىق ئارىسىدىكى چېگرانى تارايتىدۇ. كەلگۈسىدە ئاپتوماتىك ۋە تور ۋاسىتىلىرىنىڭ بىرلىشىشى رەقىبنىڭ ئارمىيەسىنى يوقىتىشتىن كۆرە، ئۇنىڭ ھۆكۈمەت ئىقتىدارىغا بولغان جامائەت ئىشەنچىنى پارچىلاشنى ئالدىنقى نىشان قىلىشى مۇمكىن.
ئامېرىكا ئۈچۈن ئەڭ قىيىن مەسىلە «جاۋاب قايتۇرۇشنىڭ مۇۋاپىق ئۆلچىمى»نى تېپىشتۇر. خىتاي تەيۋەننى زور كۆلەملىك بومباردىمان قىلمىغان، رەسمىي مۇھاسىرە ئېلان قىلمىسىمۇ، سودا يوللىرىدا پاراكەندىچىلىك تۇغدۇرغان ۋە ھەربىي سىستېمىلارنى بىر-بىرلەپ ۋەيران قىلىۋاتقاندا، ئامېرىكىنىڭ دەرھال خىتاي كۈچلىرىگە زور زەربە بېرىشى سىياسىي جەھەتتىن «توقۇنۇشنى بىرىنچى بولۇپ ۋاشىنگتون كۈچەيتتى» دېگەن باھانە پەيدا قىلىشى مۇمكىن [14-بەت]. بۇ يەردە توسقۇنلۇقنىڭ مەسىلىسى پەقەت ھەربىي كۈچنىڭ يېتەرلىك ياكى يېتەرسىزلىكىدىلا ئەمەس، رەقىبنىڭ ھەرىكىتىگە قانداق نام بېرىش ۋە ئىتتىپاقداشلارنى شۇ تەبىرگە قانداق قايىل قىلىشمۇ توسقۇنلۇقنىڭ بىر قىسمىغا ئايلىنىدۇ.
شۇ سەۋەبتىن ئويۇنلارنىڭ بىر قىسمى «خورىتىش–تولۇقلاش» رىقابىتىگە ئايلانغان: خىتاي تەيۋەننىڭ رادار، ھاۋا مۇداپىئەسى ۋە درونغا قارشى سىستېمىلىرىنى تەدرىجىي خورىتىدۇ، ئامېرىكا بولسا يېڭى سېنزور، مۇداپىئە ئۈسكۈنىسى ۋە ئاپتوماتىك قوراللارنى يەتكۈزۈپ ئۇنى قايتا تولۇقلايدۇ [14–15-بەتلەر]. بۇ رىقابەتنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتى شۇكى، تەيۋەننى قوغداش پىلانىدىكى ھەل قىلغۇچ ئامىل ئۇرۇش پارتلىغاندىن كېيىن قورال-ياراغ يەتكۈزۈش ئەمەس، بەلكى ئۇرۇشتىن ئىلگىرى ماسلىشىش، يۇمشاق دېتال، تەربىيەلەش ۋە قوبۇل قىلىش سىستېمىلىرىنى تەييارلاش بولىدۇ. ئاپتوماتىك قورالنىڭ «ئىشلىتىش ئاسان»لىقىنى ئالدىن پەرەز قىلىشنىڭ ئۆزىلا يېتەرلىك ئەمەس، بۇنىڭ ئۈچۈن ئىتتىپاقداشلارنىڭ ھەربىي تورىغا تېز قوشۇلالايدىغان، سىياسىي ۋە تېخنىكىلىق جەھەتتىن ئۆزئارا مەشغۇلات قىلىش ئىقتىدارى تەلەپ قىلىنىدۇ.
بۇ باسقۇچنىڭ ئەڭ چوڭ پارادوكسى شۇكى، ئادەمسىز جەڭ زور ئۇرۇشنى توسۇپ تۇرۇش بىلەن بىرگە، ئۇنى تەييارلاشقا ۋاقىت بېرىدۇ. دوكلاتتا بىر نەچچە ئويۇننىڭ «روبوت خورىتىش جېڭى»گە ئايلانغانلىقى، ماشىنىلار كۆپ يوقىتىلغان بىلەن ئادەم چىقىمى نىسبەتەن ئاز بولغانلىقى، ئەمما ئىككى تەرەپنىڭ ئادەتتىكى ھەربىي كۈچلىرىنىڭ ئارقا سەپتە سەپەرۋەر بولۇپ ئورۇن يۆتكىگەنلىكى بايان قىلىنىدۇ [15–16-بەتلەر]. بۇنىڭدىن «ئاپتوماتىك ئۇرۇش چوڭ ئۇرۇشنىڭ ئورنىنى ئالىدۇ» دېگەن ئەمەس، بەلكى «چوڭ ئۇرۇشتىن بۇرۇن يېڭى ئۇزۇن ئارىلىق باسقۇچى پەيدا بولۇشى مۇمكىن» دېگەن خۇلاسە چىقىدۇ. بۇ باسقۇچ توقۇنۇشنىڭ كۈچىيىشىنى كېچىكتۈرگەن بىلەن، ئىككى تەرەپنى تېخىمۇ ياخشى تەييارلانغان ھالدا كېيىنكى باسقۇچقا ئېلىپ كىرىشىمۇ مۇمكىن.
