«مەككە ئورتاق مۇداپىئە كېلىشىمى»

يېڭى ئوتتۇرا شەرق بىخەتەرلىك تۈزۈلمىسىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك تەڭپۇڭلۇقى ۋە ئەمەلىي ئىجرا چەكلىمىلىرى

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت                                                       

2026-يىلى 7-ئاۋغۇستتا، ئىسلام دۇنياسىنىڭ مەنىۋى مەركىزى مەككىدىكى ئەس-سافا سارىيىدا، تۈركىيە پىرېزىدېنتى رەجەپ تەييىب ئەردوغان، سەئۇدى ئەرەبىستان ۋەلىئەھدى شاھزادىسى ھەم باش مىنىستىرى مۇھەممەد بىن سەلمان ئالى سۇئۇد ۋە پاكىستان باش مىنىستىرى شاھباز شەرىف تەرىپىدىن تارىخىي خاراكتېرلىك «مەككە ئورتاق مۇداپىئە كېلىشىمى» ئىمزالاندى [1, 2, 3]. بۇ كېلىشىم ئوتتۇرا شەرقتە ئامېرىكا-ئىسرائىلىيە بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدا ئۇرۇش پارتلاپ، قىزىل دېڭىز، بابۇلمەندەب ۋە ھورمۇز بوغۇزىدىكى دېڭىز قاتنىشى قاتتىق توسالغۇغا ئۇچراۋاتقان، شۇنداقلا يەمەندىكى خۇسىي قوراللىق كۈچلىرىنىڭ سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ نېفىت ئەسلىھەلىرىگە قاراتقان ھۇجۇملىرى جىددىيلىشىۋاتقان ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە خەتەرلىك بىر خەلقئارالىق گېئوپولىتىكىلىق كىرىزىس شارائىتىدا ئوتتۇرىغا چىقتى [2, 4, 5, 6]. كېلىشىمنىڭ ئېلان قىلىنىشى رايوندىكى ۋە دۇنيادىكى چوڭ كۈچلەرنىڭ دىققىتىنى قوزغاپ، يېڭى بىخەتەرلىك تەرتىپىنىڭ شەكىللىنىۋاتقانلىقىدىن سىگنال بەردى [4, 6, 7].

خەلقئارا جەمئىيەت ۋە بىر قىسىم تاراتقۇلار بۇ كېلىشىمنى دەرھال شەكىللەنگەن بىر «مۇسۇلمان ناتوسى» ياكى «سۈننىي بىخەتەرلىك ئوقى» دەپ تەسۋىرلەشكە ئالدىرىغان بولسىمۇ، بۇ قەدەمگە تېخىمۇ چوڭقۇر ۋە سوغۇققان باھا بېرىش زۆرۈردۇر [4, 8, 9]. «مەككە كېلىشىمى»نى دەرھال تولۇق شەكىللەنگەن، ئاپتوماتىك ئۇرۇش ئېلان قىلىش كۈچىگە ئىگە كوللېكتىپ مۇداپىئە ئىتتىپاقى دەپ قاراشتىن كۆرە، ئامېرىكا يېتەكچىلىكىدىكى رايونلۇق بىخەتەرلىك كاپالىتىگە بولغان ئىشەنچ كۈنسېرى ئاجىزلىغان گېئوپولىتىكىلىق شارائىتتا ئوتتۇرىغا چىققان، بىر-بىرىنى تولۇقلايدىغان ئۈچ چوڭ سۈننىي دۆلەتنىڭ كوللېكتىپ قوغدىنىش مېخانىزمى يارىتىشتىكى بىر يېڭى ئۇرۇنۇشى دەپ تەھلىل قىلىش تارىخىي ۋە رېئال پاكىتلارغا ئۇيغۇندۇر [4, 8, 10, 11]. كېلىشىم، سىياسىي جەھەتتىن رايوندىكى شېرىكلەر ئۈچۈن «ئىستراتېگىيەلىك زاپاسلىق» ياكى كۆپ قاتلاملىق كاپالەت سىستېمىسى بەرپا قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ [4, 8, 10].

بۇ سىستېمىنىڭ يادرولۇق تۈۋرۈكلىرى تۈركىيەنىڭ دۇنياۋى سەۋىيەدىكى ئىلغار ھەربىي-تېخنىكا ۋە مۇداپىئە سانائىتى ئىقتىدارىنى، سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ غايەت زور ئىقتىسادىي قۇدرىتى ۋە مۇھىم جۇغراپىيەلىك-دېڭىز ئورنىنى، شۇنداقلا پاكىستاننىڭ كۆپ يىللىق جەڭ تەجرىبىسىگە ئىگە رەسمىي ئارمىيە كۈچى ۋە يادرو-باشقۇرۇلىدىغان بومبا كاپالىتىنى بىرلەشتۈرۈشكە تايىنىدۇ [9, 10, 12, 13]. ئۈچ دۆلەتنىڭ مەقسىتى دۆلەت مۇستەقىللىقىنى ساقلاش، تاشقى كۈچلەرگە بولغان تايىنىشچانلىقنى ئازايتىش ۋە ئۆز سۆز ھوقۇقىنى تېخىمۇ كۈچەيتىشتۇر [4, 10, 12]. بۇ ئۈچ خىل كاپالەتنىڭ بىرلەشتۈرۈلۈشى بىر پۈتۈن «ئىستراتېگىيەلىك ئارتۇقچىلىق» يارىتىپ، بىرەر مەنبە يىمىرىلگەن تەقدىردىمۇ، قالغان كاپالەت لىنىيەلىرى ئارقىلىق دۆلەت بىخەتەرلىكىنى قوغداشنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدۇ[8, 14].

شۇنداقتىمۇ، كېلىشىمنىڭ ئەمەلىي ئىجرا قىلىنىش مۇمكىنچىلىكى، قارار چىقىرىش سۈرئىتى ۋە كوللېكتىپ ھەرىكەت قىلىش مېخانىزمى تېخى رېئال كىرىزىس سىناقلىرىدىن ئۆتمىگەن بولۇپ، تېخنىكىلىق جەھەتتىن جەڭ قىلىش ئۈنۈمى نۆۋەتتە يەنىلا تۇتۇق بىر ھالەتتىدۇر [4, 8, 10]. كېلىشىم ئىمزالىنىپ ئاران ئىككى كۈندىن كېيىن يۈز بەرگەن نېفىت ئەسلىھەلىرى ھۇجۇمى ۋە ئۇنىڭغا قاراتقان ئورتاق جاۋابنىڭ يوقلۇقى بۇ ئەھۋالنى دەلىللەيدۇ [4, 8, 15]. شۇڭا، بۇ ماقالىدە كېلىشىمنىڭ ئىمزالىنىش ئارقا كۆرۈنۈشى، تارىخىي ئاساسلىرى، ناتو بىلەن بولغان پەرقى، قوشۇمچە يادرو قالقىنى مۇنازىرىسى، رايون دۆلەتلىرى ۋە دۇنياۋى چوڭ كۈچلەرنىڭ ئىنكاسلىرى، شۇنداقلا ئىتتىپاقنىڭ يوشۇرۇن ئاجىزلىقلىرى ۋە كەلگۈسى تەرەققىيات سېنارىيەلىرى كۆپ قىرلىق تەھلىل قىلىنىدۇ.

1. كېلىشىمنىڭ ئىمزالىنىش ئارقا كۆرۈنۈشى، ماددىلىرى ۋە قانۇنىي ئاساسى

«مەككە ئورتاق مۇداپىئە كېلىشىمى»نىڭ ۋۇجۇدقا كېلىشى ھازىرقى رايون خاراكتېرلىك جىددىيلىك بىلەن چەمبەرچەس مۇناسىۋەتلىك [2, 4]. 2026-يىلى 2-ئاينىڭ 28-كۈنى، ئامېرىكا ۋە ئىسرائىلىيە كۈچلىرىنىڭ ئىراننىڭ ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرىغا جىددىي زەربە بېرىشى بىلەن بىر مەزگىللىك چوڭ ئۇرۇش پارتلىدى [2, 16, 17]. بۇ كىرىزىس جەريانىدا، ئىراننىڭ يېقىن ئىتتىپاقداشلىرى بولغان يەمەندىكى خۇسىي قوراللىق كۈچلىرى ۋە ئىراقتىكى شىئە پارتىزانلىرى سەئۇدى ئەرەبىستان، كۇۋەيت، ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى قاتارلىق پارس قولتۇقى دۆلەتلىرىگە قارىتا ھاۋادىن باشقۇرۇلىدىغان بومبا ۋە ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلار ئارقىلىق كەڭ كۆلەملىك زەربە بېرىش ھەرىكەتلىرىنى قوزغاپ، رايوندىكى ئېنېرگىيە ئېكسپورتىنى ۋە خەلقئارا سۇ يوللىرىنى قاتتىق تەھدىتكە ئۇچراتتى[2, 4, 5, 6]. دەل مۇشۇنداق دۆلەت مۇداپىئە سىستېمىسى تاشقى كاپالەتتىن يىمىرىلىۋاتقان دەۋردە، سەئۇدى ئەرەبىستان تېز سۈرەتتە ئۆزىنىڭ مۇداپىئە شېرىكلىرىنى ئىزدەشكە ۋە كۆپلەپ قوشۇن جەلپ قىلىشقا مەجبۇر بولدى [2, 4, 11].

