ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
مەزكۇر ماقالىنىڭ قىسقىچە مەزمۇنى ۋە ئەھمىيىتى شۇكى، يەرشارىلىشىش دەۋرىدىكى سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي تەرتىپلەرنىڭ قايتىدىن شەكىللىنىشى ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى كۆپ قاتلاملىق، مۇرەككەپ ۋە سىستېمىلىق رىقابەتكە بىۋاسىتە باغلىنىپ كەتكەن بولۇپ، ئامېرىكا مەركىزىي ئىستىخبارات ئىدارىسى ۋە باشقا ئالاقىدار ئىستىخبارات ئورگانلىرىنىڭ كەلگۈسى يۈزلىنىش دوكلاتلىرىدىمۇ بۇ كىرىزىسنىڭ كۆلىمى ئالاھىدە تەكىتلەنمەكتە [1]. بۇ ماقالە يېرىم ئۆتكۈزگۈچ تېخنولوگىيەسى، ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى، تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ قايتا قۇرۇلۇشى ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق كىرىزىسى قاتارلىق تېمىلارنى مۇھاكىمە قىلىدۇ [2]. ماقالىنىڭ ئاساسىي مەقسىتى، خەلقئارادىكى داڭلىق تەتقىقات ئورۇنلىرىنىڭ نەزەرىيەۋى ئاساسلىرىغا تايىنىپ، ئىككى چوڭ دۆلەتنىڭ دۇنياۋى ھۆكۈمرانلىق تالىشىش كۈرىشىدە قوللىنىۋاتقان يۇمشاق ۋە قاتتىق كۈچ ۋاسىتىلىرىنى باھالاشتىن ئىبارەتتۇر.
سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى ئاخىرلاشقاندىن كېيىنكى خەلقئارا تەرتىپ ئامېرىكانىڭ يېتەكچىلىكىدە قۇرۇلغان بولسىمۇ، يېقىنقى يىللاردىن بۇيان خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي جەھەتتىن تېز سۈرئەتتە يۈكسىلىشى بۇ بىر قۇتۇپلۇق سىستېمىغا ئېغىر خىرىس ئېلىپ كەلدى. خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى «كۈچ يۆتكىلىش نەزەرىيەسى» (Power Transition Theory) بۇ خىل ھادىسىنى يېڭىدىن قەد كۆتۈرۈۋاتقان كۈچ بىلەن مەۋجۇت ھۆكۈمران كۈچ ئوتتۇرىسىدىكى مۇقەررەر توقۇنۇش سۈپىتىدە چۈشەندۈرىدۇ [3]. بۇ خىرىس پەقەت ھەربىي جەھەتتىلا ئەمەس، بەلكى ئىقتىسادىي، تېخنولوگىيەلىك ۋە ئىدىيەۋى جەھەتلەردىمۇ ئۆزىنى نامايان قىلىپ، دۇنيانىڭ سىياسىي كەلگۈسىگە تەھدىت سالماقتا [4].
ئامېرىكانىڭ مىللىي بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسىدە خىتاي دۇنياۋى تەرتىپنى قايتىدىن ئۆزگەرتىش ئىقتىدارىغا ۋە مەقسىتىگە ئىگە بىردىنبىر سىستېمىلىق رىقابەتچى سۈپىتىدە مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەن بولۇپ، ھىندى-تىنچ ئوكيان ئىستراتېگىيەسى دەل مۇشۇ خەۋپكە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن ئوتتۇرىغا قويۇلغان [5]. خىتاي يەرشارى مىقياسىدا ئۆزىنىڭ جۇغراپىيەلىك سىياسىي تەسىرىنى كېڭەيتىش ئۈچۈن، خەلقئارا تەشكىلاتلاردىكى ئورنىنى مۇستەھكەملەپ، يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان دۆلەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى كۈچەيتىش ئىستراتېگىيەسىنى ئىزچىل تۈردە يۈرگۈزۈپ كەلمەكتە [6]. بۇ سىياسەتلەرنىڭ نېگىزلىك مەقسىتى بولسا، ئامېرىكانىڭ دۇنياۋى يېتەكچىلىك ئورنىنى ئاجىزلىتىش ۋە دۇنيانىڭ ئورتاق قىممەت قاراشلىرىنى ئۆزگەرتىشتۇر.