ئىككىنچى كۆزىتىش: توقۇنۇشنى كۈچەيتىش پەلەمپىيى، «پۇل–قان» تەڭپۇڭلۇقى ۋە ئۇرۇشنىڭ ئاخىرلىشىشى
راندنىڭ ئىككىنچى چوڭ كۆزىتىشى ئاپتوماتىك قورالنىڭ توقۇنۇشنى تېخىمۇ كۈچەيتىشىدۇر. دوكلاتتا ئۈسكۈنە بىلەن ئادەم يوقىتىش ئوتتۇرىسىدىكى «gold-blood balance»، يەنى «پۇل–قان تەڭپۇڭلۇقى» تىلغا ئېلىنىپ، ماشىنا زىيىنىنىڭ ئادەم ئۆلۈمىگە ئوخشاش جامائەت پىكرى، ئىنتىقام ۋە سىياسىي بېسىم پەيدا قىلمايدىغانلىقى تەكىتلەنگەن [16-بەت]. بۇ تەرەققىيات توسقۇنلۇق نەزەرىيەسىگە يېڭى سوئال قويىدۇ: ئەگەر رەقىب قورال ئىشلىتىپ، ئەمما ئادەم ئۆلتۈرمىسە، جاۋاب قايتۇرۇشنىڭ سىياسىي تەننەرخى قانداق ئۆلچىنىدۇ؟
لېكىن «درون يوقىتىلسا توقۇنۇش كۈچەيمەيدۇ» دەيدىغان ئاددىي قائىدە يوق. بىر ئويۇندا خىتاي ئادەمسىز جەڭ ئايروپىلانلىرىنى تەيۋەننىڭ شەرقىگە ئورۇنلاشتۇرۇپ، ئامېرىكىنى بىرىنچى بولۇپ ئوق چىقىرىشقا قىزىقتۇرغان، مەقسەت ھەربىي زىياننى قوبۇل قىلىش بەدىلىگە «ئۇرۇشنى ۋاشىنگتون باشلىدى» دېگەن سىياسىي تەشۋىقات ئەۋزەللىكىنى قولغا كەلتۈرۈش بولغان [17-بەت]. بۇ مىسال سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدىكى توقۇنۇشنىڭ ماددىي زىياندىنمۇ كۆپرەك تەشۋىقات، قانۇنىيلىق ۋە ئىتتىپاقداشلارنىڭ قانداق قاراشلىرى بىلەن باغلىنىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
ئادەم كۈچىنىڭ سىگنال قىممىتى ئەكسىچە ئېشىشى مۇمكىن. ئويۇنلاردا ئىككى تەرەپ ئادەملىك ۋە ئادەمسىز ئايروپىلانلارنى ئارىلاشتۇرۇپ، قارشى تەرەپنىڭ زەربە بېرىش قارارىنى سىياسىي جەھەتتىن قىيىنلاشتۇرغان. بىر سېنارىيەدە خىتاي ئادەملىك ئايروپىلاننى ئالدىنقى سەپكە چىقىرىپ ئامېرىكىنى خىتاي ئۇچقۇچىلىرىنىڭ ئۆلۈشىنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇرلىماقچى بولغان، ئەمما ئۇچقۇچىلارنىڭ ئۆلۈشى ۋە ئەسىرگە چۈشۈشى خىتاي ئىچىدىكى توقۇنۇشنى كۈچەيتىش بېسىمىنى ئاشۇرۇۋەتكەن [17-بەت]. بۇ، ماشىنىلار كۆپەيگەن مۇھىتتا ئىنسانلارنىڭ ئۆزىنىڭلا «قەتئىي ئىرادە» ۋە «خەتەرگە ھەقىقىي تەۋەككۈل قىلىش»نىڭ تېخىمۇ قىممەتلىك سىگنالغا ئايلىنىشى مۇمكىنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
چەكلىك باسقۇچنىڭ بىر مەزگىل مۇقىم تۇرۇشىنىڭ سەۋەبى ئىككى تەرەپنىڭ بىرلا ۋاقىتتا ۋاقىتنىڭ ئۆزى ئۈچۈن خىزمەت قىلىۋاتقانلىقىغا ئىشىنەلەيدىغانلىقىدۇر. خىتاي تەيۋەن مۇداپىئەسىنى ئاستا-ئاستا خورىتىۋاتىمەن دەپ قارايدۇ. ئامېرىكا بولسا بۇ ۋاقىتنى رايونغا كۈچ يىغىش، ئىتتىپاقداشلارنىڭ قوللىشىنى مۇستەھكەملەش ۋە كېيىنكى باسقۇچقا ياخشىراق ئورۇن ئېلىش ئۈچۈن ئىشلىتىدۇ [18-بەت]. بۇ مۇقىملىق ئورتاق مەنپەئەتتىن ئەمەس، بەلكى ئىككى تەرەپنىڭ ئوخشىمىغان «غەلىبە سائىتى»گە ئىگە بولۇشىدىن كېلىپ چىقىدۇ. شۇڭا، بۇ خىل مۇقىملىق ئىشەنچلىك تىنچلىق ئەمەس، بەلكى ۋاقىت ھېسابى بىر تەرەپتە ئۆزگەرگەن ھامان تېزلا بۇزۇلىدىغان ۋاقىتلىق تەڭپۇڭلۇقتۇر.
خىتاي نۇقتىسىدىن ئالغاندا، توقۇنۇشنى كۈچەيتىش بېسىمىنىڭ بىر مەنبەسى سىياسىي نىشاننىڭ چەكلىمىسىدۇر. ئاپتوماتىك زەربە تەيۋەننى ئاجىزلىتالسىمۇ، ئەگەر نىشان پۈتۈن سىياسىي كونترول ياكى زېمىن ئىگىلەش بولسا، ئاخىرىدا قۇرۇقلۇق كۈچى كېرەك بولىدۇ. بىر ئويۇندا «خورىتىش–تولۇقلاش» رىقابىتى پايدىسىز يۆنىلىشتە تەرەققىي قىلغاندا خىتاي دېڭىزدىن قۇرۇقلۇققا چىقىشنى تاللاپ، ئامېرىكىنىڭ ئارىلىشىشىنى ئالدىن مۆلچەرلەپ ئامېرىكا كۈچلىرىگە بىرىنچى بولۇپ زەربە بەرگەن [18-بەت]. دېمەك، چەكلىك ئاپتوماتىك ئۇرۇش زور ئۇرۇشنىڭ سەۋەبىنى يوقىتىۋەتمەيدۇ، بەلكى سىياسىي نىشان بىلەن چەكلىك ۋاسىتە ئارىسىدىكى پەرق چوڭايغاندا توقۇنۇشنى تېخىمۇ كەسكىنلەشتۈرۈشى مۇمكىن.
ئامېرىكا نۇقتىسىدىن ئالغاندا، توقۇنۇشنى كۈچەيتىش بېسىمىنىڭ مەنبەسى ئىشلەپچىقىرىش رىقابىتىدۇر. ئەگەر خىتاي ئاپتوماتىك سىستېمىلارنى تېخىمۇ تېز تولۇقلاپ، تەيۋەننى ئامېرىكا يەتكۈزگەن قوراللاردىن تېزلا ئايرىۋەتسە، ۋاشىنگتون «سان ئۇرۇشى»دا ئۇتتۇرۇپ قويۇشتىن بۇرۇن، ئۆزىنىڭ ئادەم كۈچى ۋە سۈپەت جەھەتتىكى ئەۋزەللىكىنى جارى قىلدۇرۇش ئۈچۈن تېخىمۇ كۈچلۈك زەربە بېرىشنى تاللىشى مۇمكىن [18–19-بەتلەر]. بۇ ئىستراتېگىيەلىك پارادوكس ناھايىتى مۇھىم: ئاپتوماتىك قورال دەسلەپتە ئادەم ئۆلۈمىنى ئازايتىپ توقۇنۇشنىڭ كۈچىيىشىنى كېچىكتۈرىدۇ، ئەمما ئۇزۇن رىقابەتتە ئۇتتۇرۇۋاتقان تەرەپكە «ھازىر كۈچەيتمىسەم، كېيىن تېخىمۇ ئىش چاتاق » دېگەن بېسىمنى يارىتىدۇ.
چەكلىك ئاپتوماتىك ئۇرۇشنىڭ ئاخىرلىشىش شەكلىمۇ كىلاسسىك ئۇرۇشتىن پەرقلىق بولۇشى مۇمكىن. دوكلات «مەڭگۈلۈك ئاپتوماتىك مۇھاسىرە» تەيۋەننى ئىقتىسادىي، دىپلوماتىك ۋە ھەربىي جەھەتتىن ھالسىرىتىپ، ئىشغالسىزلا سىياسىي جەھەتتىن ۋاز كېچىشكە مەجبۇر قىلالامدۇ؟ دەپ سوئال قويىدۇ [19-بەت]. بىر ئويۇندا ھەر ئىككى تەرەپ تولۇق غەلىبە قىلماي، ئاجىزلىغان، ئەمما مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ قالغان تەيۋەننى قوبۇل قىلغان، ئون ئويۇننىڭ پەقەت بىرىدىلا ئىككى تەرەپ بىرلا ۋاقىتتا داۋاملىق كۈچەيتىشكە كۈچلۈك ئېھتىياج يوق دەپ قارىغان [19–20-بەتلەر]. بۇ، ئاپتوماتىك ئۇرۇشنىڭ تېخىمۇ كۆپ، ئەمما ھەل قىلغۇچ بولمىغان توقۇنۇشلارنى پەيدا قىلىشى مۇمكىنلىكىنى كۆرسىتىدۇ: توختىتىش ئاسانلىشىدۇ، ئەمما دەل شۇ سەۋەبتىن قايتا باشلاشنىڭ تەننەرخىمۇ تۆۋەنلەيدۇ.