كېلىشىمنىڭ قانۇنىي ۋە تارىخىي ئاساسى ئەمەلىيەتتە تۈركىيە بۇ چەمبىرەككە كىرىشتىن ئىلگىرىلا بارلىققا كەلگەن ئىدى [2, 11]. 2025-يىلى 17-سېنتەبىردە، رىيادتىكى يەمامە سارىيىدا پادىشاھلىق ۋەلىئەھدى مۇھەممەد بىن سەلمان بىلەن پاكىستان باش مىنىستىرى شاھباز شەرىف ئوتتۇرىسىدا تۇنجى قېتىم «ئىستراتېگىيەلىك ئۆز-ئارا مۇداپىئە كېلىشىمى» (SMDA) ئىمزالانغان [2, 11]. بۇ ئىككى تەرەپلىك كېلىشىم ئارقىلىق، پاكىستان بىلەن سەئۇدى ئەرەبىستان ئوتتۇرىسىدىكى نەچچە ئون يىللىق ھەربىي ياردەم، قوشۇن تەربىيەلەش ۋە تېخنىكىلىق ماسلىشىش رەسمىيلەشتۈرۈلۈپ، بىر تەرەپكە قىلىنغان تاجاۋۇزچىلىققا ئورتاق قايتۇرما زەربە بېرىش مەجبۇرىيىتى تۇنجى قەدەم سۈپىتىدە مۇقىملاشتۇرۇلدى [2, 11]. مەككە كېلىشىمى بولسا دەل مۇشۇ ئاساس ئۈستىگە تۈركىيەنىڭ ھەربىي-تېخنىكا كۈچىنى ئەزا سۈپىتىدە قوشۇپ، ئىتتىپاقنى ئۈچ تەرەپلىك دۆلەت مۇداپىئە پاتېنتىغا ئايلاندۇردى [2, 3, 8, 11].

تاشقى ئىشلار دائىرىلىرى تەرىپىدىن ئاشكارىلانغان رەسمىي ئۇچۇرلارغا ئاساسلانغاندا، كېلىشىمنىڭ يادرولۇق پىرىنسىپى «بىرىگە قىلىنغان ھۇجۇم، ھەممىسىگە قىلىنغان ھۇجۇم» دەپ بېكىتىلگەن [1, 2, 18]. كېلىشىمدىكى ئاساسىي ماددىلاردا تەرەپلەرنىڭ بىرىگە قارىتىلغان ھەر قانداق قوراللىق تاجاۋۇزچىلىق ھەرىكىتىنىڭ، باشقا ئىككى دۆلەتنىڭ دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە مۇستەقىللىقىغا قىلىنغان تەھدىت دەپ قارىلىدىغانلىقى تىلغا ئېلىنغان [1, 2, 18]. بۇ يەردە كوللېكتىپ مۇداپىئە ۋەدىسى يازما شەكىلدە ناھايىتى ئېنىق يورۇتۇلغان بولۇپ، ئورتاق ھەرىكەت ئارقىلىق تاجاۋۇزچى كۈچنى بېسىقتۇرۇش ۋە ئۆزئارا ماسلىشىپ جەڭ تەييارلىقىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش تەلەپ قىلىنىدۇ [1, 10, 18, 19].

كېلىشىمنىڭ يەنە بىر مۇھىم ماددىسى دۆلەت مۇداپىئە سانائىتى ۋە تېخنىكا ھەمكارلىقىنى يۇقىرى كۆتۈرۈشكە بېغىشلانغان [12, 13, 20]. كېلىشىمدە ئۈچ دۆلەتنىڭ ھەربىي قىسىملىرى ئوتتۇرىسىدا ئۆزئارا ماسلىشىشچانلىقنى كۈچەيتىش، ئىلغار قوراللارنى ئورتاق تەتقىق قىلىپ ياساش ۋە تېخنىكا ئالماشتۇرۇشنى تۈزۈلمە ئاساسىغا ئىگە قىلىش كۆزدە تۇتۇلغان [12, 13, 20]. بۇ قانۇنىي جەھەتتىن پەقەت كىرىزىس جەريانىدا ئەسكەر چىقىرىشنىلا ئەمەس، بەلكى كۈندىلىك تىنچلىق شارائىتىدىمۇ ئورگان خاراكتېرلىك ھەربىي-سانائەت سىستېمىسى قۇرۇشنى تەلەپ قىلىدىغان يېڭى بىر قورال كاپالىتىدۇر [8, 12, 20].

شۇنىڭ بىلەن بىللە، كېلىشىم ھۆججىتى تېخنىكىلىق جەھەتتىن ئىتتىپاقداشلارنىڭ رايوندىكى باشقا «دوست ۋە شېرىك دۆلەتلەر»گە ئوچۇق ئىكەنلىكىنى، مەقسەتنىڭ سىرتتىن تاجاۋۇز قىلغۇچى كۈچلەرگە قارشى كوللېكتىپ مۇداپىئەنى كۈچەيتىش ئىكەنلىكىنى جاكارلىدى [1, 9, 21]. پاكىستان تاشقى ئىشلار مىنىستىرى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان رەسمىي ئۇچۇرلاردا، بۇ پاتېنتنىڭ رادىكال ياكى ھۇجۇم خاراكتېرلىك ئەمەس، بەلكى پۈتۈنلەي «دۇنيانىڭ تىنچلىقى، مۇقىملىقى ۋە ئۆز بىخەتەرلىكىنى قوغداش»نى نىشان قىلغان مۇداپىئە كېلىشىمى ئىكەنلىكى ئالاھىدە تەكىتلەندى [1, 21].

2. سەئۇدى ئەرەبىستان، پاكىستان ۋە تۈركىيە مۇداپىئە مۇناسىۋەتلىرىنىڭ تارىخىي مۇساپىسى

ئۈچ دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى مۇداپىئە ھەمكارلىقى يوق يەردىن مۇنداقلا پەيدا بولۇپ قالغان ئەمەس، بەلكى كۆپ يىللىق ئىككى تەرەپلىك ئالاقىلەرنىڭ جۇغلانمىسىدۇر [2, 14]. سەئۇدى ئەرەبىستان بىلەن پاكىستان ئوتتۇرىسىدىكى ھەربىي باغلانما نەچچە ئون يىللىق تارىخقا ئىگە بولۇپ، ئىسلامئاباد ئەزەلدىن رىياد ھۆكۈمىتىنى قوشۇن تەربىيەلەش، تاكتىكىلىق ۋە تېخنىكىلىق مەسلىھەت بىلەن تەمىنلەپ كەلگەن [2, 11]. 2025-يىلىدىكى ئىككى تەرەپلىك ھەربىي كېلىشىمدىن كېيىن، پاكىستان سەئۇدى ئەرەبىستانغا تەخمىنەن 8000 ئەسكەر، كۈرەشچى ئايروپىلان، ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان ۋە خىتاي تېخنىكىسىغا تايىنىدىغان ھاۋا مۇداپىئە سىستېمىلىرىنى ئورۇنلاشتۇرۇپ، پادىشاھلىقنىڭ مۇداپىئە كۈچىنى بىۋاسىتە كۈچەيتكەن [2, 6, 11].

يەنە بىر تەرەپتىن، تۈركىيە بىلەن پاكىستان ئوتتۇرىسىدىكى ھەربىي مۇناسىۋەتلەرمۇ ئىنتايىن قويۇق ۋە تارىخىي ئەنئەنىگە ئىگە [2, 8]. ئىككى دۆلەت ھەربىي پاراخوتلارنى ۋە مەشىق ئايروپىلانلىرىنى ئالماشتۇرۇش، بىرلەشمە ھەربىي مانېۋىرلارنى ئۆتكۈزۈش ۋە ھەربىي ئوفىتسېرلارنى ئۆزئارا تەربىيەلەش ئارقىلىق قويۇق ماسلىشىش تۈزۈمىنى شەكىللەندۈرگەن [2, 8, 19]. بۇ مۇناسىۋەت ئىككى دۆلەتنىڭ جەنۇبىي ئاسىيا ۋە ئوتتۇرا شەرق بىخەتەرلىك يۆنىلىشىدىكى سىياسىي جەھەتتىن بىر-بىرىنى قوللىشىغا مۇستەھكەم ئاساس سالغان [2, 10, 19].

ئەكسىچە، تۈركىيە بىلەن سەئۇدى ئەرەبىستان ئوتتۇرىسىدىكى يېقىنلىشىش بىر قەدەر يېڭى بولۇپ، ئىلگىرىكى كەسكىن سىياسىي رىقابەت ۋە سۈركىلىش كىرىزىسلىرىدىن كېيىن ئاستا-ئاستا شەكىللەندى [8, 22]. بۇ سۈركىلىشلەر تۈگىگەندىن كېيىن، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا ئىنتايىن تېز سۈرەتتە ئىقتىسادىي ۋە دۆلەت مۇداپىئە ھەمكارلىقى قوزغالدى [8, 22]. بۇ جەرياندا، سەئۇدى ئەرەبىستان تۈركىيەدىن زور مىقداردا ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان سېتىۋېلىش كېلىشىمى تۈزدى، ئەنقەرە بۇنى تۈركىيەنىڭ شۇ چاغدىكى ئەڭ چوڭ مۇداپىئە ئېكسپورتى دەپ تەسۋىرلىدى [2, 8, 11]. شۇنداقلا، قورال-ياراغ، سېنزور ۋە تېخنىكا يۆتكەش تۈرلىرى رىيادتا يەرلىكلەشتۈرۈلۈشكە باشلىدى [8].

بۇ ئۈچ تەرەپلىك ھەربىي-سانائەت ئېكولوگىيە سىستېمىسىنىڭ ئەڭ تىپىك مىسالى تۈركىيەنىڭ ئۆز كۈچى بىلەن تەتقىق قىلىپ ياساۋاتقان «كائان» (KAAN) بەشىنچى ئەۋلاد كۆرۈنمەس كۈرەشچى ئايروپىلانى تۈرىدە كۆرۈلىدۇ [3, 22, 23]. تۈركىيە ئامېرىكىنىڭ F-35 پىلانىدىن چىقىرىۋېتىلگەندىن كېيىن، بۇ تۈرنى تېزلىتىشكە يۈزلەنگەن بولسا، پاكىستان بىلەن بۇ ھەقتە ئالدىن كېلىشىم ئىمزالانغان، سەئۇدى ئەرەبىستانمۇ بۇ تۈرگە ئورتاق مەبلەغ سېلىشنى ۋە دۆلەت ئىچىدە قىسمەن يەرلىكلەشتۈرۈشنى ئويلىشىۋاتىدۇ [3, 22, 23].

