ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
دەمەشىقتىكى بەششار ئەسەد دىكتاتورلۇق رېجىمىنىڭ 2024-يىلى دېكابىردا ئۈزۈل-كېسىل يىقىلىشى ۋە ئۇنىڭ ئارقىسىدىنلا لىۋاندىكى ئىران ئىسلام جۇمھۇرىيىتى تەرىپىدىن قوللاپ قۇۋۋەتلىنىدىغان ۋاكالەتچى كۈچلەرنىڭ، خۇسۇسەن لىۋان ھىزبۇللاھىنىڭ رايوندىكى تەسىر كۈچىنىڭ زور دەرىجىدە ئاجىزلىشى، لىۋان ۋە سۈرىيەنىڭ ئۇزۇندىن بۇيان داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان سىياسىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك قۇرۇلمىسىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىۋەتتى[1, 2]. بۇ كەسكىن ۋە مۇرەككەپ گېئوپولىتىكىلىق بۇرۇلۇشنى چۈشىنىش ئۈچۈن، ئىنگلىزچە، ئەرەبچە ۋە تۈركچە يېزىلغان مول ئاكادېمىك ۋە سىياسىي تەتقىقاتلارنى بىرلەشتۈرۈپ، ئۆزئارا سىنتېزلاش ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە[3]. بۇ ئۈچ تىللىق مەنبەلەر بىزنى ئوخشىمىغان كۆزقاراشلار بىلەن تەمىنلەيدۇ: ئىنگلىزچە يېزىلغان سىياسىي ژۇرناللار خەلقئارالىق كۈچ تەڭپۇڭلۇقى ۋە سىستېمىلىق قۇرۇلمىلارنى ئايدىڭلاشتۇرسا[2]، ئەرەبچە مەنبەلەر رايوندىكى يەرلىك تارىخىي كىرىزىسلەر ۋە جەمئىيەت قاتلاملىرىدىكى سۈركىلىشلەرنى[4]، تۈركچە مەنبەلەر بولسا، ئەنقەرە ھۆكۈمىتىنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسى، يۇمشاق كۈچ تەرەققىياتى ۋە چېگرا ھالقىغان سودا كارىدورى پىلانلىرى ھەققىدە ئىنتايىن مول ئانالىزلار بىلەن تەمىنلەيدۇ[5, 6].
لىۋان ۋە سۈرىيەنىڭ سىياسىي جۇغراپىيەسى دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ كۈچلەرنىڭ ۋە يەرلىك گېئوپولىتىكىلىق ئاكتىيورلارنىڭ توقۇنۇشۇش نۇقتىسى ھېسابلىنىدۇ. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى، رۇسىيە فېدېراتسىيەسى، سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھلىقى، تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى، ئىران ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ۋە ئىسرائىلىيە دۆلىتى قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ ئۆزئارا مەنپەئەت تالاشلىرى سۈرىيە ۋە لىۋان زېمىنىنى بىر مەيدان ۋاكالەتچىلىك ئۇرۇشىنىڭ مەيدانىغا ئايلاندۇرۇپ قويدى[2, 7, 8]. سۈرىيەدە يېڭىدىن قۇرۇلغان ئۆتكۈنچى ھۆكۈمىتىنىڭ رەئىسى ئەھمەد شەرائ (تارىختىكى ئىسمى ئەبۇ مۇھەممەد جەۋلانى) باشچىلىقىدىكى يېڭى باشقۇرۇش شەكلى بىلەن بىرلىكتە، لىۋان سىياسىي سەھنىسىدە ئىستراتېگىيەلىك شېرىكلىكلەر قايتىدىن بېكىتىلمەكتە[1, 2]. بۇ خىل چوڭ كۆلەملىك ئۆزگىرىشلەرنى سىستېمىلىق تەھلىل قىلىش، كەلگۈسىدىكى رايون خاراكتېرلىك تىنچلىق ۋە مۇقىملىقنىڭ ئەندىزىسىنى مۆلچەرلەشتە ئاچقۇچلۇق ئىلمىي قىممەتكە ئىگە[3].
يېقىنقى تارىختىكى يەنە بىر چوڭ سىياسىي ھادىسە بولسا، 2026-يىلى 18-ئىيۇندا پاكىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنىڭ ۋاسىتىچىلىقىدا ئىمزالانغان «ئىسلامئاباد چۈشىنىش ئەھدىنامە» سىدۇر[9]. مەزكۇر ئەھدىنامە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن ئىران ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى كەسكىن ئۇرۇشنى ئاخىرلاشتۇرۇشتا مۇھىم قەدەم بولدى[9]. گەرچە بۇ كېلىشىم رايوندىكى جىددىيچىلىكنى يېنىكلەتكەندەك قىلسىمۇ، ئەمما سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھلىقى قاتارلىق پارس قولتۇقى دۆلەتلىرىدە يەنىلا ئەندىشە ياراتتى[9]. چۈنكى ئىرانغا بېرىلىدىغان 300 مىليارد دوللارلىق قايتا قۇرۇش فوندى، تېھراننىڭ ئىراق، يەمەن ۋە لىۋاندىكى ئۆز ۋاكالەتچى كۈچلىرىنى قايتىدىن قوراللاندۇرۇشقا ئىشلىتىلىشى مۇمكىن دېگەن گۇمانلار پەيدا بولدى[9]. شۇنداق ئىكەن، لىۋان رايونىنىڭ بىخەتەرلىكى بىۋاسىتە تېھران، ئەنقەرە ۋە رىياد ئوتتۇرىسىدىكى كۈچ سىنىشىشقا باغلاندى.
خەلقئارادىكى داڭلىق ئاكادېمىك تەتقىقات ئورۇنلىرىدىن كارنېگى خەلقئارا تىنچلىق فوندى جەمئىيىتىنىڭ تەتقىقاتچىلىرى ئوتتۇرىغا قويغاندەك، يېڭى دەۋردىكى سۈرىيە ۋە لىۋان مۇناسىۋەتلىرى پۈتۈنلەي باراۋەرلىك ۋە دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقى پىرىنسىپى ئاساسىدا قايتىدىن قۇرۇلۇشى كېرەك[1]. بۇ جەرياندا سۈرىيە تەرەپ لىۋاننى ئۆزىنىڭ «ئارقا ھويلىسى» دەپ قارايدىغان كونا گېئوپولىتىكىلىق پوزىتسىيەدىن ۋاز كەچكەنلىكىنى جاكارلىدى[10, 11]. لىۋان پىرېزىدېنتى جوزېف ئەۋن ۋە باش مىنىستىرى ناۋاف سالام ھۆكۈمىتى بولسا بىر تەرەپتىن لىۋان دۆلىتىنىڭ سىياسىي بوشلۇقىنى تولدۇرۇشقا تىرىشسا، يەنە بىر تەرەپتىن چېگرا رايونلاردىكى قوراللىق گۇرۇپپىلارنىڭ تەسىرىنى چەكلەشكە ئۇرۇنماقتا[1, 3, 12].