خىتاينىڭ دۇنياۋى كېڭەيمىچىلىك ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئەڭ گەۋدىلىك نامايەندىلىرىدىن بىرى ئۇنىڭ ئافرىقا قىتئەسىدىكى دىپلوماتىك ۋە ئىقتىسادىي ھەرىكەتلىرىدۇر. چۈنكى ئافرىقا قىتئەسى تېپىلغۇسىز تەبىئىي بايلىقلارغا، جۈملىدىن ئاز ئۇچرايدىغان قېزىلما بايلىقلارغا ئىگە بولۇپلا قالماي، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىدىكى ئەڭ چوڭ ئاۋاز بېرىش گۇرۇپپىسىنى تەشكىل قىلىدۇ [7]. خىتاي بۇ رايوندىكى دۆلەتلەرنى ئۆز تەرىپىگە تارتىش ئارقىلىق، خەلقئارا سەھنىدە ئۆزىنىڭ سىياسىي ئىرادىسىنى مەجبۇرىي تېڭىش ئۈچۈن كېرەكلىك بولغان سىياسىي قوللاشقا ئېرىشىشكە ئۇرۇنماقتا.
ئامېرىكانىڭ چەت ئەل ياردەم سىياسىتى كۆپىنچە ھاللاردا دېموكراتىيە كېڭەيتىش ۋە كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداش شەرتلىرىگە باغلانغان بولسا، خىتاي ھېچقانداق سىياسىي شەرت قويماسلىقنى تەرغىب قىلىش ئارقىلىق ئافرىقا دۆلەتلىرىنىڭ دىققىتىنى جەلپ قىلىشقا تىرىشماقتا [7]. بۇ خىل سىياسەت ئافرىقىدىكى مۇستەبىت رېجىملار ئۈچۈن ئىنتايىن جەلپ قىلارلىق بولۇپ، ئۇلارنىڭ غەربنىڭ دېموكراتىك بېسىمىدىن قۇتۇلۇپ قېلىشىغا پۇرسەت يارىتىپ بېرىدۇ. شۇڭا، خىتاينىڭ بۇ ياردەملىرى ئىنسانپەرۋەرلىك نۇقتىسىدىن ئەمەس، بەلكى ساپ سىياسىي مەنپەئەتنى ئاساس قىلغان رېئالىزم ئىستراتېگىيەسىدۇر.
خىتاي بۇ خىل «ئىچكى ئىشلارغا ئارىلاشماسلىق» پىرىنسىپىنى ئۆزىنىڭ يۇمشاق كۈچىنىڭ يادروسى سۈپىتىدە تونۇتۇپ، غەربنىڭ مۇستەملىكىچىلىك تارىخىغا سېلىشتۇرما قىلىش ئارقىلىق سىياسىي ئۈستۈنلۈككە ئېرىشىشنى مەقسەت قىلىدۇ. لېكىن، غەربتىكى كۆزەتكۈچىلەر ۋە ئاكادېمىك ساھەدىكىلەر خىتاينىڭ بۇ ئۇسۇلىنى ماھىيەتتە يوشۇرۇن مەقسەتكە ئىگە تاكتىكا دەپ قارايدۇ [7]. بۇ تاكتىكا ئافرىقا دۆلەتلىرىنى ئىقتىسادىي جەھەتتىن خىتايغا بېقىندى قىلىپ، خەلقئارالىق قارار چىقىرىش جەريانلىرىدا ئۇلارنى خىتاينىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن ئاۋاز بېرىشكە مەجبۇرلاشنى كۆزلەيدۇ.