شۇڭلاشقا، مەككىدە ئىمزالانغان ئۈچ تەرەپلىك كېلىشىم توساتتىنلا بارلىققا كەلگەن تەرەپبال سىياسىي ۋەقە بولماستىن، بەلكى ئۈچ دۆلەت ئوتتۇرىسىدا ئاستا-ئاستا قويۇقلىشىۋاتقان ھەربىي-ئىقتىسادىي ئالاقىنىڭ مۇقەررەر مەھسۇلى، شۇنداقلا سىستېمىلىق شېرىكچىلىكنىڭ يېڭى بىر پەللىگە كۆتۈرۈلۈشىدۇر [6, 8]. ئاتلانتىك كېڭىشى قاتارلىق خەلقئارالىق تەتقىقات ئورگانلىرىنىڭ مۇتەخەسسىسلىرىمۇ كېلىشىمنى يېقىنقى زامانلاردىكى قويۇق ھەمكارلىقنىڭ لوگىكىلىق نەتىجىسى دەپ باھالىدى [6].

3. ناتو شەرتنامىسىنىڭ 5-ماددىسى بىلەن بولغان ئوخشاشلىقى ۋە پەرقى

«مەككە كېلىشىمى» ناتو شەرتنامىسى بىلەن مۇقەررەر ھالدا سېلىشتۇرۇلىدۇ [8]. ئوخشاشلىق جەھەتتىن ئېيتقاندا، ئىككىلا كېلىشىمنىڭ يادروسىدا كوللېكتىپ مۇداپىئە پىرىنسىپى ياتىدۇ، يەنى بىر ئەزاغا قىلىنغان ھۇجۇم دەرھال قالغان ئىتتىپاقداشلارغا قىلىنغان تاجاۋۇز دەپ ئېتىراپ قىلىنىدۇ [1, 10, 18]. تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى خاقان فىدانمۇ بۇ كوللېكتىپ مۇداپىئە بەلگىلىمىسىنىڭ تېخنىكىلىق جەھەتتىن ناتونىڭ 5-ماددىسى بىلەن تەڭداش ئىكەنلىكىنى ئوچۇق ئوتتۇرىغا قويدى [8, 18].

يەنە بىر ئوخشاشلىق، كېلىشىمنىڭ سىستېمىلىق ئورگان قۇرۇلمىسى يارىتىش ئارزۇسىدا ئىپادىلىنىدۇ [1, 8]. ناتوغا ئوخشاش، مەككە ئىتتىپاقىمۇ ئەزالار ئوتتۇرىسىدىكى ماسلاشتۇرۇش خىزمىتىنى رەسمىيلەشتۈرۈش ئۈچۈن، سەئۇدى ئەرەبىستاندا دائىمىي كاتىباتلىق ئورگىنى، شۇنداقلا تاشقى ئىشلار ۋە مۇداپىئە ئەمەلدارلىرىنىڭ قەرەللىك كېڭىشىش كومىتېتلىرىنى قۇرۇشنى كۆزدە تۇتىدۇ [1, 4, 8].

ئەمما، بۇ ئىككى قۇرۇلما ئوتتۇرىسىدىكى پەرقلەر ئىنتايىن چوڭ ۋە قۇرۇلمىلىقتۇر [8]. بىرىنچىدىن، ناتونىڭ يەتمىشتىن ئارتۇق تارىخقا ئىگە، غايەت زور بىرلىككە كەلگەن دائىمىي ھەربىي شتابى (SHAPE)، بىرلەشمە قوماندانلىق ئاپپاراتى ۋە ماس قەدەملىك جەڭ قىلىش ئۆلچەملىرى بار [8]. مەككە كېلىشىمىدە بولسا ھازىرچە ھېچقانداق بىرلەشمە ھەربىي قوماندانلىق قۇرۇلمىسى، دائىمىي قوشۇن پىلانى ياكى ئاپتوماتىك ئەسكەر چىقىرىش مەجبۇرىيىتى يوق [4, 8]. تۈركىيەنىڭ سابىق دىپلوماتى مۇستافا ئەنەس ئەسەن تەكىتلىگەندەك، كېلىشىم ھازىرچە سىمۋوللۇق خاراكتېرگە ئىگە بولۇپ، بىرلەشمە ھەربىي قوماندانلىق قۇرۇلمىسى بولمىغىچە، تۈركىيەنىڭ ئىران ياكى ھىندىستان بىلەن بولغان ئۇرۇشقا ئاسانلا كىرىپ كېتىشى مۇمكىن ئەمەس [6, 8].

ئىككىنچىدىن، ناتونىڭ 5-ماددىسىمۇ ئەزالارنىڭ چوقۇم دەرھال ئۇرۇش ئېلان قىلىشىنى تەلەپ قىلمايدىغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇ كىرىزىس جەريانىدا ھەر بىر ئەزا دۆلەتنىڭ دەرھال ئۆزىگە مۇۋاپىق دەپ قارىغان ھەرىكەتلەرنى قىلىشىنى بەلگىلەيدۇ [8]. مەككە كېلىشىمىدە بولسا كوللېكتىپ ھەرىكەت قىلىشنىڭ دەرىجىسى يەنىلا تۇتۇق قالدۇرۇلغان بولۇپ، غەيرىي دۆلەت قوراللىق گۇرۇپپىلىرى (مەسىلەن خۇسىيلار) ھۇجۇم قىلغاندا باشقا ئىتتىپاقداشلارنىڭ قانداق جاۋاب قايتۇرىدىغانلىقى رەسمىي ئايدىڭلاشتۇرۇلمىغان [4, 8].

ئۈچىنچىدىن، ناتو كۆپ خىل دۇنياۋى چوڭ دۆلەتلەرنى بىر يەرگە جەم قىلغان يەرشارى خاراكتېرلىك سىستېما بولسا، مەككە كېلىشىمى پەقەت ئۈچ ئەزا دۆلەتنىڭ رايونلۇق مەنپەئەتلىرىگە قارىتىلغان قۇرۇلمىدۇر [8]. سەئۇدى ئەرەبىستان ۋە تۈركىيە ئەمەلدارلىرى بۇ كېلىشىمنىڭ ھەرگىزمۇ نۇتۇقلاردا تەسۋىرلەنگەندەك بىر دىنىي ياكى مەزھەپ خاراكتېرلىك ھەربىي توسۇق (سۈننىي ناتوسى) ئەمەسلىكىنى، بەلكى رايوندىكى ۋەزىيەتكە تاقابىل تۇرىدىغان، باشقىلارغىمۇ ئوچۇق بولغان بىر بىخەتەرلىك ھەمكارلىقى ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ [1, 4, 9, 22].

4. ئۈچ دۆلەتنىڭ كونكرېت ئىستراتېگىيەلىك مەقسەتلىرى

تۈركىيەنىڭ بۇ كېلىشىمدىن كۆزلىگەن سىياسىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك مەقسىتى ئۆزىنىڭ تاشقى سىياسەتتىكى ئۆزخوجىلىق ۋە مۇستەقىللىق پوزىتسىيەسى بىلەن ماس كېلىدۇ [4, 8, 22]. ئەنقەرە يېقىنقى يىللاردىن بۇيان غەربىي ئاسىيا ۋە پارس قولتۇقى رايونىدا ئۆزىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك تەسىر دائىرىسىنى كېڭەيتىش ۋە رايون بىخەتەرلىك مەسىلىلىرىدە كۈچلۈك سۆز ھوقۇقى يارىتىشقا بەكرەك ئەھمىيەت بەرمەكتە [8, 10, 12]. بۇ كېلىشىم تۈركىيەگە يېقىن شەرق بىخەتەرلىك سىستېمىسىنىڭ غەربىي قانىتى رولىنى ئويناپ، ئوتتۇرا يەر دېڭىزىدىن پارس قولتۇقىغىچە بولغان ئارىلىقتا يېڭى بىر بىخەتەرلىك ئوقى بەرپا قىلىش پۇرسىتى بېرىدۇ [8, 12, 13].

بۇنىڭدىن باشقا، تۈركىيەنىڭ تېز سۈرەتتە تەرەققىي قىلىۋاتقان ۋە كېڭىيىۋاتقان دۆلەت مۇداپىئە سانائىتى ئۈچۈن، پارس قولتۇقى دۆلەتلىرىنىڭ كۆپ مىقداردىكى مەبلىغى ۋە مۇقىم چوڭ قورال بازارلىرى ئىنتايىن مۇھىم [2, 8, 10, 22]. تۈركىيە ئۆزى ياسىغان ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان، ئۇرۇش پاراخوتلىرى، باشقۇرۇلىدىغان بومبا ۋە ئوق-دورا سىستېمىلىرىنى سەئۇدى ئەرەبىستان بازىرىغا يۈزلەندۈرۈش ئارقىلىق، دۆلەت ئىچىدىكى ھەربىي سانائەت زەنجىرىنى قەرەللىك تاشقى كىرىم مەنبەسىگە ئىگە قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ [2, 8, 10].