سۈرىيە-لىۋان مۇناسىۋەتلىرىدىكى يېڭى دەۋر: تارىخىي تەرەققىياتلار ۋە ھازىرقى تۈگۈنلەر
سۈرىيە ۋە لىۋان جۇمھۇرىيەتلىرى بىر-بىرىگە قوشنا بولغان جۇغراپىيەلىك سىستېما بولسىمۇ، لېكىن ئۇلارنىڭ تارىخى ھېچقاچان تىنچ ۋە باراۋەر بىر سىياسىي مۇناسىۋەت ئىچىدە ئۆتمىگەن[3]. بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن، فىرانسىيەنىڭ رايوننى ئۆز ھاكىمىيىتى ئاستىغا ئېلىشى (سايكس-پىكوت كېلىشىمى بويىچە) چېگرالارنى ئىنتايىن غۇۋا ۋە مۇرەككەپ يوسۇندا سىزىپ چىقىشى بۈگۈنكى جىددىيچىلىكلەرنىڭ كېلىپ چىقىشىغا سەۋەب بولدى[12]. لىۋان بىلەن سۈرىيە 1943-يىلى مۇستەقىل بولغاندىن كېيىن، سۈرىيەدىكى مىللەتچى سەرخىللار لىۋان دۆلىتىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنى ئېتىراپ قىلىشنى رەت قىلىپ، لىۋاننى «بۈيۈك سۈرىيە»نىڭ بىر پارچىسى دەپ قاراپ كەلدى[4]. بۇ ئىدىيەۋى توقۇنۇش كېيىنچە 1950-يىلىدىكى تاموژنا ئايرىلىشى ۋە سۈرىيەدىكى ھەربىي سىياسىي ئۆزگىرىشلەردىن قاچقان سۈرىيە تىجارەتچىلىرىنىڭ كاپىتاللىرىنى بېيرۇت بانكىلىرىغا يۆتكىشى بىلەن تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتى[4].
سۈرىيەدە 1970-يىلى ھاپىز ئەسەدنىڭ ھاكىمىيەت بېشىغا كېلىشى، لىۋاننى دۇنيا كۈچ تەڭپۇڭلۇقىدىكى بىر قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىش سىياسىتىنى باشلاتتى[4]. 1975-يىلى لىۋان ئىچكى ئۇرۇشى پارتلىغاندا، سۈرىيە ئارمىيەسى «ئەرەب توسۇش كۈچى» نىقابى ئاستىدا لىۋانغا كىردى ۋە بۇ ھەربىي تۇرۇش تاكى 2005-يىلىغىچە داۋاملاشتى[3, 4]. بۇ جەرياندا 1991-يىلى ئىمزالانغان «قېرىنداشلىق، ھەمكارلىق ۋە ماسلىشىش شەرتنامىسى» سۈرىيەنىڭ لىۋان ئۈستىدىكى تولۇق سىياسىي ۋە ھەربىي كونتروللۇقىنى قانۇنلاشتۇرۇپ بەردى[3]. بۇ مەزگىل لىۋانلىقلارنىڭ خاتىرىسىدە «سۈرىيە ھۆكۈمرانلىقى» ياكى «ۋاسىيىلىك دەۋرى» دەپ قالدى[3, 4].
2005-يىلى يۈز بەرگەن لىۋان باش مىنىستىرى رەپىق ھەرىرىنىڭ قەستكە ئۇچرىشى، لىۋاندا قورقۇنچلۇق سىياسىي بوران پارتلاتتى ۋە لىۋان خەلقى كوچىلارغا چىقىپ سۈرىيە ئارمىيەسىنىڭ دەرھال چىقىپ كېتىشىنى تەلەپ قىلدى[4]. بۇ بۈيۈك ئاممىۋى قوزغىلاڭ يەنى «كېدىر ئىنقىلابى» نەتىجىسىدە سۈرىيە ئارمىيەسى 2005-يىلى 26-ئاپرېلدا لىۋان زېمىنىدىن تولۇق چېكىنىپ چىقتى[3, 4, 7]. بىراق سۈرىيەنىڭ چېكىنىشى تەسىر كۈچىنىڭ يوقىلىشىنى ئەمەس، بەلكى ھىزبۇللاھ ئارقىلىق ۋاسىتىلىك ھۆكۈمرانلىق دەۋرىنىڭ باشلىنىشىنى كۆرسەتتى[4].
ھازىرقى يېڭى ۋەزىيەتتە، سۈرىيە پىرېزىدېنتى ئەھمەد شەرائ ۋە لىۋان پىرېزىدېنتى جوزېف ئەۋن ئوتتۇرىسىدا ئىلگىرىكى توقۇنۇش ۋە قارشىلىشىشلار تارىختا قالغان بولسىمۇ، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى ئىشەنچ كىرىزىسى يەنىلا داۋاملاشماقتا[1, 3]. سۈرىيە ھۆكۈمىتى لىۋان تۈرمىلىرىدە، خۇسۇسەن رۇمىيە تۈرمىسىدە ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان سوتسىز تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقان 2000 دىن ئارتۇق سۈرىيەلىك سىياسىي مەھبۇسنىڭ دەرھال تاپشۇرۇپ بېرىلىشىنى تەلەپ قىلماقتا[1]. لىۋان تەرەپ بولسا بۇ تەلەپنى رەت قىلىپ، مەزكۇر تۇتقۇنلارنىڭ لىۋان دۆلەت ئارمىيەسىگە ھۇجۇم قىلىش ۋە ئىككى دۆلەت توقۇنۇشلىرىغا قاتنىشىش جىنايىتى بارلىقىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە[1]. 2025-يىلى باشلانغان بەزى سۆھبەتلەردە يەنىلا ئەمەلىي بىر قەدەم ئېلىنالمىدى[1].
يەنە بىر چوڭ سۈركىلىش نۇقتىسى، چېگرا بىخەتەرلىكى ۋە ئەتكەسچىلىك زەنجىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىكتۇر[1]. سۈرىيە تەرەپ لىۋان ھۆكۈمىتىنىڭ چېگرا رايونىدىكى قورال، يېقىلغۇ ۋە كاپتاگون (captagon) زەنجىرىنى توسۇشقا تولۇق كۈچ چىقارمايۋاتقانلىقىنى ئەيىبلىمەكتە[1, 3]. سۈرىيە نۇقتىئىنەزىرىدىن قارىغاندا، ئەتكەسچىلىك پەقەت بىر بىخەتەرلىك مەسىلىسى بولماستىن، بەلكى بېيرۇت ھۆكۈمىتىنىڭ يېڭى دەمەشق ھاكىمىيىتىگە بولغان سىياسىي سەمىمىيىتىنى سىنايدىغان ئاساسلىق كۆرسەتكۈچتۇر[1]. لىۋان بولسا، چېگرا كونتروللۇقىنى بوشاشتۇرۇشنىڭ ئىچكى قىسىمدىكى بىخەتەرلىككە تېخىمۇ چوڭ تەھدىت ئېلىپ كېلىشىدىن، بولۇپمۇ دۆلەت زېمىنىدا پاناھلىنىۋاتقان 2 مىليونغا يېقىن سۈرىيەلىك مۇساپىرنىڭ ياراتقان ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي بېسىمىنىڭ پارتلاپ كېتىشىدىن ئەنسىرىمەكتە[1].
بۇنىڭدىن باشقا، لىۋان بانكىلىرىدا توڭلىتىلغان 20 مىليارد بىلەن 42 مىليارد دوللار ئارىلىقىدىكى سۈرىيە مەبلەغلىرى دۆلەتلەر ئارىسىدىكى ئىقتىسادىي ئىشەنچنى ۋەيران قىلغان يەنە بىر ئېغىر مەسىلىدۇر[3]. دەمەشق ھۆكۈمىتى دۆلەتنى قايتىدىن قۇرۇش ئۈچۈن بۇ مەبلەغنىڭ قايتۇرۇپ بېرىلىشىنى شەرت دەپ بىلىدۇ، ئەمما لىۋان بانكا سىستېمىسىنىڭ 2019-يىلىدىن بۇيانقى تولۇق ۋەيران بولۇشى بۇ پۇللارنى توڭلىتىپ قويدى[3]. بۇ خىل كىرىزىسلەر لىۋاننىڭ ئىچكى قىسمىدىمۇ سىياسىي ئىختىلاپ ياراتماقتا: بىر تەرەپتىن پىرېزىدېنت جوزېف ئەۋن سۈرىيەگە قارىتا ئىنتايىن ئېھتىياتچان پوزىتسىيە تۇتسا، يەنە بىر تەرەپتىن باش مىنىستىر ناۋاف سالام دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىي قۇتقۇزۇلۇشى ئۈچۈن سۈرىيە بىلەن تېخىمۇ ئوچۇق دىپلوماتىيە يۈرگۈزۈشنى تەلەپ قىلماقتا[1].