ئۈچىنچى كۆزىتىش: سانائەت لوگىكىسىنىڭ قايتىشى ۋە خىتاينىڭ قۇرۇلمىلىق ئەۋزەللىكى
مەزكۇر دوكلاتتا ئىلگىرى سۈرۈلۈشىچە، ئاپتوماتىك سىستېمىلار كەڭ كۆلەمدە ئىشلىتىلگەن ئۇزۇن مۇددەتلىك ئۇرۇشتا جەڭنىڭ ئېغىرلىق مەركىزى «دەسلەپتە كىمنىڭ قورالى ئەڭ ياخشى؟» دېگەن سوئالدىن، «كىم يوقىتىلغان قورالنى ئۈزلۈكسىز تولۇقلىيالايدۇ؟» دېگەن سوئالغا يۆتكىلىشى مۇمكىن. ئەرزانراق ئاپتوماتىك سىستېمىلار قىممەتلىك ئادەملىك سۇپىلارغا قارىغاندا تېخىمۇ تېز ئىشلەپچىقىرىلىپ، ئۇرۇش مەزگىلىدە زور مىقداردا تولۇقلىنىشى مۇمكىن. بۇ ھالەت ئۇرۇشنى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن ئامېرىكا تەجرىبىسىدە مەلۇم دەرىجىدە سەل قارىلىپ كەلگەن «سانائەت لوگىكىسى»غا قايتۇرىدۇ [21-بەت].
بۇنىڭدا خىتاينىڭ ئەۋزەللىكى پەقەت ھازىرقى درون سانىدىلا ئەمەس. دوكلات خىتاينىڭ ئىشلەپچىقىرىش ئۇل ئەسلىھەسى، ئىشچى كۈچى، ئىشلەپچىقىرىش ئىنژېنېرلىقى ۋە سودا–ھەربىي ئىشلەپچىقىرىشنىڭ زور كۆلىمىنى قۇرۇلمىلىق ئەۋزەللىك دەپ كۆرسىتىدۇ [21-بەت]. بۇ يەردە ئېھتىياتچانلىق بىلەن پەرقلەندۈرۈش كېرەك: درون بازىرىدىكى ئۈستۈنلۈك تىنچ ئوكيان ئۇرۇشىغا بىۋاسىتە ئايلانمايدۇ، ئەمما كەڭ كۆلەملىك ياساش، زاپچاس تەمىنلەش ۋە تېز لايىھە ئۆزگەرتىش ئىقتىدارى ھەربىي ئىشلەپچىقىرىشقا ئايلىنىش ئۈچۈن ئىنتايىن كۈچلۈك ئۇل بولالايدۇ.
شۇڭا سۈنئىي ئەقىلنىڭ ھەقىقىي «بۆسۈش خاراكتېرلىك ھەربىي يېڭىلىق يارىتىشى» بەلكىم جەڭ مەيدانىدىكى بىر روبوت ئەمەس، روبوت ياسايدىغان زاۋۇت بولۇشى مۇمكىن. دوكلاتتا بىر قاتناشقۇچىنىڭ سۈنئىي ئەقىل ياردىمىدىكى روبوت زاۋۇتلىرىنىڭ ئۇرۇش كۈچىنى داۋاملىق ساقلايدىغان ئىشلەپچىقىرىشنى كېڭەيتىشى ئەڭ چوڭ يېڭىلىق بولۇشى مۇمكىن دەپ كۆرسەتكەنلىكى تىلغا ئېلىنىدۇ [21-بەت]. بۇ قاراش مۇداپىئە پىلانلاشنى قورال سېتىۋېلىشتىن سانائەت ئېكوسىستېمىسىغا يۆتكەيدۇ: لايىھەنىڭ قانچىلىك ئاددىيلىقى، زاپچاسنىڭ قانچىلىك ئاسان ئالماشتۇرۇلۇشى، زاۋۇتنىڭ قانچىلىك تېز قايتا تەڭشەلگەنلىكى، تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ قانچىلىك تارقاق ۋە چىداملىق ئىكەنلىكى بۇلارنىڭ ھەممىسى ئۇرۇش كۈچىنىڭ بىر قىسمىغا ئايلىنىدۇ.
بىراق ئىشلەپچىقىرىش قانچىلىك مۇھىملاشسا، زاۋۇتلارنىڭ ھەربىي نىشانغا ئايلىنىش ئېھتىمالىمۇ شۇنچە ئاشىدۇ. دوكلات ئۇزۇن ئۇرۇشتا رەقىبنىڭ ئىچكى رايونىدىكى ئىشلەپچىقىرىش مەركەزلىرىگە ئۇزۇن مۇساپىلىك زەربە بېرىش خاھىشى كۈچىيىدىغانلىقىنى، ئەمما يادرو قوراللىق دۆلەتنىڭ زېمىنىغا زەربە بېرىشنىڭ توقۇنۇشنى كۈچەيتىش خەۋپىنى ئېغىرلاشتۇرىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ [21-بەت]. بۇ يەردە سۈنئىي ئەقىلنىڭ «ئادەم چىقىمىنى ئازايتىش» ئۈنۈمى بىلەن «ئىچكى سانائەتنى نىشانغا ئايلاندۇرۇش» ئۈنۈمى بىر-بىرىگە قارشى تۇرىدۇ. يەنى جەڭنىڭ ئالدىنقى سېپى ئادەمسىزلىشىشى مۇمكىن، ئەمما ئارقا سەپ تېخىمۇ كۆپ ھەربىيلىشىدۇ.
ئامېرىكىنىڭ بۇ مەسىلىدىكى ئەڭ چوڭ يوشۇرۇن ئەۋزەللىكى ئۆز سانائەت بازىسىدىن كۆرە، ئىتتىپاقداشلارنىڭ بىرلەشمە ئىشلەپچىقىرىش تورى بولۇشى مۇمكىن. راندا ياپونىيە، ئاۋسترالىيە ۋە ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى خىتاينىڭ كۆلەم ئەۋزەللىكىنى قىسمەن تەڭپۇڭلاشتۇرالايدىغانلىقىنى، ئەمما بۇنىڭ ئالدىن كېلىشىم، تېخنىكا ۋە لايىھە ئورتاقلىشىش، شۇنداقلا تىنچلىق ئېھتىياجىدىن ئارتۇق ئىشلەپچىقىرىش سىغىمى قۇرۇشنى تەلەپ قىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ [21-بەت]. بۇنىڭدىن چىقىدىغان ئىستراتېگىيەلىك خۇلاسە شۇكى، كەلگۈسىدىكى ھەربىي ئىتتىپاقداشلىقنىڭ ئىشەنچلىكلىكى پەقەت ئۇرۇش باشلانغاندا كىمنىڭ قىسىم ئەۋەتىدىغانلىقى بىلەنلا ئەمەس، بەلكى ئۇرۇشتىن بۇرۇن كىمنىڭ ئارتۇق زاۋۇت سىغىمى قۇرۇشقا مەبلەغ سېلىشقا تەييار ئىكەنلىكى بىلەنمۇ ئۆلچىنىدۇ.