سەئۇدى ئەرەبىستان نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا، بۇ كېلىشىم رىياد ھۆكۈمىتىنىڭ تاشقى بىخەتەرلىكتە پەقەت ئامېرىكىغىلا تايىنىشتىن ئىبارەت بىر تەرەپلىمىلىك ئەندىزىدىن قۇتۇلۇپ، ئۆزىگە يېڭى بىخەتەرلىك كاپالەت لىنىيەلىرى يارىتىش (strategic redundancy) ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمىدۇر [4, 8, 11]. يېقىنقى يىللاردا، ۋاشنگتوننىڭ رايون كىرىزىسلىرىغا تۇتقان تۇراقسىز پوزىتسىيەسى سەئۇدى ھۆكۈمىتىنى قوشۇمچە بىخەتەرلىك قالقىنى ئىزدەشكە مەجبۇر قىلدى [4, 11].

سۈرىيە، يەمەن ۋە ئىران ئوتتۇرىسىدىكى جىددىي توقۇنۇش شارائىتىدا، رىياد ئۆزىنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى نېفىت زاۋۇتلىرى ۋە ئۇل ئەسلىھەلىرىنى سىرتنىڭ ھاۋا زەربىلىرىدىن قوغداشقا ئىنتايىن جىددىي ئېھتىياجلىق [2, 4, 10]. پاكىستاننىڭ كۈچلۈك رەسمىي ئارمىيە كۆلىمى بىلەن تۈركىيەنىڭ ئىلغار ھەربىي تاكتىكىسى ۋە تېخنىكىسىنى بىرلەشتۈرۈش، سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ يادرولۇق ئىستراتېگىيەلىك تەرەققىيات پىلانى بولغان «تەسەۋۋۇر 2030» پىروگراممىسى ئۈچۈن مۇقىم ۋە بىخەتەر رايون مۇھىتى بەرپا قىلىشنى كۆزدە تۇتىدۇ [10, 22].

پاكىستاننىڭ بۇ كېلىشىمگە كىرىشىدىكى ئەڭ چوڭ ۋە دەرھال ئۈنۈم بېرىدىغان ئامىل ئىقتىسادىي مەنپەئەتتۇر [2, 6, 10]. دۆلەت ئىچىدىكى ئېغىر پۇل پاخاللىقى، پېسو ۋە رۇپىي قىممىتىنىڭ چۈشۈپ كېتىشى ۋە مالىيە كىرىزىسى مەزگىلىدە، پاكىستان سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ مەبلىغى، ئېتىبار باھادىكى نېفىت تەمىناتى ۋە دۆلەت خامچوتىنى يۆلەيدىغان جىددىي ئىقتىسادىي ياردەم كاپالىتىگە ئېرىشىشنى نىشان قىلىدۇ [2, 10]. پاكىستان سۆھبەتتە ئۆزىنىڭ كوللىكتىپ ھەربىي قۇدرىتىنى بىر خىل سىرتقى ئىقتىسادىي ئۈستۈنلۈككە ئايلاندۇرماقتا [6].

يەنە بىر تەرەپتىن، ئىسلامئاباد غەربىي ئاسىيا بىخەتەرلىك لايىھەسىدە مۇھىم بىر سىياسىي ۋە ھەربىي ۋاسىتىچى بولۇپ رول ئويناشنى، شۇنداقلا جەنۇبىي ئاسىيادىكى ئەشەددىي رىقابەتچىسى بولغان ھىندىستاننىڭ جۇغراپىيەلىك ۋە نوپۇس ئۈستۈنلۈكىگە تاقابىل تۇرۇشتا ئەنقەرە ۋە رىيادنىڭ پۇختا سىياسىي-ئىقتىسادىي كاپالىتىنى ساقلاپ قېلىشنى ئويلايدۇ [4, 6, 8, 10, 22]. بۇ پوزىتسىيە پاكىستان ئارمىيەسىگە دۆلەت چەكلىمىلىرىدىن ھالقىغان تاشقى كاپالەت لىنىيەسى ۋە كىرىزىس جەريانىدا بىر دىپلوماتىك پاناھ جاي يارىتىپ بېرىدۇ [6, 14].

5. ئۈچ دۆلەت ئىقتىدارىنىڭ بىر-بىرىنى ئىستراتېگىيەلىك تولۇقلىشى

«مەككە كېلىشىمى»نىڭ ھەقىقىي ئەمەلىي قىممىتى كاپىتال، تېخنىكا ۋە ئەسكەر كۈچىنىڭ بىر يەرگە جەم بولۇپ، بىر-بىرىنى يۇقىرى دەرىجىدە تولۇقلاش ئەۋزەللىكىگە ئىگە ئىكەنلىكىدىدۇر [6, 9, 10, 12]. بۇ ماسلىشىش رايوندا پەقەت يازما خاراكتېرلىك ھۆججەت بولۇپ قالماي، بەلكى بىر پۈتۈن ھەربىي-ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك ئېكولوگىيە سىستېمىسى قۇرۇش ئىقتىدارىغا ئىگە [8, 12].

تۈركىيە پۈتۈن ئىتتىپاقنى ئىلغار ھەربىي تېخنىكا ۋە سانائەت زەنجىرى بىلەن تەمىنلەيدىغان ئەڭ مۇھىم غەربىي قانىتىدۇر [8, 9, 12, 13]. تۈركىيەنىڭ ئۆز كۈچىگە تايىنىپ ياسىغان زامانىۋى سېنزورلىرى، مىكرو باشقۇرۇلىدىغان بومبا كاپالىتى، تۈرلۈك قۇرۇقلۇق ۋە دېڭىز بىرلىكلىرى، ھەمدە كۆپ يىللىق ناتو سىستېمىسىدىكى تەجرىبىلىرى ئىتتىپاقنىڭ تېخنىكا ماتورى سۈپىتىدە خىزمەت قىلىدۇ [8, 9, 10, 12].

سەئۇدى ئەرەبىستان پۈتۈن بىر گەۋدىنى غايەت زور كاپىتال، نېفىت مەنبەسى، لوگىستىكا لىنىيەلىرى ۋە ئىنتايىن جەلپكار دېڭىز-جۇغراپىيەلىك ئورنى بىلەن تەمىنلەيدۇ [9, 10, 12]. سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ قىزىل دېڭىز ۋە پارس قولتۇقىدىكى مۇھىم پورتلىرى، غەرب بىلەن شەرقنى تۇتاشتۇرىدىغان توشۇش تورلىرى دۆلەت مۇداپىئە مېخانىزمىنىڭ مەنبەلىرىنى مالىيە جەھەتتىن كاپالەتلەندۈرۈپ تۇرىدۇ [9, 12].

پاكىستان بولسا ئارمىيە كۆلىمى ۋە كۈچلۈك جەڭ قىلىش تەجرىبىسىگە ئىگە ئەسكەر قوشۇنى بىلەن تۆھپە قوشىدۇ [9, 10, 12]. دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ، تەجرىبىلىك قوشۇنلاردىن بىرىگە ئىگە پاكىستان، ئۆزىنىڭ كوللىكتىپ ئەسكەر كاپالىتى ۋە قۇرۇقلۇق جەڭ مېخانىزمى، شۇنداقلا يادرو سىستېمىلىرى بىلەن ئىتتىپاقنىڭ ئەڭ چوڭ ھەربىي كۈچ يادروسى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ [9, 10, 12, 13].

ئەگەر بۇ كاپالەتلەر سىستېمىلىق بىرلەشتۈرۈلسە، پەقەت مۇداپىئەدىلا ئەمەس، بەلكى تۈركىيە-سەئۇدى-پاكىستان ئوتتۇرىسىدا يېڭى بىر ئىقتىسادىي-توشۇش كارىدورىنىڭ بىخەتەرلىك رامكىسىنى شەكىللەندۈرىدۇ [12]. مەسىلەن، نۆۋەتتە يۇقىرى سىياسىي تۇراقسىزلىق ۋە ئۇل ئەسلىھە بوشلۇقى سەۋەبىدىن كۆپ ئۈنۈم بەرمەيۋاتقان «ئىستانبۇل-تېھران-ئىسلامئاباد تۆمۈر يولى» لىنىيەسىنىڭ ئورنىغا، قىزىل دېڭىز ۋە دېڭىز لىنىيەلىرى ئارقىلىق تۈزۈلىدىغان تېخىمۇ بىخەتەر، كۆپ شەكىللىك توشۇش لىنىيەسىنى بەرپا قىلىپ، شەرق-غەرب بىرلىشىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلغىلى بولىدۇ [12].

6. پاكىستاننىڭ يادرو توسالغۇ كاپالىتى ۋە «يادرو قالقىنى» مۇنازىرىسى

پاكىستاننىڭ ئىسلام دۇنياسىدىكى بىردىنبىر ئاشكارىلانغان يادرو كۈچى بولۇش سۈپىتى بىلەن، بۇ كوللېكتىپ مۇداپىئە كېلىشىمىگە ئەزا بولۇشى، خەلقئارالىق سىياسىي سەھنىدە ئەڭ كۆپ مۇنازىرە قىلىنغان ۋە شىۋېيتسارىيە، ئامېرىكا قاتارلىق دۆلەتلەرنى سەزگۈرلەشتۈرگەن نۇقتىلارنىڭ بىرىدۇر [4, 7, 22, 24]. نۇرغۇن تەھلىلچىلەر بۇ ئىتتىپاق ئارقىلىق پاكىستان تۈركىيە ۋە سەئۇدى ئەرەبىستانغا بىرەر «يادرو قالقىنى» (nuclear shield) ياكى يادرو كۈنلۈكى تەمىنلەمدۇ-يوق دېگەن مەسىلىنى قىزىق نۇقتىغا ئايلاندۇردى [4, 22, 24].