ھىزبۇللاھنىڭ لىۋاندىكى يىلتىزى، ئىجتىمائىي قۇرۇلمىسى ۋە ئاممىۋى ئاساسى
لىۋان ھىزبۇللاھىنىڭ غايىۋى ۋە تەشكىلىي يىلتىزلىرى لىۋان تارىخىدىكى شىئە مەزھىپىنىڭ سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي ئويغىنىش باسقۇچلىرى بىلەن تۇتىشىدۇ[13]. 1979-يىلىدىكى ئىران ئىسلام ئىنقىلابى يۈز بەرگەندىن كېيىن، تېھران ھۆكۈمىتىنىڭ «ئىنقىلابنى ئېكسپورت قىلىش» سىياسىتى لىۋان شىئەلىرى ئارىسىدا كۈچلۈك ئەكس سادا قوزغىدى[13]. لىۋان ھىزبۇللاھى رەسمىي يوسۇندا 1982-يىلى ئىسرائىلىيەنىڭ لىۋاننى ئىشغال قىلىشىغا قارشى بىر مۇداپىئە ۋە جىھاد ھەرىكىتى سۈپىتىدە مەيدانغا چىقتى[7, 13]. بۇنىڭدىن ئىلگىرى، شىئە پېشقەدەملىرىدىن موللا مۇھەممەد غەففارى رېجىمگە قارشى تۇرۇپ قەھرىمانلارچە قۇربان بولغان بولسا، ئۇنىڭ يازغان مەكتۇپلىرىدىكى «پەقەت بىرلا پارتىيە بار، ئۇ بولسىمۇ ئاللاھنىڭ پارتىيەسىدۇر(ھىزبۇللاھ)» دېگەن سۆزى ھەرىكەتنىڭ غايىۋى شوئارىغا ئايلاندى[13].
ھىزبۇللاھنىڭ لىۋان جەمئىيىتىدە تېز سۈرئەتتە شۇنچە كۈچلۈك ئاممىۋى ئاساسقا ئېرىشىشىنىڭ بىرىنچى سەۋەبى، تارىخىي بويسۇندۇرۇلۇش ۋە ئىجتىمائىي مەھرۇمىيەت تۇيغۇسىدۇر[13]. لىۋان دۆلىتى 1943-يىلى قۇرۇلغاندا، دۆلەت ھوقۇقىنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك مارونىت مەسىھىيلەرگە ۋە سۈننىي مۇسۇلمانلارغا بۆلۈپ بېرىلگەن بولۇپ، نوپۇسى ئەڭ تېز كۆپىيىۋاتقان شىئە مەزھىپى بولسا سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي مەنپەئەتلەردىن پۈتۈنلەي سىقىپ چىقىرىلغان ئىدى[13]. بۇ خىل «ئېزىلگەنلەرنىڭ ھەق-ھوقۇق كۈرىشى» دەسلەپتە ئىمام مۇسا سادىر تەرىپىدىن قۇرۇلغان ئەمەل ھەرىكىتى بىلەن باشلانغان بولسا، كېيىنرەك تېخىمۇ رادىكال ۋە ئىسلامىي سۈپەتكە ئىگە بولغان ھىزبۇللاھنىڭ قۇرۇلۇشى بىلەن يېڭى باسقۇچقا قەدەم قويدى[13, 14].
ئىككىنچى سەۋەب بولسا، لىۋان دۆلەت ئارمىيەسىنىڭ ئاجىزلىقى ياراتقان دۆلەت بىخەتەرلىك بوشلۇقىدۇر[13]. ئىسرائىلىيە دۆلىتىنىڭ لىۋاننىڭ جەنۇبىنى ئۇزۇن يىللار ئىشغال قىلىشى ۋە لىۋان دۆلەت ئارمىيەسىنىڭ ئۆز خەلقىنى قوغدىيالماسلىقى شىئە ئاممىسىنى ئۆز تېررىتورىيەسىنى قوغداش ئۈچۈن ھىزبۇللاھقا تايىنىشقا مەجبۇر قىلدى[13]. ھىزبۇللاھنىڭ جىھادچى ئەسكەرلىرىنىڭ قوراللىق قارشىلىق كۆرسىتىشى نەتىجىسىدە، ئىسرائىلىيە ئارمىيەسى 2000-يىلى مايدا لىۋاننىڭ جەنۇبىدىن چېكىنىشكە مەجبۇر بولدى[7, 13]. بۇ غەلىبە ھىزبۇللاھنى لىۋاندىلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ئەرەب دۇنياسىدا بىر ئومۇمىي قەھرىمانغا ئايلاندۇردى[7, 13]. 2006-يىلىدىكى 34 كۈنلۈك ئۇرۇش بولسا ھىزبۇللاھنىڭ لىۋاندىكى ئەڭ ئالىي نوپۇزىنى تېخىمۇ مۇستەھكەملىدى[7, 13].
ئۈچىنچىدىن، ھىزبۇللاھ دۆلەت ئىچىدە يەنە بىر يوشۇرۇن دۆلەت قۇرۇپ چىقىپ، لىۋان دۆلىتى ھېچقاچان تەمىنلىيەلمىگەن كەڭ كۆلەملىك ئىجتىمائىي پاراۋانلىق مۇلازىمەتلىرىنى ھەقسىز يوسۇندا خەلقكە سۇندى[13]. بۇ سىستېمىلىق ئىجتىمائىي ياردەم تورى ھىزبۇللاھنىڭ ئاممىۋى كۈچىنى ساقلاشتىكى ئەڭ ئاكتىپ سىياسىي تىرەكتۇر[13]. ھىزبۇللاھنىڭ يۇقىرى شۇرا كېڭىشىگە قاراشلىق بىرنەچچە ئىجتىمائىي كومىتېت بولۇپ، ئۇلارنىڭ رولى دۆلەت مۇلازىمەتلىرىنىڭ ئالدىدا تۇرىدۇ[13].
بۇ كومىتېتلار ئىچىدە 1985-يىلى قۇرۇلغان «قۇرۇلۇش ۋە ئۆتكۈنچى دەۋر قايتا قۇرۇش ئىدارىسى» (جىھاد ئەلبىنا) ئالاھىدە كۆزگە چېلىقىدۇ[13]. مەزكۇر ئىدارە ئۇرۇشلاردا ۋە بومباردىمانلاردا ۋەيران بولغان مىڭلىغان ئۆي، دۇكان ۋە مەكتەپلەرنى تولۇق رېمونت قىلىپ بەردى[13]. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بېيرۇتنىڭ جەنۇبىدىكى يېرىم مىليوندىن ئارتۇق ئاھالە ياشايدىغان شىئە مەھەللىلىرىنىڭ ئەخلەتلىرىنى تازىلاش ۋە پاكىز ئىچىدىغان سۇ بىلەن تەمىنلەش ئىشلىرىنى ھۆكۈمەتتىن بۇرۇن ھىزبۇللاھ ھەقسىز بېجىرىپ كەلمەكتە[13].