تۆتىنچى كۆزىتىش: ئاپتوماتىك «كۆلەم» ۋە قومانداننىڭ يېڭى قارار بوشلۇقى
راندنىڭ تۆتىنچى كۆزىتىشى «ئاپتوماتىك سىستېما بار» بولۇش بىلەن «ئاپتوماتىك كۆلەم بار» بولۇش ئارىسىدىكى پەرقنى روشەنلەشتۈرىدۇ. دەسلەپكى ئويۇنلاردا ئاپتوماتىك سىستېمىلار نىسبەتەن ئاز بولغاندا، ئۇلار ئادەتتىكى ئادەملىك قوراللارغا قوشۇمچە قىلىنىپلا قالغان، پەقەت سانى يېتەرلىك كۆپەيگەندىلا ئاندىن پۈتۈنلەي يېڭى ئوپېراتسىيە ئۇقۇملىرىنى بىر نەچچە ھەپتە داۋاملاشتۇرۇش مۇمكىن بولغان [22-بەت]. بۇ، ھەربىي يېڭىلىقنىڭ پەقەت يېڭى بىر ئۈسكۈنە بىلەن ئەمەس، بەلكى يېڭى ئۈسكۈنىنى تەننەرخى، زاپىسى، رېمونتى ۋە ئىشلەپچىقىرىشى بىلەن بىر پۈتۈن سىستېما سۈپىتىدە بەرپا قىلىش ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
بىرىنچى تاللاش «ئورنىنى بېسىش» بىلەن «كۈچەيتىش» ئارىسىدا. بەزى قوماندانلار ئاپتوماتىك كۈچنى ئادەم كۈچىنىڭ ئالدىدا زىياننى ئۈستىگە ئالىدىغان مۇستەقىل قەۋەت قىلىپ ئىشلىتىدۇ. باشقىلار ئۇنى ئادەم–ماشىنا ھەمكارلىقى ئارقىلىق ئادەملىك قورالنىڭ سېزىش، ئوق كۈچى ياكى ھايات قېلىش ئىقتىدارىنى كۈچەيتىدىغان ياردەمچى كۈچ دەپ كۆرىدۇ [22–23-بەتلەر]. بۇ ئىككى مودېل قورال لايىھەسىگىمۇ پەرقلىق تەلەپ قويىدۇ. بىرىنچىسى مۇستەقىللىق، تەننەرخ ۋە زىياننى قوبۇل قىلىشنى؛ ئىككىنچىسى ئۆزئارا ئۇلىنىش، ئىشەنچلىك ئالاقە ۋە ئادەم بىلەن ماس قارار چىقىرىشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدۇ.
ئىككىنچى تاللاش «بىرلا قېتىمدا زور كۈچ ئىشلىتىش» بىلەن «ئۇزۇن مۇددەتلىك بېسىم» ئارىسىدا. زىيانغا چىداملىق ئاپتوماتىك سىستېمىنىڭ يوقىلىشى لايىھە بويىچە نورمال ئەھۋال بولسا، قومانداننىڭ ھەقىقىي مەسىلىسى «ئۇلارنى يوقىتىش ياكى يوقاتماسلىق» ئەمەس، بەلكى «قاچان ۋە قايسى پەيتتە سەرپ قىلىش» بولىدۇ [23-بەت]. دەسلەپكى ھەل قىلغۇچ پەيتتە زور كۆلەمدە ئىشلىتىش رەقىبنىڭ سەپەرۋەرلىكىنى بۇزۇشى مۇمكىن. ئەمما بۇ، كېيىنكى مەزگىلگە زاپاس قالدۇرمايدۇ. بۇ تاللاش قورال زاپىسى بىلەن ئىشلەپچىقىرىش سۈرئىتىنى بىر پىلاننىڭ ئىككى تەرىپىگە ئايلاندۇرىدۇ. ئۇرۇشتىن بۇرۇن يىغىلغان زاپاس بىلەن ئۇرۇش مەزگىلىدىكى ئىشلەپچىقىرىش بىر-بىرىنىڭ ئورنىنى تولۇقلىيالايدىغان بولۇشى كېرەك.
ئۈچىنچى تاللاش ئالدىغا ئورۇنلاشتۇرۇش بىلەن ھايات قالدۇرۇش ئارىسىدا. خىتاي تەيۋەنگە يېقىن بولغاچقا، قىسقا ئارىلىقتا زور مىقداردا ئاپتوماتىك ئۈسكۈنىنى سەپەرۋەر قىلالايدۇ. ئامېرىكا بولسا تىنچ ئوكياننىڭ زور ئارىلىقىنى بېسىپ ئۆتۈشى كېرەك [23-بەت]. ئالدىنقى سەپتىكى بازىلارغا كۆپ ئۈسكۈنە توپلاش جەڭ سۈرئىتىنى ئاشۇرىدۇ، ئەمما بۇ، خىتاينىڭ باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىرى ئۈچۈن نىشاننى كۆپەيتىپ بېرىدۇ. ئۇچۇش يولىغا تايانمايدىغان سىستېمىلار بۇ مەسىلىنى يېنىكلىتىدۇ، بىراق دوكلاتتا توغرا ئەسكەرتىلگەندەك، يېقىلغۇ، رېمونت، توشۇش، ساقلاش ۋە يېتەرلىك مۇساپە بولمىسا «بىر مىليون درون»مۇ ئىستراتېگىيەلىك كۈچكە ئايلانمايدۇ [24-بەت]. سۈنئىي ئەقىل جۇغراپىيەلىك چەكلىمىنى ئەمەلدىن قالدۇرالمايدۇ.
تۆتىنچى تاللاش قايسى ساھەدە كۆلەم قۇرۇش مەسىلىسىدۇر. ئويۇنلاردا ئامېرىكا ئادەمسىز سۇ ئاستى سىستېمىلىرى ۋە ئۇچۇش يولىغا تايانمايدىغان ئاپتوماتىك جەڭ ئايروپىلانلىرىدىن تېخىمۇ كۆپ پايدا ئالغان. خىتاي بولسا دېڭىزدىن قۇرۇقلۇققا چۈشۈش، ھاۋادىن چۈشۈش ۋە تارقاق دېڭىز ئۈستى ھاۋا مۇداپىئە سىستېمىلىرىدىن كۆپرەك پايدا ئالغان [24-بەت]. بۇ خۇلاسە «خىتاي مىڭ درون ئالسا، ئامېرىكامۇ مىڭ درون ئېلىشى كېرەك» دەيدىغان سىممېتىرىك رىقابەت لوگىكىسىنى رەت قىلىدۇ. توغرا كۆلەم رەقىبنىڭ قورال سانىغا ئەمەس، بەلكى ئۆز ۋەزىپىسى، جۇغراپىيەلىك ئورنى ۋە نىشانىغا ماس كېلىشى كېرەك.