كېلىشىمنىڭ ئېلان قىلىنغان يازما ھۆججەتلىرىدە يادرو قوراللىرىدىن ئورتاق بەھرىلىنىش ياكى باشقا ئىككى شېرىك دۆلەتكە يادرو قالقىنى تەمىنلەش ھەققىدە ھېچقانداق رەسمىي ۋەزىپە ياكى ماددا يوق [4, 8, 24]. پاكىستان مۇداپىئە مىنىستىرى خاۋاجا ئاسىف 2025-يىلىدىكى ئىككى تەرەپلىك كېلىشىمدىن كېيىن، سۆھبەتتە يادرو مۇداپىئە ياردىمى بېرىش ئېھتىماللىقىغا يېنىك ئىشارەت قىلغان بولسىمۇ، ئەمما كېيىنچە دەرھال بۇ باياناتىدىن يېنىپ، يادرو كاپالىتىنىڭ كۆپ يۆنىلىشكە كېڭەيمەيدىغانلىقىنى چۈشەندۈردى [5, 11].

خەلقئارالىق مۇداپىئە مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ (مەسىلەن، ئاۋسترالىيە دۆلەت ئۇنىۋېرسىتېتىدىن مەنسۇر ئەھمەدنىڭ) باھالىشىچە، پاكىستاننىڭ يادرو سىياسىتى ۋە ئىستراتېگىيەلىك مۇداپىئە قۇرۇلمىسى پۈتۈنلەي جەنۇبىي ئاسىيادىكى جىددىي ھىندىستان تەھدىتىنى كۆزدە تۇتۇپ لايىھەلەنگەن [2, 4]. بۇ سىستېمىنى جەنۇبىي ئاسىيادىن چىقىرىپ ئوتتۇرا شەرق كىرىزىسلىرىغا، يەنى ئىران ياكى ئىسرائىلىيەگە قارشى ئىشلىتىشكە يۈزلەندۈرۈش ئىسلامئابادنىڭ ئۆزىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكىگە ئىنتايىن ئېغىر خەتەر ۋە جەنۇبىي ئاسىيادىكى تەڭپۇڭلۇقنىڭ بۇزۇلۇشىنى ئېلىپ كېلىدۇ [2, 4].

شۇنداقتىمۇ، رەسمىي يادرو قالقىنى بېرىلمىگەن تەقدىردىمۇ، پاكىستان يادروسى ياراتقان «ئىستراتېگىيەلىك تۇتۇقلىق» ياكى «پىسخىكىلىق توسالغۇ سايىسى» (nuclear shadow) رېئال كىرىزىس جەريانىدا كۈچلۈك رول ئوينايدۇ [4, 8, 14]. دۆلەت مۇداپىئە مۇتەخەسسىسى ۋىددېرشۇۋېننىڭ كۆرسىتىشىچە، پاكىستاننىڭ يادرو قوراللىرىنى رەسمىي يۆتكىمەي تۇرۇپمۇ، پەقەت ئىتتىپاقداشلىق ھۆججىتى تۈپەيلىدىنلا رەقىبلەرنىڭ كاللىسىدا «توقۇنۇش يۇقىرى كۆتۈرۈلۈپ كەتسە يادرو كۈچى ئارىلىشىشى مۇمكىن» دېگەن گۇماننى پەيدا قىلالايدۇ، بۇ ئىتتىپاقنىڭ ئومۇمىي سىياسىي قىممىتىنى ئۆستۈرىدۇ [4, 8].

بىراق، بۇ ئەھۋال يادرو قوراللىرىنى تارقاتماسلىق خەلقئارالىق تۈزۈمىنىڭ (NPT) بېسىمىغا دۇچ كېلىدۇ [14]. ۋاشنگتون ۋە باشقا غەرب دۆلەتلىرى بۇ كېلىشىم دائىرىسىدە باشقۇرۇلىدىغان بومبا تېخنىكىسىنى ئورتاقلىشىش، قوش مەقسەتلىك يادرو ماتېرىياللىرى يۆتكەش ياكى يادرو سىگناللىرى بېرىش پائالىيەتلىرىنىڭ يۈز بېرىش ئېھتىماللىقىنى ئىنتايىن يېقىندىن كۆزىتىشكە باشلىدى [14].

7. كېلىشىمنىڭ رايوندىكى دۆلەتلەر ۋە قىزىق نۇقتىلارغا كۆرسىتىدىغان تەسىرى

«مەككە كېلىشىمى»نىڭ رايوندىكى كۈچلەرگە كۆرسىتىدىغان گېئوپولىتىكىلىق تەسىرى ئوخشىمىغان سىياسىي دولقۇنلارنى پەيدا قىلدى [2, 4]. ئىران ئىسلام جۇمھۇرىيىتى تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى ئارقىلىق ئېلان قىلغان رەسمىي باياناتىدا، كېلىشىمگە قارىتا بىر قەدەر دىپلوماتىك باھا بېرىپ، بۇ قەدەمنى «رايون دۆلەتلىرىنىڭ ئامېرىكا ھەربىي كاپالىتىگە بولغان ئىشەنچىسىنىڭ تۆۋەنلىگەنلىكىنىڭ بەلگىسى» دەپ سۈپەتلىدى [2, 3]. ئەمما، ئىران پارلامېنت دۆلەت بىخەتەرلىك كومىتېتىنىڭ ئەزاسى ئىبراھىم رەزائىي بۇ كېلىشىمنى سەئۇدى ئەرەبىستانغا يېڭى بىخەتەرلىك ئېلىپ كېلەلمەيدىغان «قەغەز يۈزىدىكى كېلىشىم» دەپ تەنقىد قىلدى [2, 22].

رەسمىي پوزىتسىيەنىڭ ئارقىسىدا، تېھران ھۆكۈمىتىنىڭ شىمالدىن تۈركىيە، شەرقتىن پاكىستان ۋە جەنۇب-غەربتىن سەئۇدى ئەرەبىستان تەرىپىدىن كوللېكتىپ قورشىۋېلىنىش جىددىيلىكى ياتىدۇ [4, 8, 9]. بۇ ئىستراتېگىيەلىك ۋەزىيەت ئىراننىڭ رايوندىكى ۋەكىل كۈچلەر (مەسىلەن خۇسىيلار ياكى ئىراق شىئە پارتىزانلىرى) ئارقىلىق پائالىيەت ئېلىپ بېرىش ۋە گېئوپولىتىكىلىق سۆز ھوقۇقىنى تالىشىش بوشلۇقىنى زور دەرىجىدە چەكلەيدۇ [4, 8].

ئىسرائىلىيە دۆلىتى بۇ كېلىشىمنى ئۆزىنىڭ تاشقى ھەربىي ھەرىكەتلىرىگە قارىتىلغان زور بىر توسۇق دەپ قارايدۇ [22, 25]. ئىسرائىلىيەنىڭ سابىق باش مىنىستىرى نافتالى بېننېت ئەنسىرىگەن ھالدا تۈركىيە، پاكىستان ۋە سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ بىرلىشىشىنىڭ ئىسرائىلىيەنى مۇھاسىرىگە ئالىدىغان بىر «دۆلەت خەۋپى ئوقى» بەرپا قىلغانلىقىنى ۋە تۈركىيەنىڭ تاشقى سىياسەتتە «يېڭى بىر ئىران» غا ئايلىنىۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى [6, 22].

ھىندىستان پاكىستاننىڭ غەربىي ئاسىيادىكى ئىككى چوڭ دۆلەتنىڭ مۇداپىئە ۋە مالىيە كاپالىتىنى قولغا كەلتۈرۈشىدىن ئېغىر دەرىجىدە جىددىيلەشتى [2, 22, 26]. ھىندىستان رىياد ھۆكۈمىتىدىن دېھلىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىك سەزگۈرلۈكىگە ھۆرمەت قىلىشنى تەلەپ قىلدى [26]. بۇنىڭغا قارىتا ھىندىستان ئۆزىنىڭ ئىسرائىلىيە بىلەن بولغان مۇداپىئە-تېخنىكا ھەمكارلىقىنى (2025-يىلى نويابىردىكى مېموراندۇم ئاساسىدا)، گرېتسىيە، سىپرۇس ۋە ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى بىلەن بولغان دېڭىز ئارمىيە ئىتتىپاقىنى تېزلىكتە كۈچەيتىشكە باشلىدى [8, 26].

مىسىر ۋە ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىگە نىسبەتەن، كېلىشىم يېڭى بىر سىياسىي سۈركىلىش مەنبەسى بولدى [2, 22]. يەمەندىكى جەنۇبىي ئۆتكۈنچى كېڭەش پارتىزانلىرىنى قوللايدىغان ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى، سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ تۈركىيە ۋە پاكىستان بىلەن مۇشۇنداق كۈچلۈك ھەربىي كېلىشىم تۈزگەنلىكىگە قارشى تۇردى [2, 13, 22]. مىسىرنىڭ ئىتتىپاق سىرتىدا قالدۇرۇلۇشى ۋە سەئۇدى ئەرەبىستان بىلەن بولغان يوشۇرۇن ئىشەنچ كىرىزىسىمۇ رايوندىكى كۈچ تۈزۈلمىسىنىڭ قايتىدىن بەلگىلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ [22].

غەززە، يەمەن، قىزىل دېڭىز ۋە بابۇلمەندەب قاتارلىق قىزىق نۇقتىلارنىڭ بىخەتەرلىكىگە نىسبەتەن، كېلىشىم دەسلىپىدە خۇسىيلارنى توسۇشنى نىشان قىلغان [4, 5, 6, 8]. گەرچە كېلىشىم ئىمزالىنىپ ئىككى كۈندىن كېيىن (9-ئاۋغۇستتا) خۇسىيلار جازاندىكى ئارامكو زاۋۇتىنى بومباردىمان قىلغان ۋە ئىتتىپاقداشلار دەرھال قايتۇرما ھەربىي زەربە بېرەلمىگەن بولسىمۇ، بۇ كوللېكتىپ بايان ئۇزۇن مۇددەتلىك روھىي بېسىم يارىتىپ، رايون خاراكتېرلىك توقۇنۇشلارنىڭ بىر يۆنىلىشكە يۈزلىنىپ كېڭىيىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدىغان كاپالەت رولىنى ئۆتەيدۇ [4, 8, 15].