ساغلاملىق ساھەسىدە بولسا، «ئىسلام ساغلاملىق كومىتېتى» غايەت زور دوختۇرخانا ۋە كىلىنىكا تورىغا ئىگە[13]. بەقا تۈزلەڭلىكىدىكى «خومەينى دوختۇرخانىسى» ۋە بېيرۇتتىكى ئاياللار-بالىلارغا مەخسۇس مۇلازىمەت قىلىدىغان «دارۇلھەۋرا دوختۇرخانىسى» بۇنىڭ جانلىق مىسالىدۇر[13]. مەنبەلەردىكى سان-سىفىرلارغا ئاساسلانغاندا، بۇرۇنقى يىللاردىلا مەزكۇر ساغلاملىق مەركەزلىرىدىن ھەقسىز داۋالانغان ۋە دورا ئالغان پۇقرالار سانى 120,000 دىن ئېشىپ كەتكەن[13]. بۇنىڭدىن باشقا، ئۇرۇشتا يارىلانغان 3150 تىن ئارتۇق گۆدەك ۋە پۇقرا غازىلارنىڭ تۇرمۇشىنى كاپالەتلەندۈرىدىغان «غازىلار فوندى جەمئىيىتى» بىلەن، شېھىتلەرنىڭ ئائىلە-تاۋابىئاتلىرىنىڭ مائارىپ ۋە تۇرمۇش چىقىمىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدىغان «شېھىتلەر فوندى جەمئىيىتى» ھىزبۇللاھنىڭ ئاممىۋى سىستېمىسىنىڭ ئالقىشقا ئېرىشىشىگە سەۋەب بولغان سىياسىي ئامىللاردۇر[13].
ھىزبۇللاھنىڭ نۆۋەتتىكى گېئوپولىتىكىلىق كىرىزىسى ۋە ئىستراتېگىيەلىك توسالغۇلار
ھىزبۇللاھنىڭ تارىختىكى ئەڭ بۈيۈك ئىستراتېگىيەلىك خاتالىقى، 2011-يىلى سۈرىيەدە خەلق قوزغىلاڭلىرى باشلانغاندا، لىۋاننىڭ ئىچكى جەمئىيەت كەيپىياتىغا پۈتۈنلەي قارشى ھالدا، سۈرىيەدىكى بەششار ئەسەد دىكتاتورلۇق ھۆكۈمىتىنى قوغداش ئۈچۈن ئۇرۇشقا بىۋاسىتە قاتنىشىش قارارىنى ئالغانلىقى بولدى[6-8]. ئىراننىڭ گېئوپولىتىكىلىق بۇيرۇقى بىلەن 2013-يىلىدىن باشلاپ سۈرىيەگە كىرگەن مىڭلىغان ھىزبۇللاھ جەڭچىلىرى قۇسەير ۋە ھەلەب جەڭلىرىدە ئاكتىپ ئورۇن ئېلىپ، ئۆزلىرىنىڭ تارىختىن بۇيانقى «ئىسرائىلىيەگە قارشى تۇرغۇچى قەھرىمان» سۈپىتىنى يوقىتىپ، سۈننىي ئەرەب دۇنياسىنىڭ نەزىرىدە بىر مەزھەپچى ۋاكالەتچىگە ئايلىنىپ قالدى[6, 7].
مەزكۇر پارتىزانلىق ئۇرۇشى ھىزبۇللاھقا ئىنتايىن ئېغىر بەدەل ئېلىپ كەلدى. سۈرىيە سەھنىسىدە مىڭلىغان جەڭچىسى يوقىتىلدى، بۇلارنىڭ تۆتتىن بىرى ھىزبۇللاھنىڭ ئەڭ قىممەتلىك سەرخىل (ئېلىت) ئوفىتسېر قوشۇنى ئىدى[7]. بۇ ئەھۋال ھىزبۇللاھنى سىستېمىلىق ئىستراتېگىيە بويىچە ئەمەس، بەلكى مەجبۇرىي يوسۇندا تېخى ياش، پىشىپ يېتىلمىگەن ياشلارنى فىرونت لىنىيەسىگە يۆتكەشكە مەجبۇر قىلىپ، ئۇنىڭ ھەربىي كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرۇۋەتتى[7]. تېخىمۇ مۇھىمى، سۈرىيەدىكى بۇ پارتىزانلىق ئۇرۇش لىۋان ئىچىدىكى سۈننىي تەشكىلاتلارنىڭ بېيرۇت مەھەللىلىرىدە پارتلىتىش ئېلىپ بېرىشىگە يول ئاچىدىغان سىياسىي بوشلۇق ياراتتى[7].
2024-يىلى دەمەشىقتىكى ئەسەد رېجىمىنىڭ ئۈزۈل-كېسىل ئۆرۈلۈشى بىلەن بىرگە، ھىزبۇللاھنىڭ تېھران بىلەن بولغان ئەڭ ئاساسلىق قۇرۇقلۇق كۆۋرۈكى يەنى چېگرا يولى تولۇق ئۈزۈلۈپ قالدى[3, 6, 7]. يېڭى سۈرىيە پىرېزىدېنتى ئەھمەد شەرائ باشچىلىقىدىكى يېڭى سۈرىيە ھۆكۈمىتى ھىزبۇللاھ بىلەن بولغان بارلىق تارىخىي ئىتتىپاقداشلىقنى رەت قىلدى[10, 15]. خەلقئارالىق جەمئىيەتلەرنىڭ ئېتىراپ قىلىشىغا ۋە ئىقتىسادىي ياردەملەرگە ئېرىشىش ئۈچۈن، يېڭى سۈرىيە ئارمىيەسى دەرھال چېگرا رايونلاردىكى ھىزبۇللاھنىڭ چېگرا ھالقىغان قورال ئەتكەسچىلىكىنى پاك-پاكىز يوقىتىش ئۈچۈن ھەرىكەت باشلىدى[12, 15].
2025-يىلى مارتتا جىددەدە ئۆتكۈزۈلگەن چېگرا بىخەتەرلىك يىغىنىدا، لىۋان مۇداپىئە مىنىستىرى مىشال مېناسا ۋە سۈرىيە مۇداپىئە مىنىستىرى مۇرېھاف ئابۇ قاسرا بىرلىكتە چېگرا لىنىيەسىنى ئېنىق بەلگىلەش ۋە ماسلىشىش توغرىسىدا تارىخىي كېلىشىم ئىمزالىدى[12]. مەزكۇر ھەرىكەتلەر ھىزبۇللاھ چېگرا ئەتكەسچىلىكى ئۈچۈن ئىشلىتىۋاتقان 130 دىن ئارتۇق قانۇنسىز چېگرا ئۆتكۈزۈش نۇقتىسىنى ئۈزۈل-كېسىل تاقىۋەتتى[12]. سۈرىيە ئۆتكۈنچى ھۆكۈمىتى ھىزبۇللاھقا تەۋە 20 دىن ئارتۇق زەھەر ئىشلەپچىقىرىش زەنجىرىنى ۋە ئالتە قورال ئەتكەسچىلىك شايكىسىنى يوقاتقانلىقىنى ئېلان قىلدى[12].
خەلقئارالىق بېسىم جەھەتتىن ئېيتقاندا، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى مالىيە مىنىستىرلىقى ھىزبۇللاھنىڭ سىياسىي شېرىكلىرى بولغان مارادا ھەرىكىتىنىڭ رەئىسى سۇلايمان فرەنجىيە ۋە ھىزبۇللاھ سىياسىي كېڭىشىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى مەھمۇد قىماتى قاتارلىقلارغا نىشانلىق جازا يۈرگۈزۈپ، ئۇلارنىڭ لىۋان سىياسىي ئىسلاھاتىنى توسۇش پىلانىنى پاچاقلاپ تاشلىدى[1, 15]. مۇشۇنداق ئاجىز ۋە بېسىم ئاستىدا قالغان شارائىتتا، ئامېرىكا پىرېزىدېنتى دونالد ترامپ سۈرىيە ئارمىيەسىنىڭ لىۋانغا كىرىپ ھىزبۇللاھنى دەرھال قورالسىزلاندۇرۇش تەكلىپىنى ئوتتۇرىغا قويدى[15, 16]. ئەمما، مەزكۇر تەكلىپ لىۋان سىياسىي رېئاللىقى نەزىرىدە تۈپتىن رەت قىلىندى:
- سۈرىيە ھۆكۈمىتىنىڭ پوزىتسىيەسى: سۈرىيە پىرېزىدېنتى ئەھمەد شەرائ لىۋان تېررىتورىيەسىگە ھەربىي جەھەتتىن كىرىشنى ئۈزۈل-كېسىل رەت قىلىپ، «لىۋان مۇستەقىل بىر دۆلەتتۇر، بىزنىڭ ئارقا ھويلىمىز ئەمەستۇر» دەپ جاكارلىدى ۋە ھىزبۇللاھنى قورالسىزلاندۇرۇشنىڭ پەقەت لىۋان دۆلىتىنىڭ ئۆز ئىچكى ئىشى ئىكەنلىكىنى، سۈرىيەنىڭ ئۆز بايلىقىنى دۆلەتنى قايتىدىن قۇرۇشقا سەرپ قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈردى[10, 16].
- تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ پوزىتسىيەسى: تۈركىيە رەھبەرلىرى سۈرىيە ئارمىيەسىنىڭ لىۋانغا كىرىشىنىڭ ۋەزىيەتنى تېخىمۇ جىددىيلەشتۈرىدىغانلىقىنى، يېڭى بىر مەزھەپ ئۇرۇشى يارىتىپ، ئىسرائىلىيەنىڭ لىۋان جەنۇبىنى تېخىمۇ ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىشغال قىلىشىغا دەستەك تەمىنلەيدىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇردى[10].
تۈركىيەنىڭ رايوندىكى ئۆزگىرىۋاتقان ئىستراتېگىيەلىك رولى ۋە ئەنقەرە-رىياد ھەمكارلىقى
لىۋانغا قوشنا بولغان تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى ئەسەد رېجىمى يىقىلغاندىن كېيىن، شىمالىي لىۋان-سۈرىيە رايونىنىڭ ئەڭ كۈچلۈك سىياسىي ھامىيسى ۋە يېتەكچىسى سۈپىتىدە ئۆز ئورنىنى تىكلىدى[2]. 2025-يىلى يانۋاردا، تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى خاقان فىدان تۈركىيەنىڭ سۈرىيەدىكى بارلىق مىللەتلەرنىڭ، جۈملىدىن نۇسەيرىيلەر، مەسىھىيلەر ۋە يەزىدىيلەرنىڭ بىخەتەرلىك ھامىيسى ئىكەنلىكىنى تىلغا ئېلىپ، ئەنقەرەنىڭ يېڭى دەمەشق ھۆكۈمرانلىقىنى قانداق شەكىللەندۈرۈۋاتقانلىقىنى كۆرسەتتى[2]. تۈركىيە مىللىي ئىستىخبارات تەشكىلاتىنىڭ باشلىقى ئىبراھىم كالىن ئەسەد يىقىلغاندىن كېيىن يېڭى دەمەشق رەھبەرلىرىنى يوقلىغان تۇنجى يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدار بولدى[2].
ئەنقەرەنىڭ نۆۋەتتىكى سۈرىيە ئىستراتېگىيەسى، سۈرىيە ئەرەب ئارمىيەسى (دۆلەت ئارمىيەسى) نىڭ سىستېمىلىق كۈچىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا مەركەزلەشكەن[2]. تۈركىيە تەرەپ سۈرىيە دۆلەت ئارمىيەسىنى يېڭىچە زامانىۋى قوراللار بىلەن تەمىنلەپ، ئۇنىڭ دۆلەت چېگراسىنى قوغداش ئىقتىدارىنى قايتىدىن شەكىللەندۈرمەكتە[2]. تۈركىيە ھەربىي پاراخوتى «TCG Meltem» نىڭ لازىقىيە پورتىغا كىرىشى تۈركىيە-سۈرىيە ھەربىي يېڭىچە ھەمكارلىقىنىڭ سىمۋولىدۇر[2].
مۇشۇنداق كۈچلۈك ھەربىي يېتەكچىلىككە قارىماي، تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ لىۋان ھىزبۇللاھىغا تۇتقان پوزىتسىيەسى ئىنتايىن ئەمەلىيەتچىل ۋە ئېھتىياتچاندۇر[17]. ئەنقەرە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ياكى ئىسرائىلىيە دۆلىتىنىڭ يېڭى سۈرىيە ھۆكۈمىتىنى ھىزبۇللاھ بىلەن بىۋاسىتە ھەربىي توقۇنۇشقا ئىتتىرىش پىلانىغا ئىزچىل قارشى تۇرۇپ كەلدى[10, 17]. چۈنكى تۈركىيەنىڭ پىلانى بويىچە، سۈرىيەنىڭ ھازىرقى تۇنجى قەدىمى يېڭىدىن قۇرۇلۇۋاتقان دۆلەت ئورگانلىرىنى مۇقىملاشتۇرۇش بولۇپ، ھىزبۇللاھ بىلەن بولىدىغان مۇددەتتىن بۇرۇنقى بىر ئۇرۇش سۈرىيەنى قايتىدىن ۋەيرانچىلىققا ئېلىپ بارىدۇ[10, 17]. ئۇنىڭدىن باشقا، تۈركىيە ئەلچىسىنىڭ لىۋاندا تىلغا ئالغىنىدەك، ئەنقەرە تاكى ئىسرائىلىيە ئىشغالىيىتى داۋاملىشىۋاتقان شارائىتتا، ھىزبۇللاھنىڭ «قارشىلىق كۆرسىتىش رولى» غا چۈشىنىش پوزىتسىيەسى تۇتىدۇ[17].
يەنە بىر تەرەپتىن، لىۋاندىكى گېئوپولىتىكىلىق مۇقىملىقنى ساقلاش ئۈچۈن تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى بىلەن سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھلىقى ئوتتۇرىسىدا ئىنتايىن كەڭ كۆلەملىك ئىستراتېگىيەلىك ئىتتىپاقلىق تەرەققىي قىلماقتا[18]. ئىككى دۆلەت مەنپەئەتىنىڭ ئەڭ مۇھىم بىرلىشىش نۇقتىسى، سۈرىيەنىڭ زېمىن پۈتۈنلۈكىنى ساقلاش ۋە چېگرا بىخەتەرلىكىنى قايتىدىن ئېنىق بەلگىلەشتۇر[18]. رىياد ھۆكۈمىتى سۈرىيەنىڭ پارچىلىنىپ كېتىشىنىڭ رايوندا تېھران تەسىرىنىڭ قايتىدىن باش كۆتۈرۈشىگە يول ئاچىدىغانلىقىدىن ئەنسىرىسە، ئەنقەرە بولسا سۈرىيەنىڭ شىمالىدىكى كۇرد قوراللىق كۈچلىرىنىڭ ئاپتونومىيە قۇرۇشىنى دۆلەتنىڭ زېمىن پۈتۈنلۈكىگە بىۋاسىتە تەھدىت دەپ بىلىدۇ[18].
مەزكۇر تۈركىيە-سەئۇدى شېرىكلىكى پەقەت سىياسىي دائىرىدە قالماي، غايەت زور چېگرا سودا ۋە ئېنېرگىيە پورتلىرى پىلانلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:
- M5 يۇقىرى سۈرئەتلىك تاشيولى ۋە ھىجاز تۆمۈر يولى پىلانى: ئىككى دۆلەت سۈرىيە زېمىنىنى بويلاپ ئۆتىدىغان M5 چېگرا سودا كارىدورىنى قايتىدىن جانلاندۇرۇپ، تۈركىيە چېگراسىدىن سۈرىيە ۋە ئىيوردانىيە ئارقىلىق سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھلىقىغا تۇتىشىدىغان بۈيۈك سودا لىنىيەسىنى قۇرماقتا[18]. ئۇنىڭدىن باشقا، تارىخىي ھىجاز تۆمۈر يولىنى قايتىدىن ياساپ چىقىپ، لىۋاننى قايتىدىن رايون خاراكتېرلىك سودا مەركىزى قىلىش مەقسەت قىلىنماقتا[18].