ئەڭ چوڭ قوماندانلىق مەسىلىسى تاللاشنىڭ كۆپىيىشىدۇر. زور ئاپتوماتىك زاپاس قوماندانغا خەتەرنى قوبۇل قىلىش، يېڭى ئۇسۇللارنى سىناپ كۆرۈش، خاتالىقتىن كېيىن قايتا ماسلىشىش ۋە بىرلا ۋاقىتتا رايونلار بويىچە پەرقلىق ئۇسۇل قوللىنىش ئىمكانىيىتىنى بېرىدۇ، بىراق دەل شۇ سەۋەبتىن قارار سانى كۆپىيىدۇ [24-بەت]. شۇڭا، سۈنئىي ئەقىل تاكتىكىلىق باشقۇرۇشنى ئاپتوماتىكلاشتۇرۇپ ئىنسانلارنىڭ يۈكىنى ئازايتىشى مۇمكىن، ئەمما ئوپېراتسىيەلىك تاللاش بوشلۇقىنى كېڭەيتىپ يۇقىرى دەرىجىلىك قوماندانلىقنىڭ بىلىش يۈكىنى ئاشۇرۇۋېتىشىمۇ مۇمكىن. بۇ، سۈنئىي ئەقىل بىلەن قارار ياردەم سىستېمىلىرىنىڭ كەلگۈسىدە قوراللارنىڭ ئۆزىدەك مۇھىم بولۇپ قېلىشى مۇمكىنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
بەشىنچى كۆزىتىش: ئىتتىپاقداشلىقنىڭ يېڭى ھەربىي ۋە سانائەت رولى
دوكلاتتا سۈنئىي ئەقىل ۋە ئاپتوماتىك كۆلەم ئىتتىپاقداشلارنىڭ رولىنى ئۈچ يۆنىلىشتە كېڭەيتىشى مۇمكىن دەپ قارىلىدۇ: ئۆزىنى قوغداش ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇش، بىۋاسىتە جەڭگە قاتنىشىش بوسۇغىسىنى تۆۋەنلىتىش ۋە ئىشلەپچىقىرىش چوڭقۇرلۇقىنى كېڭەيتىش [25-بەت]. بۇلارنىڭ بىرىنچىسى ئامېرىكا ئۈچۈن بىۋاسىتە ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە. تەيۋەن ئاپتوماتىك دېڭىز بويى مۇداپىئەسى، ھاۋا مۇداپىئەسى ۋە سۈنئىي ئەقىل ياردىمىدىكى تور مۇداپىئەسى ئارقىلىق ئۆزىنى ئۇزۇنراق قوغدىيالىسا، ۋاشىنگتون رايونغا كۈچ يىغىش، ئىتتىپاقداشلار بىلەن سىياسىي ماسلىشىش ۋە كۈچەيتىش ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ ۋاقىتقا ئېرىشىدۇ. يەنى ئىتتىپاقنىڭ ئۆزىنى قوغداش ئىقتىدارى ئامېرىكىنىڭ قارار ئەركىنلىكىنىمۇ كېڭەيتىدۇ.
ئىككىنچى ئۆزگىرىش بىۋاسىتە قاتنىشىشنىڭ سىياسىي تەننەرخىدە. ئاۋسترالىيە ياكى ئەنگلىيەگە ئوخشاش يىراقتىكى ئىتتىپاقداشلار ئادەملىك ئايروپىلان ۋە ئەسكەرنى جەڭنىڭ ئالدىنقى سېپىگە ئەۋەتمەستىن، زىيىنىنى قوبۇل قىلغىلى بولىدىغان ئاپتوماتىك سىستېمىلار ئارقىلىق زور ھەربىي تۆھپە قوشالايدۇ [25-بەت]. بۇ، ھەرگىزمۇ جەڭگە قاتنىشىشنى «قانسىز» قىلىۋەتمەيدۇ، خىتاي ئۇزۇن مۇساپىلىك زەربە، تور ھۇجۇمى ياكى ئىقتىسادىي جازا ئارقىلىق تەننەرخنى قايتىدىن ئۆستۈرەلەيدۇ. شۇنداقتىمۇ ئادەم ئۆلۈمىنىڭ بىۋاسىتە خەۋپى تۆۋەنلىسە، ئىتتىپاقداش ھۆكۈمەتلەرنىڭ «جەڭگە قاتنىشىش» ھەققىدىكى ئىچكى سىياسىي قارارى ئۆزگىرىشى مۇمكىن.
ئۈچىنچى ۋە تېخىمۇ چوڭ ئۆزگىرىش ئىشلەپچىقىرىش تورىدا كۆرۈلىدۇ. ئەگەر ئاپتوماتىك ئۇرۇشنىڭ ئۇزۇن داۋاملىشىشى زاۋۇتنىڭ ئىشلەپچىقىرىش سۈرئىتىنى دەسلەپكى قورال سانىدەك مۇھىم ئورۇنغا قويسا، ياپونىيە، ئاۋسترالىيە ۋە ياۋروپا دۆلەتلىرى جەڭگە قىسىم ئەۋەتمەي تۇرۇپمۇ، زاپچاس، سېنزور، يۇمشاق دېتال ۋە ئاپتوماتىك سۇپا ئىشلەپچىقىرىش ئارقىلىق ئۇرۇش تەڭپۇڭلۇقىغا تەسىر كۆرسىتەلەيدۇ [26-بەت]. بۇ ھالەت ئىتتىپاقداشلىقنى «بازا ۋە ئەسكەر»دىن «سانائەت ۋە تەمىنلەش تورى»غا كېڭەيتىدۇ. كەلگۈسىدە بىر ئىتتىپاقداشنىڭ قىممىتى قانچە ئەسكەر ئەۋەتەلەيدىغانلىقىدىنلا ئەمەس، بەلكى مەلۇم ۋاقىت ئىچىدە قانچە ئۈسكۈنە ياساپ بېرەلەيدىغانلىقىدىنمۇ باھالىنىشى مۇمكىن.
بىراق بۇ بىرلەشمە سانائەت تورى يېڭى زەئىپلىكلەرنى پەيدا قىلىدۇ. ياپونىيەدىكى ئاپتوماتىك سىستېما زاۋۇتلىرى خىتاي ئۈچۈن جەلپكار نىشانغا ئايلىنىپ، زاۋۇتنى تارقىتىش، مۇستەھكەملەش ۋە قوغداش ئېھتىياجىنى تۇغدۇرىدۇ، شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئامېرىكا تېخنىكىسىغا بېقىنىش ۋە ۋاشىنگتوننىڭ كەلگۈسى ئىشەنچلىكلىكى ھەققىدىكى ئەندىشىلەر بەزى دۆلەتلەرنى تولۇق بىرلەشكەن سىستېمىنىڭ ئورنىغا پاراللېل مىللىي ئىشلەپچىقىرىش سىستېمىسى قۇرۇشقا ئىتتىرىشى مۇمكىن [26-بەت]. بۇنىڭ ئۈستىگە ئوخشىمىغان سۈنئىي ئەقىل مودېلى ۋە قارار چىقىرىش قائىدىسىنى ئىشلىتىدىغان ئاپتوماتىك قوراللارنىڭ تۇنجى قېتىم بىرلەشمە جەڭدە ئۇچرىشىشى كۈتۈلمىگەن خاتالىقلارنى پەيدا قىلىشى مۇمكىن. شۇڭا، كەلگۈسى ئىتتىپاقداشلىقنىڭ يېڭى ئاچقۇچلۇق سۆزى «ئۆزئارا مەشغۇلات قىلىش ئىقتىدارى» بولۇپلا قالماي، «ئالگورىزم جەھەتتىكى ئىشەنچ» بولۇشىمۇ مۇمكىن.