شۇنداقتىمۇ، خىتاينىڭ ئافرىقىدىكى ياردەم ۋە سېلىنما سىياسەتلىرى خەلقئارالىق تەتقىقاتچىلار تەرىپىدىن يېڭىچە بىر خىل مۇستەملىكىچىلىك ۋەياكى «قەرز تۇزىقى دىپلوماتىيەسى» دەپ كەسكىن تەنقىد قىلىنماقتا [7]. خىتاينىڭ دۆلەت ئىگىلىكىدىكى كارخانىلىرى تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرى، بولۇپمۇ دېڭىز پورتلىرىنى ياساش ۋە يۇقىرى ئۆسۈملۈك قەرز بېرىش تۈرلىرى ماھىيەتتە ئافرىقىنىڭ ئىقتىسادىي تومۇرىنى كونترول قىلىش قورالىدۇر. بۇ دۆلەتلەر قەرزنى قايتۇرالمىغان تەقدىردە، ئۇل ئەسلىھەلەرنى خىتايغا ئۆتكۈزۈپ بېرىشكە مەجبۇر بولىدۇ، بۇ بولسا خىتاينىڭ يەرشارىۋى ھەربىي ۋە تىجارىي ئارقا سەپ بازىسىنى قۇرۇپ چىقىشىغا يول ئاچىدۇ.
بۇ ئەھۋاللار ئامېرىكانى ئەنئەنىۋى جەھەتتىن ئافرىقا قىتئەسىدىكى ئەڭ چوڭ سودا ھەمراھى بولۇش ئورنىنى ئاستا-ئاستا خىتايغا ئۆتۈنۈپ بېرىشكە مەجبۇر قىلماقتا [8]. بۇ خىل يۈزلىنىش ئامېرىكانىڭ دۆلەت بىخەتەرلىك مەنپەئەتلىرىگە بىۋاسىتە خەۋپ ئېلىپ كېلىدىغان بولۇپ، ئىككى دۆلەتنىڭ بۇ قىتئەدىكى رىقابىتى كىلاسسىك يۇمشاق كۈچ ۋە رېئالىزم نەزەرىيەلىرىنىڭ جەڭ مەيدانىغا ئايلانماقتا [7]. ئامېرىكا بۇ خىرىسقا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن ئۆزىنىڭ دىپلوماتىك ۋاسىتىلىرىنى قايتىدىن كۆزدىن كەچۈرۈشكە باشلىدى.
خۇلاسىلەپ ئېيتقاندا، خىتاينىڭ كېڭەيمىچىلىك سىياسىتى بىر تەرەپتىن ئىقتىسادىي ھەمكارلىق نامى ئاستىدا ئېلىپ بېرىلىۋاتقان بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن، خەلقئارالىق ئاۋاز بېرىش سەھنىلىرىدە ئۆزىنى قوغداش مەقسىتىنى مۇجەسسەملىگەن. غەرب ئەللىرى ئۈچۈن ئافرىقىدىكى سىياسىي كۈچ سىنىشىش پەقەتلا ئىككى دۆلەتنىڭ رىقابىتى بولۇپ قالماستىن، بەلكى پۈتكۈل خەلقئارا تۈزۈلمىنىڭ كەلگۈسىدە قايسى خىل قىممەت قاراشقا ۋەكىللىك قىلىدىغانلىقىنىڭ ئەڭ گەۋدىلىك بەلگىسى بولۇپ قالىدۇ [6].
ئوتتۇرا شەرق رايونىدىكى ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى ۋە ئىستراتېگىيەلىك تەسىر كۆرسىتىش كۈرىشى
ئوتتۇرا شەرق رايونى يەرشارى ئېنېرگىيە تەمىنلىشىنىڭ مەركىزى بولۇش سۈپىتى بىلەن، دۇنيا سىياسىتىدە ئىنتايىن سەزگۈر ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە بىر رايوندۇر. خىتايغا ئوخشاش ياساش سانائىتىگە تايىنىدىغان دۆلەتلەر ئۈچۈن، بۇ رايوننىڭ تىنچلىقى بىۋاسىتە ھالدا ئۇلارنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى ئىقتىسادىي مۇقىملىقىغا ۋە مىللىي خەۋپسىزلىكىگە باغلانغاندۇر [9]. ھەر قانداق بىر سىياسىي توقۇنۇش يەرشارى ئېنېرگىيە بازىرىدا غايەت زور داۋالغۇش پەيدا قىلىش كۈچىگە ئىگە.