- بېيرۇت ۋە تىرابلۇس پورتلىرىنىڭ رولى: قىزىل دېڭىزدىكى بىخەتەرلىك تەھدىتلىرىگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، قۇرۇقلۇق سودا يولىنى لىۋاننىڭ بېيرۇت ۋە تىرابلۇس پورتلىرىغا تۇتاشتۇرۇش، بۇ پورتلارنىڭ كۈچىنى ئاشۇرۇش ئارقىلىق ئىسرائىلىيەنىڭ خەيفا پورتىنى رايونلۇق سودا دەرۋازىسى قىلىۋېلىش پىلانىنى پاچاقلاپ تاشلاش مەقسەت قىلىنماقتا[18].
- دېڭىز ئاستى تەبىئىي گاز ۋە ئېنېرگىيە تۇرۇبا يولى قۇرۇلۇشى: تۈركىيە لىۋاننىڭ ئوتتۇرا يەر دېڭىزى (ئاق دېڭىز) دىكى يېڭىدىن بايقالغان تەبىئىي گاز بايلىقىنى ئۆز زېمىنىدىكى تۇرۇبا سىستېمىسى ئارقىلىق ياۋروپاغا يەتكۈزۈشنى تەكلىپ قىلدى[18]. بۇ پىلان لىۋاننىڭ ئېنېرگىيە جەھەتتىن ئىسرائىلىيەگە بېقىنىپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ[18].
تۈركىيە-ئىسرائىلىيە ئىستراتېگىيەلىك جىددىيچىلىكىنىڭ رايونغا كۆرسىتىدىغان تەسىرى
تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ لىۋاندا يېڭىدىن باش كۆتۈرۈۋاتقان يېتەكچى ئورنى، ئۇنى رايوندا ئىسرائىلىيە دۆلىتى بىلەن بىۋاسىتە ئىستراتېگىيەلىك توقۇنۇش نۇقتىسىغا ئېلىپ كەلدى[2, 17]. 2025-يىلى يانۋاردا، ئىسرائىلىيە باش مىنىستىرى بېنيامىن نېتانياھۇ ھۆكۈمىتى دەرھال «ناگېل كومىتېتى» نى قۇرۇپ، يېڭى سۈرىيەنىڭ تۈركىيەنىڭ بىر ۋاكالەتچىسىگە ئايلىنىش ئېھتىماللىقىنى ئىسرائىلىيەنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكىگە كېلىدىغان تۇنجى تەھدىت دەپ جاكارلىدى[2]. ناگېل كومىتېتىنىڭ ئاگاھلاندۇرۇشىچە، تۈركىيە تەسىرىنىڭ سۈرىيە زېمىنىدا مۇستەھكەملىنىشى، كەلگۈسىدە تۈركىيە بىلەن ئىسرائىلىيەنىڭ بىۋاسىتە ھەربىي جەھەتتىن توقۇنۇشۇپ قېلىش خەۋپىنى تېز سۈرئەتتە ئاشۇرىدۇ[2].
بۇ خىل قورقۇنچقا قارىتا بىرنەچچە رېئال ئامىل بار:
- ھاۋا بوشلۇقى ۋە ھەربىي ياردەم تەھدىتى: تۈركىيەنىڭ سۈرىيە زېمىنىغا ئۆز ھاۋا مۇداپىئە سىستېمىلىرىنى ئورۇنلاشتۇرۇش پىلانى، ئىسرائىلىيە ھاۋا ئارمىيەسىنىڭ سۈرىيە بوشلۇقىدىكى ئەركىن ھەرىكەت قىلىش ھوقۇقىنى تۈپتىن چەكلەپ قويىدۇ[2].
- شىمالدىن قورشاۋ سىستېمىسى: ئىسرائىلىيە ھەربىي مۇتەخەسسىسلىرى ئەنقەرەنىڭ پاكىستان، سەئۇدى ئەرەبىستان ۋە مىسىر قاتارلىق دۆلەتلەر بىلەن بىرلىكتە ئىسرائىلىيەنى شىمالدىن قورشاپ تۇرىدىغان بىر بۈيۈك سۈننىي ئىسلام گەۋدىسىنى قۇرۇۋاتقانلىقىدىن ئېغىر ئەندىشە قىلماقتا[2, 17].
بۇ ئىستراتېگىيەلىك سۈركىلىش يەنە سىياسىي جەھەتتىمۇ ئىنتايىن كەسكىن بىر ئۇرۇشقا ئايلاندى. 2025-يىلى سېنتەبىردە، تۈركىيە تەرەپ تەرىپىدىن دەستەكلەنگەن ۋە ئىچىدە كۆپىنچىسى تۈركىيەلىك 1000 دىن ئارتۇق كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتچىسى بولغان «يەرشارى سۇمۇد كېمىسى» ئىسرائىلىيە تەرىپىدىن توسۇۋېلىنغاندىن كېيىن، ئىستانبۇل باش تەپتىش ئىدارىسى باش مىنىستىر بېنيامىن نېتانياھۇ قاتارلىق 37 نەپەر يۇقىرى دەرىجىلىك ئىسرائىلىيە ئەمەلدارى ئۈستىدىن «قەتلىئام» جىنايىتى بىلەن تۇتۇش بۇيرۇقى چىقاردى[2]. بۇنىڭغا جاۋابەن، نېتانياھۇ تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى جۇمھۇر رەئىسى رەجەپ تاييىپ ئەردوغاننى كۇردلارنى قىرغىن قىلىش بىلەن ئەيىبلىسە، نەفتالى بېننېت تۈركىيەنى «يېڭى ئىران» دەپ ئاتىدى[2].
تۈركىيە يەنە خەلقئارا سوت مەھكىمىسىدە جەنۇبىي ئافرىقا جۇمھۇرىيىتى تەرىپىدىن ئىسرائىلىيەگە قارشى ئېچىلغان قەتلىئام دەۋاسىغا رەسمىي يوسۇندا شېرىك بولدى[2]. ھەربىي تېخنىكا جەھەتتىن ئېيتقاندا، تۈركىيەنىڭ 600 كىلومېتىرلىق مۇساپىگە ئىگە «تايفۇن» باللىستىك باشقۇرۇلىدىغان بومبىسى ۋە يېڭىدىن سىناق قىلىنىۋاتقان «يىلدىرىمخان» يۇقىرى سۈرئەتلىك باشقۇرۇلىدىغان بومبا سىستېمىلىرى ئىسرائىلىيە دۆلەت بىخەتەرلىكى ئۈچۈن رېئال ھەربىي بېسىم سۈپىتىدە باھالانماقتا[2].
يېڭى دەۋردىكى سۈرىيە-لىۋان مۇناسىۋەتلىرىنىڭ تۈركىيەگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى ۋە گېئوپولىتىكىلىق مۆلچەرلەر
سۈرىيە بىلەن لىۋان مۇناسىۋەتلىرىنىڭ يېڭىدىن تەرتىپكە سېلىنىشى تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ لىۋاندىكى گېئوپولىتىكىلىق ئورنىنى تېخىمۇ كۈچلۈك ئىستراتېگىيەلىك تىرەك بىلەن تەمىنلەيدۇ[2]. شۇنداق دېيىشكە بولىدۇكى، تۈركىيەنىڭ چېگرا بىخەتەرلىك پىلانى بويىچە، لىۋان چېگرا رايونىدىكى قوراللىق گۇرۇپپىلارنىڭ تەسىرىنىڭ يوقىتىلىشى ئەنقەرەنىڭ شىمالىي سۈرىيەدىكى بىخەتەرلىك بەلبېغىنى مۇستەھكەملىشىگە ۋە كۇرد تېررورلۇق تەشكىلاتىنىڭ چېگرا ھالقىغان يوللىرىنى پۈتۈنلەي كېسىپ تاشلىشىغا ياردەم بېرىدۇ[18].