8. ئامېرىكا، خىتاي ۋە رۇسىيەنىڭ مەنپەئىتى ۋە ئىنكاسى

دۇنياۋى چوڭ كۈچلەرنىڭ «مەككە كېلىشىمى»گە تۇتقان پوزىتسىيەسى ئوخشىمىغان ئىستراتېگىيەلىك نىشانلارغا تايىنىدۇ [2, 4]. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى كېلىشىمگە قارىتا ئىككى تەرەپلىمىلىك كۆز قاراشتا بولماقتا [2, 9, 22]. بىر تەرەپتىن، واشنگتون ئۆزىنىڭ يېقىن شەرقتىكى ئەڭ چوڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ھاۋا مۇداپىئەسى ۋە دېڭىز قاتنىشى بىخەتەرلىك يۈكىنى ئورتاقلىشىشىنى (burden sharing) كاپالەتلەندۈرۈپ، ئۆزىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك تەننەرخىنى ئازايتىشىنى قوللايدۇ [2, 6, 22]. ئەمما يەنە بىر تەرەپتىن، ئامېرىكا رايون دۆلەتلىرىنىڭ ئامېرىكا يېتەكچىلىكىدىن خالىي ھالدا پۈتۈنلەي مۇستەقىل سىياسەت يۈرگۈزۈشىدىن، بۇ رايوندىكى يەككە بىخەتەرلىك يېتەكچىلىك ئورنىنىڭ يوققا چىقىشىدىن ۋە ئوتتۇرا شەرق بىخەتەرلىك سىستېمىسىدىكى كونتروللۇقىنىڭ ئاجىزلىشىشىدىن ئەندىشە قىلىدۇ [2, 9, 22].

خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى ئەنقەرە، ئىسلامئاباد ۋە رىياد ھۆكۈمەتلىرى بىلەن قويۇق سىياسىي-ئىقتىسادىي ئالاقىگە ئىگە بولغاچقا، رايوندىكى ئامېرىكا يەككە ھۆكۈمرانلىق ئورنىنىڭ يېنىكلىشىنى ئىستراتېگىيەلىك پايدا دەپ قارايدۇ [17]. بېيجىڭ يېقىن شەرقتىكى ئۆز ئېنېرگىيە لىنىيەلىرى ۋە ئىقتىسادىي مەبلەغ بىخەتەرلىكىنىڭ رايون كۈچلىرىنىڭ ئاپتونومىيە سىستېمىسى ئارقىلىق قوغدىلىشىنى قوللايدۇ [2, 17]. بولۇپمۇ، پاكىستان ئارمىيەسىنىڭ سەئۇدى ئەرەبىستاندا ئىشلىتىدىغان نۇرغۇن ھەربىي سىستېمىلىرى (مەسىلەن، HQ-9 ھاۋا مۇداپىئە باشقۇرۇلىدىغان بومبا باتارېيەسى) خىتاي تېخنىكىسىغا تايىنىدىغان بولغاچقا، خىتاي يېقىن شەرقتە ئۆز ھەربىي ئۈسكۈنىلىرىنىڭ رولىنى ۋە ئۈنۈمىنى كۈزىتىشنى داۋاملاشتۇرىدۇ [2, 4, 5]. بۇ ئەھۋال خىتاي قوراللىرىنىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى تەسىر دائىرىسىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ [2].

رۇسىيە بولسا ئامېرىكىنىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى بىخەتەرلىك كاپالىتىنىڭ يىمىرىلىشىنى خۇشاللىق بىلەن قارشى ئالىدۇ [12, 27]. لېكىن موسكۋا ئۆزىنىڭ سۈرىيەدىكى ھەربىي مەۋجۇتلۇقى، شۇنداقلا ئىران بىلەن بولغان تاشقى تەڭپۇڭلۇق مۇناسىۋىتىنىڭ بۇ يېڭى سۈننىي پاتېنتى تۈپەيلىدىن زىيانغا ئۇچرىماسلىقىغا ئىنتايىن ئەستايىدىل ۋە ئېھتىياتچانلىق بىلەن قارايدۇ [12, 27].

9. تۈركىيەنىڭ ناتوغا ئالاقىدار مەجبۇرىيەتلىرى ۋە مىسىرنىڭ كىرىش مەسىلىسى

تۈركىيەنىڭ 1952-يىلى 18-فېۋرالدىن باشلاپ شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىغا (NATO) ئەزا ئىكەنلىكى مەلۇم [3, 19]. كېلىشىم ئىمزالانغاندىن كېيىن، بىر قىسىم خەلقئارالىق ۋە دۆلەت ئىچىدىكى ئۆكتىچى تاراتقۇلىرى تۈركىيەنىڭ مەككە كېلىشىمىگە كىرىشىنىڭ ناتونىڭ 5-ماددىسى بىلەن تۈپتىن زىت ئىكەنلىكىنى ۋە ناتوغا پاراللېل بىر ئوتتۇرا شەرق ھەربىي بىلوكى قۇرۇپ چىققانلىقىنى دەۋا قىلىشتى [3, 28].

بۇ ئەيىبلەشلەرگە قارىتا، تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى پىرېزىدېنتلىق مەھكىمىسى تاشقى ئالاقە ئىدارىسى (İletişim Başkanlığı) ئىنتايىن كەسكىن بىر رەسمىي چۈشەندۈرۈش باياناتى ئېلان قىلىپ، بۇ دەۋالارنىڭ «پۈتۈنلەي ھەقىقەتكە ئۇيغۇن ئەمەسلىكىنى ۋە غەرەزلىك كۆرۈنۈش يارىتىش ئۇرۇنۇشى» ئىكەنلىكىنى جاكارلىدى [28]. رەسمىي باياناتتا تەكىتلىنىشىچە، مەككە ئورتاق مۇداپىئە كېلىشىمى تۈركىيەنىڭ ناتو تۈزۈلمىسىدىكى مەجبۇرىيەتلىرىگە قارشى ئەمەس، بەلكى رايون بىخەتەرلىكىنى قوغدايدىغان بىر خىل تولۇقلىغۇچى ھەمكارلىق مېخانىزمىدۇر [28].

تۈركىيە ئۆزىنىڭ ناتو تەجرىبىسى ۋە ھەربىي تېخنىكىسىنى پارس قولتۇقى رايونىغا يۆتكەش ئارقىلىق، غەرب بىلەن شەرق ئوتتۇرىسىدا ئاكتىپ ئىستراتېگىيەلىك كۆۋرۈك بەرپا قىلىدۇ [8]. بۇ سىياسىي ھەرىكەت ئەنقەرەنىڭ غەربتىن ۋاز كەچكەنلىكىنى ئەمەس، بەلكى دۇنيانىڭ كۆپ قۇتۇپلىشىش يۈزلىنىشىگە ماسلىشىپ، ئۆز دۆلەت مەنپەئەتىنى قوغداش كاپالىتىنى كۆپ قاتلاملىق قىلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ [8].

ئىتتىپاقنىڭ تەرەققىي قىلىپ كېڭىيىش يۆنىلىشىدە، مىسىرنىڭ ئەزا بولۇپ كىرىش مەسىلىسى قىزىق نۇقتىغا ئايلاندى [17, 22]. تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى خاقان فىدان مىسىرنى بۇ كېلىشىمنىڭ «تەبىئىي شېرىكى» دەپ ئاتىغان بولسىمۇ ۋە تۈركىيە مىسىرنىڭ قوشۇلۇشىنى رەسمىي تەكلىپ قىلىپ قاتتىق قوللىغان بولسىمۇ، لېكىن سەئۇدى ئەرەبىستان سىسى ھۆكۈمىتىنىڭ ئەزا بولۇشىنى پۈتۈنلەي رەت قىلدى [17, 22].

سەئۇدى ئەرەبىستان مەنبەلىرىنىڭ ئاشكارىلىشىچە، رىياد ھۆكۈمىتى 2013-يىلدىن كېيىن مىسىر ئىقتىسادىنى يۆلەش ئۈچۈن 25 مىليارد دوللار مەبلەغ سالغان بولسىمۇ، مىسىر يەمەندىكى خۇسىيلارغا قارشى جەڭدە سەئۇدىنى يالغۇز قويغان، شۇنداقلا ئىران ۋەقەلىرىدىمۇ ساداقەت كۆرسەتمىگەن [22]. سەئۇدى پادىشاھلىقى سىسى ھۆكۈمىتىنى پەقەت «مالىيە مەنپەئەتىگىلا يۈگۈرىدىغان، تاشقى كىرىزىس جەريانىدا ئىشەنچسىز شېرىك» دەپ قارايدۇ [22]. ئۇنىڭ ئۈستىگە، مىسىر ئارمىيەسىنىڭ زامانىۋى ھەربىي-تېخنىكا ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى بولمىغانلىقتىن، پادىشاھلىق مىسىرنىڭ كىرىشىگە پۈتۈنلەي قارشى چىقتى [22]. مىسىرمۇ گرېتسىيە، سىپرۇس، ھىندىستان ۋە بىر قىسىم دۆلەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋەت تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاش ئۈچۈن، بۇ ئىتتىپاققا كىرىشنى ئاستىلاتتى [17].