ئالتىنچى كۆزىتىش: سانلىق مەلۇمات مەركىزى راستتىنلا «ئاجىز نۇقتا»مۇ؟
سۈنئىي ئەقىل ھەققىدىكى ئەڭ ساددا ھەربىي پەرەزلەرنىڭ بىرى «چوڭ مودېللار غايەت زور سانلىق مەلۇمات مەركەزلىرىگە تايىنىدۇ، ئۇلارنى ۋەيران قىلسا سۈنئىي ئەقىل ئارمىيەسى پالەچ بولىدۇ» دېگەن قاراشتۇر. راند بۇ پەرەزنى ئۈچ سەۋەب تۈپەيلىدىن زىيادە ئاددىي باھالانغان دەپ قارايدۇ. بىرىنچىسى، مودېلنى تەربىيەلەش بىلەن تەربىيەلەنگەن مودېلنى ئىشلىتىش ئارىسىدىكى ھېسابلاش كۈچىگە بولغان ئېھتىياج پەرقىدۇر. مۇھىم ھەربىي مودېللارنىڭ كۆپىنچىسى ئۇرۇشتىن بۇرۇن تەربىيەلەنگەن بولىدۇ. جەڭ مەزگىلىدىكى نۇرغۇن «يەكۈن چىقىرىش» ۋەزىپىلىرى ئايروپىلان، پاراخوت ياكى باشقا ئۈسكۈنىنىڭ ئۆزىدىكى چېگرا ھېسابلاش ئىقتىدارى بىلەنلا ئىجرا قىلىنىشى مۇمكىن [27-بەت].
ئىككىنچى سەۋەبى، مەركەزنىڭ تارقاقلىقى ۋە زاپاس ساقلىنىشىدۇر. دوكلاتتا 2025-يىللىق سانلىق مەلۇماتلارغا ئاساسەن، ئامېرىكىدىكى چوڭ تېخنىكا شىركەتلىرىدە 522 سانلىق مەلۇمات مەركىزى بارلىقى ۋە يەنە 400 دىن ئارتۇقىنىڭ قۇرۇلۇۋاتقانلىقى، خىتايدا بولسا 2022-يىلدىن بۇيان كەم دېگەندە 150 مەركەز قۇرۇلغانلىقى ۋە 350 دىن ئارتۇقى تەرەققىي قىلدۇرۇلۇۋاتقانلىقى كۆرسىتىلگەن [27-بەت]. گەرچە بۇلارنىڭ ھەممىسىلا ھەربىي مەركەز بولمىسىمۇ، ئەمما ئۇرۇش دەۋرىدە سودا مەقسىتىدىكى ھېسابلاش كۈچىنى دۆلەت زاپىسىغا ئايلاندۇرۇش، يەر ئاستى ياكى مۇستەھكەملەنگەن كىچىك مەركەزلەرنى قۇرۇش ۋە مودېلنى تۆۋەن ھېسابلاش كۈچىدە ئىشلىتىش قاتارلىقلار پۈتۈن سىستېمىنىڭ بىر نەچچە نىشانغا باغلىنىپ قېلىشىدىن ساقلىشى مۇمكىن.
ئۈچىنچى سەۋەبى، زەربە بېرىشنىڭ پۇرسەت تەننەرخى ۋە توقۇنۇشنى كۈچەيتىش خەۋپىدۇر. يادرو قوراللىق رەقىبنىڭ ئىچكى رايونىدىكى سانلىق مەلۇمات مەركىزىگە زەربە بېرىش قىممەتلىك ئۇزۇن مۇساپىلىك ئوق-دورا ۋە سىياسىي خەتەر تەلەپ قىلىدۇ، ئەگەر مەزكۇر ئوق-دورىلار خىتاينىڭ تەيۋەنگە ئەسكەر ۋە تەمىنات توشۇيدىغان ھاۋا ۋە دېڭىز تىرانسپورتىغا زەربە بېرىشكە ئىشلىتىلسە، بىۋاسىتە ئوپېراتسىيەلىك نەتىجىسى تېخىمۇ يۇقىرى بولۇشى مۇمكىن [28-بەت]. بۇ يەردە نىشاننىڭ «قىممەت» بولۇشى بىلەن «زەربە بېرىشكە ئەڭ ئەرزىيدىغان» بولۇشى پەرقلەندۈرۈلىدۇ. سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدە ھېسابلاش ئۇل ئەسلىھەسى ھالقىلىق بولسىمۇ، ئۇنى ھەر ۋاقىت ئوپېراتسىيەلىك ئېغىرلىق مەركىزى دەپ قاراش توغرا ئەمەس.
بۇ، سانلىق مەلۇمات مەركىزىنىڭ ھېچقانداق ھەربىي ئەھمىيىتى يوق دېگەنلىك ئەمەس. ئۇلارغا سىياسىي سىگنال بېرىش، ئىقتىسادىي زىيان سېلىش، بەزى مەركەزلىك سېنزور بىرلەشتۈرۈش ئىقتىدارىنى ئاستىلىتىش ياكى رەقىبنىڭ ئۇرۇشتىن كېيىنكى سۈنئىي ئەقىل تەرەققىياتىنى كېچىكتۈرۈش ئۈچۈن زەربە بېرىلىشى مۇمكىن [28-بەت]. ئەمما دوكلاتنىڭ چوڭ خۇلاسىسى شۇكى، سۈنئىي ئەقىلنى ھەربىي سىستېمىغا ھەقىقىي سىڭدۈرۈش ئۇنى بىر چوڭ مەركەزگە ئەمەس، بەلكى تارقاق، زاپاس ساقلانغان، ئۇلىنىش ئۈزۈلگەندىمۇ ئىشلىيەلەيدىغان قۇرۇلمىغا ئايلاندۇرىدۇ. بۇ، كەلگۈسىدە «ھېسابلاش چىدامچانلىقى»نىڭ ئۆزىنى مۇداپىئە پىلانلاشنىڭ يېڭى بىر تارمىقىغا ئايلاندۇرىدۇ.
ئومۇمىي باھا: سۈنئىي ئەقىل نېمىنى ھەقىقەتەن ئۆزگەرتىدۇ؟
ئالتە كۆزىتىشنى بىر يەرگە توپلىغاندا راندنىڭ ئەڭ قىممەتلىك خۇلاسىسى شۇ بولىدۇكى، سۈنئىي ئەقىل ئۇرۇشنىڭ ماھىيىتىنى يوقىتىشتىن كۆرە، قومانداننىڭ تاللاش قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتىدۇ. دوكلاتنىڭ خۇلاسىسىدە، سۈنئىي ئەقىل ۋە ئاپتوماتىك سىستېمىلارنىڭ جەڭ مەيدانىنى پۈتۈنلەي تونۇغۇسىز ھالەتكە كەلتۈرۈپ قويماستىن، مۇھىم قارار چىقىرىش نۇقتىلىرىدا قوماندانلارغا يېڭى تاللاشلار سۇنىدىغانلىقى تەكىتلىنىدۇ [28-بەت]. بۇ يېڭىلىق تېخنىكا تەسەۋۋۇرىدىن كۆرە، سىياسىي ئىستراتېگىيەگە تېخىمۇ چوڭ تەسىر كۆرسىتىدۇ: تاللاش كۆپەيگەندە كۈچ ئىشلىتىش تېخىمۇ قەدەم – باسقۇچلۇق، قايتۇرغىلى بولىدىغان ۋە بەزىدە تېخىمۇ كۆپ قېتىم تەكرارلىنىدىغان بولىدۇ.