يەنە بىر تەرەپتىن، سۈرىيە زېمىنىنى بويلاپ ئۆتىدىغان M5 چېگرا تاشيولى سودا لىنىيەسىنىڭ قايتىدىن ئېچىلىشى، تۈركىيەگە ئوتتۇرا يەر دېڭىزى ئارقىلىق پارس قولتۇقى دۆلەتلىرىگە بىۋاسىتە تۇتىشىدىغان غايەت زور قۇرۇقلۇق سودا دەرۋازىسى ئېچىپ بېرىدۇ[18]. بۇ ئىستراتېگىيەلىك تەرەققىيات تۈركىيەنىڭ ئېكسپورت كاپىتالىنى تېز سۈرئەتتە ئاشۇرۇپ، پارس قولتۇقى ھەمكارلىق كېڭىشى دۆلەتلىرى بىلەن بولغان سودا ئومۇمىي مىقدارىنى يېڭى يۇقىرى پەللىگە كۆتۈرىدۇ[18].
سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھلىقى بىلەن بولغان ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق بولسا، تۈركىيەنى لىۋاندىكى ئەڭ ئىشەنچلىك ۋاسىتىچى دۆلەتكە ئايلاندۇردى[18]. ئەنقەرە بىلەن رىياد بىرلىكتە لىۋان دۆلەت ئورگانلىرىنى قوللاش، لىۋان قوراللىق قوشۇنىنىڭ چېگرا رايونلارنى قايتىدىن كونترول قىلىشىغا ياردەم بېرىش پىلانلىرىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە[12]. بۇ خىل مۇقىملاشتۇرۇش سىياسىتى لىۋاننىڭ يېڭى بىر گېئوپولىتىكىلىق پارتلاش ئىچىدە قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىپ، تۈركىيەنىڭ جەنۇبىي زېمىن مۇقىملىقىنى كاپالەتلەندۈرىدۇ[12].
بىز لىۋان ۋە سۈرىيەنىڭ كەلگۈسى گېئوپولىتىكىلىق تەرەققىياتىغا باھا بەرگەندە، كونا دەۋردىكى دەمەشق-تېھران-بېيرۇت ئوقىنىڭ ئۈزۈل-كېسىل يوقىلىپ، ئۇنىڭ ئورنىنى تېخىمۇ كۆپ قۇتۇپلۇق ۋە مۇرەككەپ بولغان سىياسىي بىخەتەرلىك ئەندىزىسىنىڭ ئالغانلىقىنى كۆرىمىز[12]. بۇ يېڭى ئەندىزىدە تۈركىيە ۋە سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھلىقى باش رول ئويناۋاتقان بولۇپ، ئۇلارنىڭ قوللىشى لىۋاننىڭ كەلگۈسى تەرەققىيات يۆنىلىشىنى بەلگىلەيدۇ[18].
تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى كەلگۈسىدىكى سىياسىي يۈزلىنىشتە ئۆزىنىڭ گېئوپولىتىكىلىق مەنپەئەتلىرىنى قوغداش ۋە ئىسرائىلىيە دۆلىتىدىن كېلىدىغان بىخەتەرلىك بېسىمىغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن تۆۋەندىكى ئۈچ تەرەپلىمىلىك ئىستراتېگىيەلىك تەكلىپلەرگە ئالاھىدە دىققەت قىلىشى كېرەك:
- چېگرا بىخەتەرلىك سىستېمىسىنى كۈچەيتىش: جىددە كېلىشىمىگە ماس ھالدا، سۈرىيە ۋە لىۋان دۆلەت ئارمىيەسىنىڭ چېگرا رايونلاردىكى رادار ۋە نازارەت مۇنارلىرى قۇرۇلۇشىغا يۇقىرى پەللىدە ياردەم بېرىش[12].
- سودا ۋە ئېنېرگىيە كارىدورى پىلانىنى تېزلىتىش: M5 يۇقىرى سۈرئەتلىك تاشيولى، ھىجاز تۆمۈر يولى قۇرۇلۇشىنى كاپالەتلەندۈرۈش ۋە لىۋان تەبىئىي گازىنى تۈركىيە ئۆتكۈزۈش لىنىيەسى بىلەن تۇتاشتۇرۇش پىلانىنى ئەمەلىيلەشتۈرۈش[18].
- باراۋەرلىك دىپلوماتىيە يوللىرىنى ئوچۇق تۇتۇش: لىۋاندىكى بارلىق يەرلىك كۈچلەر، جۈملىدىن لىۋان ھۆكۈمىتى ۋە بارلىق جەمئىيەت قاتلاملىرى بىلەن دىپلوماتىيە يوللىرىنى سەمىمىي تۇتاشتۇرۇپ ساقلاش[17].
يىغىنچاقلىغاندا، لىۋان ۋە سۈرىيەدىكى گېئوپولىتىكىلىق قايتا شەكىللىنىش پۈتۈن يېقىن شەرق رايونىنىڭ سىياسىي بىخەتەرلىك ئەندىزىسىنى قايتىدىن بەلگىلىمەكتە[2, 12]. بۇ جەرياندا تۈركىيە ۋە سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھلىقىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ماسلىشىشى چېگرا بىخەتەرلىكى، سودا كارىدورى ۋە رايون خاراكتېرلىك تىنچلىقنىڭ ئەڭ مۇھىم ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچىدۇر[12, 18].
خۇلاسە
2024-يىلىنىڭ ئاخىرىدا سۈرىيەدىكى بەششار ئەسەد ھاكىمىيىتىنىڭ يىقىلىشى ۋە يېڭى دەمەشق ھۆكۈمىتىنىڭ قۇرۇلۇشى يېقىن شەرق گېئوپولىتىكىسىدا تارىخىي خاراكتېرلىك بۇرۇلۇش پەيدا قىلدى. بۇ بۇرۇلۇش ئون نەچچە يىلدىن بۇيان داۋاملىشىپ كەلگەن تېھران-دەمەشق-بېيرۇت ئوقىنى ئۈزۈل-كېسىل پارچىلاپ، لىۋان ھىزبۇللاھىنىڭ سۈرىيەدىكى ئەڭ مۇھىم قۇرۇقلۇق كۆۋرۈكى ۋە سىياسىي تايانچىسىدىن مەھرۇم قىلدى. يېڭى سۈرىيە رەھبەرلىكى دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ۋە خەلقئارالىق جەمئىيەتكە قوشۇلۇش ئۈچۈن، ھىزبۇللاھ بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى ئۈزۈپ، چېگرا لىنىيەلىرىدىكى ئەتكەسچىلىك ۋە قورال يۆتكەش يوللىرىنى كەسكىن باستۇردى. نەتىجىدە، سۈرىيە-لىۋان مۇناسىۋەتلىرى بۇرۇنقى «ۋاسىيىلىك» مۇناسىۋىتىدىن دۆلەت مەنپەئەتى ۋە چېگرا بىخەتەرلىكىنى ئالدىنقى شەرت قىلغان يېڭىچە باراۋەرلىك سىستېمىسىغا قەدەم قويدى.