10. كېلىشىمنىڭ ئىچكى ئاجىزلىقلىرى ۋە يوشۇرۇن خەتەرلىرى

«مەككە كېلىشىمى»نىڭ كەلگۈسى تەرەققىياتىغا توسالغۇ بولىدىغان يادرولۇق ئاجىزلىق ئۈچ دۆلەتنىڭ دۆلەت خەۋپىگە تۇتقان پوزىتسىيەسى ۋە تەھدىت چۈشەنچىسىدىكى چوڭ پەرقلەردۇر [4, 8]. سەئۇدى ئەرەبىستان ئۈچۈن ئەڭ بىرىنچى تەھدىت ئىران ۋە ئۇنىڭ رايوندىكى ۋەكىل كۈچلىرى بولسا، تۈركىيە پۈتۈن دىققىتىنى شىمالىي سۈرىيەدىكى PKK/YPG تېررورلۇق تەھدىتىگە مەركەزلەشتۈرىدۇ، شۇنداقلا ئىران بىلەن بولغان دىپلوماتىك تەڭپۇڭلۇق مۇناسىۋىتىنى بۇزۇشنى خالىمايدۇ [4, 6, 8, 10]. پاكىستان بولسا ئۆز دۆلەت مۇداپىئە كۈچىنىڭ يۈز پىرسەنتىنى ھىندىستانغا تاقابىل تۇرۇشقىلا قاراتقان [2, 4].

پاكىستان نوپۇسى ئارىسىدا كۆپ مىقداردا شىئە ئاممىسى بولغاچقا، ئىسلامئاباد ئەگەر سەئۇدى ئەرەبىستانغا ياردەم بېرىش باھانىسى بىلەن ئىرانغا قارشى بىۋاسىتە ھەربىي توقۇنۇشقا سۆرەپ كىرىلسە، دۆلەت ئىچىدە ئېغىر مەزھەپ جىددىيلىكىنىڭ پارتلاپ كېتىشىدىن قاتتىق ئەنسىرەيدۇ[2, 6, 10]. بۇ ئەھۋال پاكىستان ئارمىيەسىنىڭ ئوتتۇرا شەرق توقۇنۇشلىرىغا ئارىلىشىش پوزىتسىيەسىنى چەكلەيدۇ [6]. يەنە بىر ئاجىزلىق، بىرلىككە كەلگەن ھەربىي قوماندانلىق قۇرۇلمىسى ۋە مالىيە ئىجرائىيە مېخانىزمىنىڭ تېخى يوقلۇقىدۇر [4, 8]. گەرچە رىيادتا دائىمىي كاتىباتلىق قۇرۇش پىلانلانغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇرۇش مەزگىلىدە ئەسكەر، قورال ۋە باشقۇرۇلىدىغان بومبا كۈچلىرىنىڭ كىم تەرىپىدىن قوماندانلىق قىلىنىدىغانلىقى، خامچوتنىڭ قانداق بۆلۈنىدىغانلىقى تېخى رەسمىي تېكىستلەردە ئايدىڭلاشتۇرۇلمىغان [4, 8].

شۇنىڭ بىلەن بىللە، تەرەپلەر بىر-بىرىنىڭ توقۇنۇشلىرىغا ئىستەكسىز سۆرەپ كىرىلىش (entrapment) خەۋپىدىن ئەنسىرەيدۇ [4, 6, 8]. تۈركىيە سەئۇدى-ئىران كىرىزىسى مەزگىلىدە ئوتتۇرا شەرق ئۇرۇشلىرىغا كىرىپ قېلىشنى خالىمايدۇ، سەئۇدى ئەرەبىستان پاكىستاننىڭ ھىندىستان بىلەن بولغان جىددىي يادرو سۈركىلىشلىرىگە قوراللىق ئارىلىشىشنى رەت قىلىدۇ، پاكىستانمۇ تۈركىيەنىڭ ئوتتۇرا يەر دېڭىزى ۋە لىۋىيەدىكى مۇرەككەپ مەسىلىلىرىدىن ئۆزىنى نېرى تۇتىدۇ [4, 6, 8].

ئاخىرىدا، بۇ كېلىشىم رايون خاراكتېرلىك قوراللىنىش مۇسابىقىسىنى كۈچەيتىپ، يادرو خەۋپىنى تېخىمۇ ئاشۇرۇپ قويۇشى مۇمكىن [4, 8, 14]. ھىندىستان، ئىسرائىلىيە ۋە بىر قىسىم كۈچلەرنىڭ بۇ ئىتتىپاققا قارشى چىقىشى، ئۆزلىرىنىڭ قورال كۈچىنى تېز سۈرەتتە زامانىۋىلاشتۇرۇشىغا سەۋەب بولۇشى يۇقىرى ئېھتىمال. [4, 8, 14]. پاكىستان يادروسى ياراتقان تۇتۇقلىق ئەگەر سۈركىلىش مەزگىلىدە رېئال يادرو سىگنالىغا ئايلانسا، پۈتۈن رايوندىكى ۋەزىيەتنى كونترول قىلغىلى بولمايدىغان كىرىزىس پاتقىقىغا تاشلايدۇ [14].

11. كەلگۈسىگە يۈزلەنگەن ئۈچ خىل سېنارىيە

بىرىنچى سېنارىيە: چەكلىك ۋە سىمۋوللۇق ھەمكارلىق باسقۇچىدا توختاپ قېلىش. بۇ يۆنىلىشتە، ئۈچ دۆلەت يازما كوللېكتىپ مۇداپىئە ۋەدىسىنى ساقلاپ قالغان بىلەن، ئەمەلىيەتتە ھېچقانداق بىرلەشمە ھەربىي قوماندانلىق شتابى، ئورتاق ھەرىكەت پىلانى قۇرۇپ چىقمايدۇ [4, 6, 8]. مۇناسىۋەتلەر پەقەت ئىككى تەرەپلىك قورال ئېكسپورتى (تۈركىيەنىڭ ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان سېتىشى) ۋە پاكىستاننىڭ سەئۇدىغا ئەسكەر ئەۋەتىپ سىمۋوللۇق مۇداپىئە مەشىقى ئۆتكۈزۈشى دائىرىسىدىلا چەكلىنىپ قالىدۇ، رېئال كىرىزىس پارتلىغاندا ھەر قايسى دۆلەتلەر يەنىلا ئۆز ئالدىغا ھەرىكەت قىلىدۇ [4, 6, 8].

ئىككىنچى سېنارىيە: ئۈنۈملۈك رايونلۇق مۇداپىئە ئىتتىپاقىغا ئايلىنىش. بۇ سېنارىيەدە، ئەزا دۆلەتلەر رىيادتىكى كاتىباتلىق ئاپپاراتىنى كۈچەيتىپ، ئورتاق ھاۋا مۇداپىئە سىستېمىسى قۇرۇش، تېز ئىنكاس قايتۇرۇش قوشۇنى بېكىتىش ۋە ئۇچۇر ئالماشتۇرۇشنى رېئاللىققا ئايلاندۇرىدۇ [7, 8, 12]. «كائان» كۈرەشچى ئايروپىلان تۈرى مۇۋەپپەقىيەتلىك بىرلىشىپ ئىشلەپچىقىرىلىپ، ئۈچ دۆلەتنىڭ ھەربىي-سانائەت سىستېمىسى يۇقىرى تېخنىكىلىق ئەمەلىي مۇداپىئە مېخانىزمى بەرپا قىلىدۇ [12, 22, 23]. بۇنىڭ بىلەن رايوندا ئامېرىكا يېتەكچىلىكىدىن مۇستەقىل بولغان يېڭى بىر بىخەتەرلىك تورى قۇرۇپ چىقىلىدۇ [4, 8].

ئۈچىنچى سېنارىيە: ئىچكى زىددىيەت ياكى رايونلۇق كىرىزىس سەۋەبىدىن ئاجىزلىشىش ۋە يىمىرىلىش. ئەگەر رايوندا يەنە بىر قېتىم كەڭ كۆلەملىك كىرىزىس پارتلاپ، تەرەپلەرنىڭ بىرى (مەسىلەن تۈركىيە ياكى پاكىستان) ئىچكى سىياسىي بېسىملار ياكى تاشقى سۈركىلىشلەر سەۋەبىدىن سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ ياردەم تەلىپىنى رەت قىلسا (مەسىلەن، ئىران بىلەن ئۇرۇش قىلىشنى خالىماي ئەسكەر چىقارمىسا)، كېلىشىمنىڭ سىمۋوللۇق كۈچى دەرھال يىمىرىلىدۇ [4, 6, 8]. ئىتتىپاقداشلار ئوتتۇرىسىدىكى ئىشەنچ كىرىزىسى ۋە زىددىيەتلەر كېلىشىمنى قەغەز يۈزىدىكى بوش تېكىستكە ئايلاندۇرۇپ قويىدۇ [4, 6, 8].

بۇ ئۈچ خىل كۆرسەتكۈچ بىزگە شۇنىڭدىن سىگنال بېرىدۇكى، مەككە ئىتتىپاقىنىڭ كەلگۈسى مۇقىم بىر سىزىقتا بولماستىن، بەلكى ئەزا دۆلەتلەرنىڭ باشقۇرۇش سىياسىتى ۋە ئىجرائىيە كۈچىنىڭ رېئال كىرىزىس مەزگىلىدىكى سىناقلىرىغا باغلىقتۇر [8].

12. خۇلاسە

يىغىپ ئېيتقاندا، 2026-يىلى 7-ئاۋغۇستتا ئىمزالانغان «مەككە ئورتاق مۇداپىئە كېلىشىمى» ئوتتۇرا شەرق، پارس قولتۇقى ۋە جەنۇبىي ئاسىيا گېئوپولىتىكىلىق تەڭپۇڭلۇقىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرۈۋاتقان ناھايىتى مۇھىم بىر ئىستراتېگىيەلىك سىگنالدۇر [2, 4, 6]. كېلىشىمنىڭ ئەھمىيىتىنى دەرھال مۇبالىغىلەشتۈرۈپ ئۇنى يېڭى بىر «ئىسلام ناتوسى» دەپ ئاتاش سىياسىي جەھەتتىن خاتادۇر، شۇنداقلا ئۇنى پۈتۈنلەي كىچىكلىتىپ پەقەت سىمۋوللۇق «قەغەز پارچىسى» دەپ بىر چەتكە قايرىپ قويۇشمۇ رېئاللىققا ئۇيغۇن ئەمەس [4, 7, 8].