«سان–سۈپەت» رىقابىتىدە، دوكلات ئاپتوماتىك كۆلەمنىڭ ھەقىقىي يېڭى ئوپېراتسىيە ئۇقۇملىرىنى يارىتىش ئۈچۈن زۆرۈرلۈكىنى، ئەمما سان رىقابىتىنىڭ ئاپتوماتىك ھالدا ئامېرىكىغا پايدىلىق بولۇۋەرمەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ [29-بەت]. خىتاينىڭ ئىشلەپچىقىرىش كۆلىمىنىڭ كەڭلىكى ۋە تەيۋەنگە يېقىنلىقى بۇ ساھەدە قۇرۇلمىلىق ئەۋزەللىك بېرىدۇ. شۇڭا ئامېرىكىنىڭ ئەڭ توغرا جاۋابى خىتاي بىلەن ھەر بىر سىستېمىدا بىر-بىرلەپ سان سېلىشتۇرۇش ئەمەس، بەلكى سۇ ئاستى جېڭى، ئۇچۇش يولىغا بېقىنماسلىق، يىراق مۇساپە ۋە ئىتتىپاقداش سانائىتىگە ئوخشاش ئۆزىنىڭ نىسپىي كۈچلۈك تەرەپلىرىدە «تاللانما كۆلەم ئالاھىدىلىكى» قۇرۇشتۇر. بۇ، سان رىقابىتىنىمۇ ئىستراتېگىيەلىك تاللاش مەسىلىسىگە ئايلاندۇرىدۇ.
«يوشۇرۇنغۇچى–ئىزدىگۈچى» رىقابىتىدە، سۈنئىي ئەقىل سېنزور ئۇچۇرلىرىنى بىرلەشتۈرۈپ نىشاننى تېپىشنى ئاسانلاشتۇرغان بىلەن، ئاپتوماتىك ئالدامچىلار، ساختا ئېلېكتىرونلۇق ئىمزا، توسقۇنلۇق ۋە قايمۇقتۇرۇش ئارقىلىق يوشۇرۇنۇش ئىقتىدارىنىمۇ كۈچەيتەلەيدۇ [29-بەت]. بۇنىڭدىن سۈنئىي ئەقىل «جەڭ مەيدانىنى پۈتۈنلەي ئوچۇق-ئاشكارا قىلىدۇ» دېگەن پەرەزنىڭ ئاجىزلىقى كۆرۈنىدۇ. تېخنىكىلىق كۆرۈش ئىقتىدارى ئاشقانسېرى، كۆرۈلمەسلىككە سەرپ قىلىنىدىغان بايلىق ۋە ئالدامچىلىق سىستېمىسىمۇ تېخىمۇ مۇرەككەپلىشىدۇ. كەلگۈسىدىكى «ئۇرۇش تۇمانلىرى» يوقاپ كەتمەيدۇ، بەلكى ئۇ تېخىمۇ سانائەتلەشكەن ۋە سۈنئىي ئەقىل ياردىمىدىكى ھالەتكە كېلىدۇ.
قوماندانلىق ۋە كونترول قىلىش جەھەتتە، دوكلاتتا ئاپتوماتىك كۆلەمنىڭ تېخىمۇ كۆپ قارار چىقىرىش ئېھتىياجىنى پەيدا قىلىدىغانلىقى، ئەمما ئىنسانلارنىڭ ۋەزىپە قوماندانلىقىدىكى ئورنىنى يوقاتمايدىغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلىدۇ [29–30-بەتلەر]. بۇ نۇقتا مۇھىم، چۈنكى ئۇ «سۈنئىي ئەقىل قومانداننىڭ ئورنىنى ئالىدۇ» دېگەن قاراشنىڭ ئورنىغا، «سۈنئىي ئەقىل قومانداننىڭ تاللاش دائىرىسىنى كېڭەيتىپ، ئۇنىڭ قارار سۈپىتىگە بولغان تەلەپنى ئاشۇرىدۇ» دېگەن تېخىمۇ رېئال مودېلنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. شۇڭا كەلگۈسى ئارمىيەنىڭ رىقابەت كۈچى پەقەت ئاپتوماتىك قورال سانىدىلا ئەمەس، بەلكى ئادەم قومانداننىڭ سۈنئىي ئەقىل ياردەمچىسى بىلەن ئىشەنچلىك، تېز ۋە قانۇنىي قارار چىقىرالايدىغان تەشكىلىي مەدەنىيىتىدە بولىدۇ.
تور ئۇرۇشىغا دائىر نەتىجىمۇ تېخنىكىلىق ھاياجاننى يەنە بىر قېتىم چەكلەيدۇ. Camp(ai)gn ئويۇنىدا سۈنئىي ئەقىل ياردىمىدىكى تور ھەرىكەتلىرى دائىم يۈز بېرىدۇ، سەپەرۋەرلىكنى قالايمىقان قىلىدۇ ۋە زىيان كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ، ئەمما ھېچبىر چوڭ ئوپېراتسىيەنىڭ تەقدىرىنى ئۆز ئالدىغا بەلگىلىيەلمەيدۇ [30-بەت]. بۇ، تور كۈچىنىڭ قىممىتىنى تۆۋەنلەتكىنى ئەمەس، بەلكى ئۇنى «ھەممە نەرسىنى بىر قېتىمدا ئۆچۈرۈۋېتىدىغان قورال» ئەمەس، باشقا ھەربىي ھەرىكەتلەرنىڭ ئۈنۈمىنى ئاشۇرىدىغان بىر قەۋەت دەپ قارايدۇ. كەلگۈسىدىكى ئەڭ مۇھىم تور سىياسىتى شۇنىڭ ئۈچۈنلا پەقەت ھۇجۇمدىنلا ئەمەس، بەلكى ئىتتىپاقداشلارنىڭ تور مۇداپىئەسىنى ئورتاق كۈچەيتىشتىنمۇ تەركىب تاپىدۇ.
راند كەلگۈسى تەتقىقات ئۈچۈن كۈچ قۇرۇلمىسىنىڭ تەننەرخىنى سېلىشتۇرۇش، خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىلنى قانداق ئىشلىتىشىگە قارشى ئۇقۇم ۋە تەدبىر يارىتىش، تەيۋەن ۋە ياپونىيەگە مۇستەقىل رول بېرىدىغان ئىتتىپاقداشلىق ئويۇنلىرىنى كېڭەيتىش ۋە سۈنئىي ئەقىل ياردىمىدىكى مۇداپىئە سانائەت ئاساسىنى تەتقىق قىلىشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدۇ [31-بەت]. بۇ تەتقىقات كۈنتەرتىپىنىڭ ئۆزىلا دوكلاتنىڭ چوڭ ئىستراتېگىيەلىك يۆنىلىشىنى كۆرسىتىدۇ: كەلگۈسى سۈنئىي ئەقىل رىقابىتى ئالگورىزم، قورال، زاۋۇت، ئىتتىپاقداش ۋە قوماندانلىقنى ئايرىم ساھە دەپ ئەمەس، بىر پۈتۈن «ئۇرۇش سىستېمىسى» سۈپىتىدە قاراشنى تەلەپ قىلىدۇ.