بۇ رايونلۇق يەر تەۋرەشتە ئەڭ چوڭ زەربىگە ئۇچرىغىنى لىۋان ھىزبۇللاھى بولدى. تارىختا ئىسرائىلىيەگە قارشى تۇرۇش شوئارى بىلەن لىۋان ۋە ئەرەب دۇنياسىدا كۈچلۈك ئاممىۋى ئاساسقا ئېرىشكەن بۇ تەشكىلات، ئۆزىنىڭ سۈرىيە ئىچكى ئۇرۇشىدىكى خاتا ئىستراتېگىيەلىك تاللىشى ۋە مەزھەپچى قىياپىتى سەۋەبلىك نۇرغۇن سەرخىل كۈچلىرىدىن ئايرىلىپلا قالماي، ئۆزىنىڭ ئىناۋىتىنىمۇ زور دەرىجىدە ۋەيران قىلغان ئىدى. سۈرىيە تەرەپتىن كېلىدىغان تەمىنات زەنجىرىنىڭ قىرقىلىشى ۋە لىۋان ئىچى-سىرتىدىن كېلىۋاتقان سىياسىي-ئىقتىسادىي بېسىملار، ھىزبۇللاھنى ئۆز تارىخىدىكى ئەڭ ئاجىز ۋە يېتىم ھالەتكە چۈشۈرۈپ قويدى. گەرچە ئۇلارنىڭ يىللار بويى قۇرۇپ چىققان غايەت زور ئىجتىمائىي ۋە پاراۋانلىق سىستېمىسى مەلۇم دەرىجىدە ئۇلارنىڭ لىۋان ئىچىدىكى شىئە ئاممىسى ئارىسىدىكى مەۋجۇتلۇقىنى تىرەپ تۇرۇۋاتقان بولسىمۇ، خەلقئارالىق قورشاۋ ئۇلارنىڭ تەسىر دائىرىسىنى سىستېمىلىق كىچىكلەتمەكتە.
دەمەشىقتىكى كۈچ بوشلۇقى دەرھال يېڭى گېئوپولىتىكىلىق ئاكتىيورلار تەرىپىدىن تولدۇرۇلماقتا. تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى ۋە سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھلىقى ئوتتۇرىسىدا ئورنىتىلغان ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق بۇ يېڭى ئەندىزىنىڭ ئاساسىي غولىغا ئايلاندى. تۈركىيە ئۆزىنىڭ سۈرىيە شىمالىدىكى بىخەتەرلىك مەنپەئەتىنى قوغداش ۋە كۇرد قوراللىقلىرىنىڭ تەھدىتىنى يوقىتىش بىلەن بىرگە، يېڭى سۈرىيە دۆلەت ئارمىيەسىنىڭ ئەڭ كۈچلۈك ھامىيسىغا ئايلاندى. رىياد بىلەن بولغان ماسلىشىش ئارقىلىق، ئىككى دۆلەت M5 تاشيولىنى ۋە ھىجاز تۆمۈر يولىنى قايتىدىن گۈللەندۈرۈپ، پارس قولتۇقىدىن ئوتتۇرا يەر دېڭىزىغىچە بولغان قۇرۇقلۇق سودا كارىدورىنى قۇرۇپ چىقىشنى پىلانلىماقتا. بۇ خىل ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي قورشاپ كىرىش ئىستراتېگىيەسى رايوندىكى ئىران تەسىرىنى يوقىتىشلا ئەمەس، لىۋان ۋە سۈرىيەنى سۈننىي ئىسلام دۇنياسىنىڭ يېڭى ئىقتىسادىي قۇرۇلمىسىغا باغلاشنى مەقسەت قىلىدۇ.
شۇنداق بىر شارائىتتا، تۈركىيەنىڭ رايوندىكى تەسىر كۈچىنىڭ تېز سۈرئەتتە كېڭىيىشى ئىسرائىلىيە بىلەن بولغان بىۋاسىتە ئىستراتېگىيەلىك سۈركىلىشنى كەسكىنلەشتۈرۈۋەتتى. ئىسرائىلىيە تەرەپ تۈركىيە-سەئۇدى ئوقىنىڭ يېقىن شەرقتە شەكىللەندۈرۈۋاتقان يېڭى سىياسىي قورشاۋىنى ئۆز دۆلەت بىخەتەرلىكىگە قىلىنغان يېڭى بىر تەھدىت دەپ قارىماقتا. خۇلاسىلىگەندە، لىۋان ۋە سۈرىيە مەسىلىسى ئەمدىلىكتە ئاددىي بىر ئىچكى ئۇرۇش ياكى ۋاكالەتچىلەر توقۇنۇشى بولماستىن، بەلكى كېلەچەكتىكى يېقىن شەرقنىڭ ئىقتىسادىي تومۇرلىرى، چېگرا بىخەتەرلىكى ۋە چوڭ دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى يېڭىچە تەڭپۇڭلۇقنى بەلگىلەيدىغان ئەڭ ھالقىلىق گېئوپولىتىكىلىق شاھمات تاختىسىغا ئايلاندى. بۇ مۇرەككەپ مۇھىتتا ئىتتىپاقداشلارنى توغرا تاللاش ۋە ئىقتىسادىي كارىدورلارنى رېئاللىققا ئايلاندۇرۇش كەلگۈسى تىنچلىقنىڭ بىردىنبىر ئاچقۇچىدۇر.
پايدىلانغان مەنبەلەر:
- Beirut and Damascus Remain Divided | Carnegie Endowment for International Peace, Mohamad Fawaz, May 26, 2025.
- Turkey under Erdoğan: An Emerging Immediate Strategic Threat – ICT, Ely Karmon, June 25, 2026. /
- Breaking the Cycle: A Historic Opportunity to Rebuild Syria-Lebanon Relations – Middle East Council on Global Affairs, Situation Assessment, June 11, 2026.
- HİZBULLAH’IN LÜBNAN’DA KURULUŞU VE POPÜLARİTESİNİN SEBEPLERİ – DergiPark, Abdulgani Bozkurt, Mart 2014.
- سوريا ولبنان: من الجوار الصعب إلى التعاون | مركز الجزيرة للدراسات, زياد ماجد, 13 أبريل 2025.
- Why Türkiye is against Syria’s army fighting Hezbollah | Al Majalla, Omer Onhon, 24 Jun 2026.
- Turkey in the Syrian-Lebanese Arena: The Implications of Turkish Support for Hezbollah on Israel’s Strategic Environment, Dr. Zoe Levornik, June 24, 2026.
- شراكة تركية- سعودية تشمل سوريا ولبنان بالنفط والغاز والتجارة – المدن, مانشيت – المدن, السبت 2025/10/04.
- TÜRKİYE-LÜBNAN İLİŞKİLERİ – ORSAM, Rapor No: 5, Ağustos 2009.
- Lübnan Hizbullahı’nın Sünni Arap Dünyasındaki Algılanış Şekli ve Suriye İç Savaşına Dair Çelişkileri – Akademik İzdüşüm Dergisi, Suat Ayhan, 30 Mart 2023.
- محادثات ترسيم الحدود بين لبنان وسوريا: خطوة تُقيّد «حزب الله» وتُعزّز الأمن | The Washington Institute, حنين غدار, ٣ أبريل ٢٠٢٥.
- Hezbollah’s Ascent and Descent | Carnegie Endowment for International Peace, Lina Khatib, Jun 5, 2015.
- Limiting the Damage: Saudi Arabia and the Islamabad Memorandum, June 24, 2026, Arab Center Washington DC.
- SURIYE KRIZI BAĞLAMINDA HIZBULLAH’IN MEDYA STRATEJISI – SETA, Yenal Göksun, Eylül 2016.
- UN Security Council speakers urge end to Israeli violations in Syria, June 22, 2026, SANA.
- Why Trump’s Syria-Hezbollah gambit could backfire | Al Majalla, Michael Horowitz, 24 Jun 2026.
- Can Turkish-Saudi coordination save Lebanon? | Opinion, Dania Koleilat Khatib, June 24, 2026.
- تداعيات الأزمة السورية على مستقبل حزب الله | مركز الجزيرة للدراسات, غسان العزي, 11 يوليو 2012.
- Syria president denies wanting to intervene in Lebanon after Trump remarks | Middle East Eye, June 21, 2026.
- Syria won’t intervene in Lebanon, ignoring US pressure | The Jerusalem Post, Seth J. Frantzman, June 22, 2026.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