كېلىشىم، ئەمەلىيەتتە يېقىن شەرقتە يالغۇز بىرلا چوڭ كاپالەتچىگە بېقىنىپ قېلىش دەۋرىنىڭ ئاخىرلىشىپ، كۆپ قۇتۇپلىق دۇنيادا دۆلەتلەرنىڭ ئۆزئارا تولۇقلىغۇچى كاپالەت لىنىيەلىرى (strategic redundancy) بەرپا قىلىش ئارقىلىق، ئۆز ئىگىلىك ھوقۇقىنى قوغداش قەدىمىنى بېسىۋاتقانلىقىنىڭ نامايەندىسىدۇر [7, 8, 14]. ئۈچ دۆلەت كاپىتال، تېخنىكا ۋە ئەسكەر كۈچىنى بىر يەرگە ئەكىلىپ، ئۆز مەنپەئەتلىرىنى يېڭى بىر دەرىجىدە قوغداشقا بەل باغلىدى [9, 10, 12].

كەلگۈسىدە بۇ كېلىشىمنىڭ مۇۋەپپەقىيەت دەرىجىسىنى كۆزىتىشتە تۆۋەندىكى ئاساسلىق ئىستراتېگىيەلىك كۆرسەتكۈچلەرگە ئەھمىيەت بېرىش زۆرۈر:

• بىرىنچى، رىيادتا قۇرۇلۇشى كۆزدە تۇتۇلغان دائىمىي كاتىباتلىق ئاپپاراتى ۋە بىرلىككە كەلگەن ھەربىي قوماندانلىق پىلانىنىڭ رېئاللىققا ئايلىنىش ياكى ئايلانماسلىق سۈرئىتى [4, 8]؛

• ئىككىنچى، تۈركىيەنىڭ «كائان» كۈرەشچى ئايروپىلانى قاتارلىق يۇقىرى تېخنىكىلىق قورال تۈرلىرىگە سەئۇدى ئەرەبىستان مەبلىغىنىڭ رېئاللىققا ئايلىنىش دەرىجىسى ۋە ھەربىي-تېخنىكا سانائەت بىرلىشىشى [22, 23]؛

• ئۈچىنچى، قىزىل دېڭىز ۋە جەنۇبىي جازان رايونىدا يۈز بېرىدىغان يوشۇرۇن ھۇجۇملارغا پاكىستان ۋە تۈركىيەنىڭ بىرلىكتە ئورتاق سىياسىي-ھەربىي بايانات ياكى تاكتىكىلىق ياردەم بېرىش پائالىيىتى كۆرسىتىش دەرىجىسى [4, 8, 15].

مەككە كېلىشىمىنىڭ يازمىدىن ئەمەلىيەتكە ئۆتۈشى ۋە رايوندىكى دۆلەتلەرنىڭ ئۆز ئۆزىنى قوغداش ئىقتىدارىنى رېئاللاشتۇرۇشى، ئۈچ ئەزا دۆلەت رەھبەرلىكىنىڭ سىياسىي ئىرادىسىگە ۋە مۇرەككەپ گېئوپولىتىكىلىق تەھدىتلەرنى ئورتاق بىر تەرەپ قىلىش ئىقتىدارىغا باغلىق بولۇپ قالىدۇ [8, 12].

پايدىلانغان مەنبەلەر تىزىملىكى

[1] TRT World. «Attack on One Is Attack on All, Say Türkiye, Saudi Arabia and Pakistan in Joint Defence Pact.» TRT World, August 7, 2026.

[2] «Mecca Joint Defence Agreement.» Wikipedia, The Free Encyclopedia. Last modified August 2026.

[3] «Mekke Ortak Savunma Antlaşması» [Mecca Joint Defence Agreement]. Vikipedi, Özgür Ansiklopedi. Son güncelleme 11 Ağustos 2026.

[4] The Media Line. «Mecca Joint Defence Agreement Exposes Limits of US Military Reliance.» The Media Line, August 11, 2026.

[5] The Guardian. «Saudi Arabia, Pakistan and Turkey Sign Nato-Style Defence Pact Amid Deadly Houthi Strikes in Yemen.» The Guardian, August 7, 2026.

[6] Middle East Eye. «What Pakistan’s Defence Pact with Saudi Arabia and Turkey Means for the Middle East.» Middle East Eye, August 8, 2026.

[7] الجزيرة نت. «اتفاقية مكة.. انعكاسات الدفاع المشترك على موازين القوى الإقليمية» [Mecca Agreement: Implications of Joint Defence on Regional Balance of Power]. الجزيرة نت, 10 أغسطس 2026.

[8] Ifimes. «The Makkah Agreement and the New Security Architecture of the Middle East.» International Institute for Middle East and Balkan Studies (IFIMES), August 10, 2026.

[9] ایرنا. «معاون اردوغان: توافق مکه برای تقویت بازدارندگی است، نه علیه هیچ طرف ثالثی» [Erdogan’s Deputy: The Mecca Agreement Is to Strengthen Deterrence, Not Against Any Third Party]. ایرنا, 9 أغسطس 2026.

[10] «2026-يىلىدىكى «مەككە ئورتاق مۇداپىئە كېلىشىمى» ھەققىدە كۆپ قىرلىق سىياسىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئانالىز دوكلاتى» (ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى تەرىپىدىن تەييارلانغان قىسقا دوكلات)، ئاۋغۇست 2026.

[11] «Strategic Mutual Defence Agreement.» Wikipedia, The Free Encyclopedia. Last modified September 2025.

[12] Anadolu Ajansı. «Mekke Ortak Savunma Anlaşması: Stratejik tamamlayıcılık ve bölgesel entegrasyon» [Mecca Joint Defence Agreement: Strategic Complementarity and Regional Integration]. Anadolu Ajansı, 11 Ağustos 2026.

[13] Şarkul Avsat Türkçe. «Mekke Ortak Savunma Anlaşması… Yeni bir bölgesel güvenlik denklemine doğru» [Mecca Joint Defence Agreement… Towards a New Regional Security Equation]. Şarkul Avsat Türkçe, 10 Ağustos 2026.

[14] Lowy Institute. «The Mecca Pact Redraws the Indo-Pacific’s Western Edge.» The Interpreter, Lowy Institute, August 10, 2026.

[15] وكالة الأنباء السعودية (واس). «سمو ولي العهد يلتقي رئيس الجمهورية التركية» [Crown Prince Meets Turkish President]. وكالة الأنباء السعودية (واس), 7 أغسطس 2026.

[16] ترك برس. «التحالف السعودي-التركي-الباكستاني.. معادلة جديدة لردع إيران؟» [The Saudi-Turkish-Pakistani Alliance: A New Equation to Deter Iran?]. ترك برس, أغسطس 2026.

[17] تابناک. «چرا مصر به پیمان مکه ملحق نشد؟» [Why Didn’t Egypt Join the Mecca Treaty?]. تابناک, 11 أغسطس 2026.

[18] الجزيرة نت. «اتفاقية مكة للدفاع المشترك.. تحالف ردعي بين السعودية وباكستان وتركيا» [Mecca Joint Defence Agreement: A Deterrent Alliance Between Saudi Arabia, Pakistan and Turkey]. الجزيرة نت, 7 أغسطس 2026.

[19] صحيفة مكة الإلكترونية. «التحالف الثلاثي بين السعودية وباكستان وتركيا: قراءة تاريخية واستراتيجية وتفنيد للاعتراضات» [The Tripartite Alliance Between Saudi Arabia, Pakistan and Turkey: A Historical and Strategic Reading and Refutation of Objections]. صحيفة مكة الإلكترونية, أغسطس 2026.

[20] الاقتصادية. «السعودية وتركيا وباكستان توقع اتفاقية مكة للدفاع المشترك» [Saudi Arabia, Turkey and Pakistan Sign Mecca Joint Defence Agreement]. الاقتصادية, 7 أغسطس 2026.

[21] PBS News. «Pakistan Says New Defense Pact with Saudi Arabia and Turkey Is ›Purely Defensive‹ and Open to Others.» PBS, August 9, 2026.

[22] Middle East Eye. «Saudi Arabia Opposed Egypt’s Inclusion in Mecca Agreement, Sources Say.» Middle East Eye, August 11, 2026.

[23] الشرق للأخبار. «الملك سلمان: اتفاقية مكة تُرسخ إطار شراكة دفاعية طويلة المدى» [King Salman: Mecca Agreement Establishes a Long-term Defence Partnership Framework]. الشرق للأخبار, 11 أغسطس 2026.

[24] Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Saudi Arabia. «Makkah Al-Mukarramah Summit for Joint Defence.» Official Press Release, August 7, 2026.

[25] 新浪网站导航. «沙特- 最新沙特实时滚动快讯，聚合所有沙特相关热门新闻快讯_新浪汽车» [Saudi Arabia: Latest Real-time Rolling News]. 新浪网站导航, 11 August 2026.

[26] Daily Sabah. «Türkiye Touts Mecca Deal with Celebratory Campaign.» Daily Sabah, August 2026.

[27] 新浪财经. «土耳其、巴基斯坦与沙特签署《麦加共同防御协定》» [Turkey, Pakistan and Saudi Arabia Sign «Mecca Joint Defence Agreement»]. 新浪财经, 9 August 2026.

[28] T.C. İletişim Başkanlığı. «“Mekke Ortak Savunma Anlaşması”nın NATO’nun 5. maddesiyle çeliştiği iddialarına ilişkin açıklama» [Statement Concerning the Claims that the Mecca Joint Defence Agreement Conflicts with NATO’s Article 5]. Dezenformasyonla Mücadele Merkezi, İletişim Başkanlığı, 07 Ağustos 2026.

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.