خۇلاسە
بۇ دوكلاتنى خۇلاسىلەپلا قالماي، ئۇنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مەنىسىنى چوڭقۇرلاشتۇرغاندا، بىرىنچى چوڭ نەتىجە شۇكى، سۈنئىي ئەقىل كۈچ ئىشلىتىشنىڭ سىياسىي تەننەرخىنى بىردەك تۆۋەنلەتمەيدۇ، بەلكى ئۇنى پارچىلايدۇ. ماشىنا يوقىتىش، ئادەم يوقىتىش، زاۋۇت يوقىتىش، سانلىق مەلۇمات مەركىزىگە زەربە بېرىش ۋە سودا يولىدا پاراكەندىچىلىك تۇغدۇرۇش ئوخشاشلا «ئۇرۇش ھەرىكىتى» بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ جامائەت پىكرى، ئىتتىپاقداشلىق ۋە توقۇنۇشنى كۈچەيتىش جەھەتتىكى مەنىسى پەرقلىق بولىدۇ. شۇڭا، كەلگۈسىدىكى توسقۇنلۇق سىياسىتى رەقىبكە «ھۇجۇم قىلساڭ، جاۋاب قايتۇرىمىز» دېيىشتىن كۆرە، قايسى تۈردىكى ئاپتوماتىك مەجبۇرلاشقا قايسى دەرىجىدە، قايسى ئىتتىپاقداشلار بىلەن ۋە قايسى ۋاسىتە ئارقىلىق جاۋاب قايتۇرۇلىدىغانلىقىنى ئالدىن ئايدىڭلاشتۇرۇشقا ئېھتىياجلىق.
ئىككىنچى چوڭ نەتىجە شۇكى، سۈنئىي ئەقىل ئۇرۇشنىڭ تېخىمۇ قىسقا بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلالمايدۇ. ئەكسىچە، ئەرزان ۋە زىيىنىنى قوبۇل قىلغىلى بولىدىغان سىستېمىلار جەڭنى بىر نەچچە ھەپتە ياكى بىر نەچچەچ ئاي داۋاملاشتۇرغىلى بولىدىغان خورىتىش رىقابىتىگە ئايلاندۇرسا، سانائەت، تەمىنلەش زەنجىرى ۋە ئىتتىپاقداش ئىشلەپچىقىرىش سىستېمىسى ئىلگىرىكىدىن تېخىمۇ مۇھىم ئورۇنغا ئۆتىدۇ. بۇ، تىنچلىق دەۋرىدىكى «ئەڭ ياخشى قورال» سېتىۋېلىش مەدەنىيىتىدىن ئۇرۇش دەۋرىدىكى «يېتەرلىك ياخشى قورالنى ناھايىتى كۆپ ۋە ناھايىتى تېز ئىشلەپچىقىرىش» مەدەنىيىتىگە بۇرۇلۇشنى تەلەپ قىلىشى مۇمكىن.
ئۈچىنچى چوڭ نەتىجە تەيۋەننىڭ ئۆزىگە مۇناسىۋەتلىك. Camp(ai)gn سېنارىيەسىدە خىتاينىڭ ئەڭ قىزىقارلىق يولى تەيۋەننى دەرھال ئىشغال قىلىش ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنى ئەمەلىي يۈرگۈزۈش ئىقتىدارىنى ئاستا-ئاستا ئاجىزلاشتۇرۇش بولغان. بۇنىڭغا قارشى مۇداپىئە پەقەت «دېڭىزدىن قۇرۇقلۇققا چىقىشنى توسۇش» بىلەنلا چەكلەنسە يېتەرلىك بولماسلىقى مۇمكىن. پورت، ئېنېرگىيە، سودا، تور، ھاۋا مۇداپىئەسى، درونغا قارشى ئىقتىدار ۋە ھۆكۈمەتنىڭ كىرىزىس مەزگىلىدىكى خىزمەت داۋاملاشتۇرۇش ئىقتىدارى قاتارلىقلار پۈتۈن بىر پۈتۈن دۆلەتنىڭ چىدامچانلىقى سۈپىتىدە پىلانلىنىشى كېرەك. دېمەك، تەيۋەننى توسقۇنلۇق بىلەن قوغداشنىڭ نىشانى پەقەت زېمىننىلا ساقلاپ قېلىش ئەمەس، بەلكى «نورمال ھاياتنى داۋاملاشتۇرۇش ئىقتىدارى»نىمۇ ساقلاپ قېلىشتۇر.
تۆتىنچى نەتىجە ئامېرىكا–خىتاي رىقابىتىنىڭ ئۆلچىمىگە دائىر. ئەگەر خىتاي ئىشلەپچىقىرىش كۆلىمى ۋە جۇغراپىيەدە قۇرۇلمىلىق ئەۋزەللىككە ئىگە بولسا، ئامېرىكا بۇنى پەقەت تېخىمۇ قىممەتلىك ۋە تېخىمۇ ئىلغار سۇپا بىلەنلا تولۇقلىيالماسلىقى مۇمكىن. ئۇ تاللانما ئاپتوماتىك كۆلەم، سۇ ئاستى ئەۋزەللىكى، تارقاق بازا، ئۇچۇش يولىغا بېقىنماسلىق، ئىتتىپاقداش سانائەت سىغىمى ۋە تېخىمۇ چىداملىق تەمىنلەش تورى ئارقىلىق رىقابەتنىڭ شەكلىنى ئۆزگەرتىشى كېرەك. بۇ، سۈنئىي ئەقىل رىقابىتىنىڭ «تېخنىكا بەيگىسى»دىن كۆرە «سىستېما بەيگىسى» ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
ئاخىرىدا، Camp(ai)gn نى كەلگۈسىنى مۆلچەرلەيدىغان قورال دەپ ئەمەس، بەلكى يېڭى مۇمكىنچىلىكلەرنى بايقايدىغان ۋاسىتە دەپ قاراش كېرەك. مەزكۇر دوكلاتنىڭ ئالتە تۈرلۈك كۆزىتىشى ئامېرىكا بىلەن خىتاينىڭ 2035-يىلى چوقۇم مۇشۇنداق ئۇرۇش قىلىدىغانلىقىنى كۆرسەتمەيدۇ، بەلكى ئۇلار، ئەگەر سۈنئىي ئەقىل يېتەرلىك ئىشەنچلىك ۋە كەڭ كۆلەملىك ئاپتوماتىك كۈچكە ئايلانسا، قوماندانلارنىڭ قانداق يېڭى تاللاشلارغا دۇچ كېلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدىغان پەرەزلەردۇر [31–32-بەتلەر]. شۇنداقتىمۇ بۇ پەرەزلەرنىڭ قىممىتى ناھايىتى يۇقىرى: ئۇلار كەلگۈسى ئۇرۇشنى چۈشىنىشتە «قايسى ماشىنا ئەڭ ئەقىللىق؟» دېگەن سوئالدىن، «قايسى دۆلەت تېخنىكا، سانائەت، ئىتتىپاقداشلار، جۇغراپىيە ۋە سىياسىي ئىرادىنى بىر پۈتۈن سىستېمىغا ئايلاندۇرالايدۇ؟» دېگەن تېخىمۇ توغرا سوئالغا ئۆتۈشكە مەجبۇر قىلىدۇ.
مەنبە دوكلاتنىڭ ئۇچۇرلىرى:
Burdette, Zachary, Barry Wilson, David R. Frelinger, Hiwot Demelash, and Julia Arnold. Exploring AI’s Operational Implications in a Future U.S.-China Conflict: Initial Observations from the Camp(ai)gn Wargame. Expert Insights: Perspective on a Timely Policy Issue. RAND Corporation, PE-A5022-1. Published August 13, 2026. © 2026 RAND Corporation.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