ھورمۇز بوغۇزىغا ئوخشاش دۇنيادىكى ئەڭ مۇھىم دېڭىز بوغۇزلىرىدىن ئۆتىدىغان نېفىت ۋە سۇيۇقلاندۇرۇلغان تەبىئىي گاز يەرشارى سودىسىنىڭ غول تومۇرىنى تەشكىل قىلىدۇ. بولۇپمۇ ئىرانغا مۇناسىۋەتلىك توقۇنۇشلار ياكى ئۇرۇشلار بۇ بوغۇزنىڭ تاقىلىپ قېلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، پۈتۈن دۇنيانى ئېنېرگىيە ۋە ئىقتىساد كىرىزىسىگە پاتۇرۇشى مۇمكىن [10]. بۇنداق بىر ئەھۋال پەقەت تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرگىلا ئەمەس، بەلكى تەرەققىي تاپقان دۆلەتلەرگىمۇ ئەجەللىك زەربە ئېلىپ كېلىدۇ.
يېقىنقى مەزگىللەردە يۈز بەرگەن ئىران توقۇنۇشلىرى ۋە ئۇنىڭ خەلقئارا نېفىت باھاسىغا كۆرسەتكەن تەسىرى ئېنېرگىيە بازىرىنىڭ نەقەدەر نازۇك ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاپ بەردى. ئالدىنقى قاتاردىكى مۇتەخەسسىسلەرنىڭ قارىشىچە، ئوتتۇرا شەرقتىكى ئۇرۇشلار يەرشارى تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ ئۈزۈلۈپ قېلىشىنى كۈچەيتىپ، پۇل پاخاللىقىنى يۇقىرى كۆتۈرىدۇ ۋە ئامېرىكانىڭ سىياسىي-ئىقتىسادىي تەڭپۇڭلۇقىغىمۇ زور خىرىس يارىتىدۇ [11]. يەرشارى ئېنېرگىيە بازىرى بۇنداق داۋالغۇشلارنى كۆتۈرەلمەيدىغان دەرىجىدە تۈزۈلمىۋى يېتەرسىزلىكلەرگە دۇچ كەلمەكتە [12].
خىتاي دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئېنېرگىيە ئىستېمال قىلغۇچى ۋە ئىمپورت قىلغۇچى دۆلەت بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىياتىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن ئوتتۇرا شەرقتىن كېلىدىغان نېفىتكە قاتتىق بېقىنىدۇ [9]. بۇ خىل بېقىندىلىق خىتاينىڭ خەلقئارا ئىستراتېگىيەسىدىكى ئەڭ چوڭ ئاجىزلىق بولۇپ، ئامېرىكا بىلەن بولغان ئېھتىمالىي ھەربىي توقۇنۇشتا، خىتاينىڭ ئېنېرگىيە تومۇرىنىڭ ئاسانلا ئۈزۈلۈپ قېلىش خەۋپىنى پەيدا قىلىدۇ. بۇ خەۋپنى يېنىكلىتىش ئۈچۈن، خىتاي ئۆزىنىڭ دۇنياۋى ئېنېرگىيە مەنبەسىنى كۆپخىللاشتۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنى يۈرگۈزۈۋاتقان بولسىمۇ، ئوتتۇرا شەرقنىڭ يادرولۇق ئورنىنى ئۆزگەرتەلمىدى [13]. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاينىڭ «بىر بەلباغ بىر يول قۇرۇلۇشى» (Belt and Road Initiative) ئارقىلىق ئوتتۇرا شەرققە قىلىۋاتقان غايەت زور مەبلەغلىرى، ئۇنىڭ بۇ رايوندىكى ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي ھۆكۈمرانلىقىنى ئاستا-ئاستا تىكلەۋاتقانلىقىنىڭ بېشارىتىدۇر [4].
خىتاينىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى سىياسەتلىرى غەربنىڭكىگە پۈتۈنلەي ئوخشىمايدۇ؛ ئامېرىكا رايوندا بىۋاسىتە ھەربىي ۋە سىياسىي كاپالەتچى بولۇش رولىنى ئوينىسا، خىتاي تەرەپسىزلىك ۋە مۇداخىلە قىلماسلىق نىقابى ئاستىدا سودا ۋە ئېنېرگىيە كېلىشىملىرىگە ئەھمىيەت بېرىدۇ [13]. خىتاي بۇ ئارقىلىق ئامېرىكانىڭ تارىخىي ئىتتىپاقداشلىرىنىمۇ ئۆزىگە جەلپ قىلىشقا، شۇنداقلا ئۇلارنى غەربنىڭ سىياسىي تەسىرىدىن يىراقلاشتۇرۇشقا ئۇرۇنۇپ كەلمەكتە.
خىتاينىڭ يېقىندا سەئۇدى ئەرەبىستان بىلەن ئىران ئوتتۇرىسىدىكى دىپلوماتىك مۇناسىۋەتلەرنىڭ ئەسلىگە كېلىشىگە ۋاسىتىچىلىك قىلىشى دۇنيا مىقياسىدا زور غۇلغۇلا قوزغىدى. بۇ خىل مۇرەسسەچىلىك خىتاينىڭ ئۆزىنى خەلقئارالىق تىنچلىق ساقلىغۇچى سۈپىتىدە كۆرسىتىشى ئۈچۈن مۇھىم قەدەم بولۇپ، ماھىيەتتە ئامېرىكانىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى سىياسىي بوشلۇقىنى تولدۇرۇشقا ۋە رايون خاراكتېرلىك مەسىلىلەردە ئاساسلىق رول ئوينىغۇچىغا ئايلىنىشقا يۈزلەنگەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ [9].
خۇلاسىلىگەندە، خىتاي نۆۋەتتە ئوتتۇرا شەرقتە چوڭقۇر ھەربىي مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئېلىشنى خالىمايدۇ، ئەمما ئۇنىڭ ئىقتىسادىي سىڭىپ كىرىشى كەلگۈسىدە مۇقەررەر ھالدا سىياسىي ۋە ھەربىي تەسىرگە ئايلىنىدۇ. ئامېرىكا ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ رايوندىكى رىقابەت پەقەتلا نېفىت بازىرى ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى يەرشارىۋى سىياسىي قۇتۇپلىشىشتا ئۆزىنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنى ۋە دۇنياۋى يېتەكچىلىك ئورنىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان ئۇزۇن مەزگىللىك كۈرەشتۇر [14].
تەيۋەن مەسىلىسى: «كىرىمنىي قالقىنى» ۋە يېرىم ئۆتكۈزگۈچ تېخنولوگىيەسىدىكى رىقابەت كىرىزىسى
تەيۋەننىڭ دۇنيا سىياسىتى ۋە ئىقتىسادىدىكى ئورنى ئۆزگىچە بولۇپ، ئۇ پەقەتلا غەرب ئەللىرىنىڭ دېموكراتىك قىممەت قاراشلىرىنىڭ شەرقىي ئاسىيادىكى قورغىنى بولۇپلا قالماي، بەلكى يەرشارى يۇقىرى تېخنولوگىيە تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ ئەڭ ھالقىلىق تۈگۈنىدۇر. تەيۋەن ئۆزىنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك دېموكراتىيەسى ۋە كۈچلۈك ئىقتىسادى بىلەن، دۇنيادىكى ئوتتۇرا دەرىجىلىك كۈچلۈك دۆلەتلەر دۇچ كېلىدىغان «چەكلىك ئاپتونومىيە» (Bounded Autonomy) ۋەزىيىتىدە قانداق مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشنىڭ كىلاسسىك ئۆرنىكىگە ئايلاندى [15].
خىتاينىڭ ئۇزۇندىن بۇيانقى سىياسىي ۋە ھەربىي تەھدىتلىرىگە قارىماي، تەيۋەننىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشى قىسمەن ھالدا ئۇنىڭ ئىقتىسادىي مۆجىزىسىگە ۋە يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ساھەسىدىكى مۇقەررەر ئەۋزەللىكىگە زىچ مۇناسىۋەتلىك. تەيۋەن يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ياساش شىركىتى (TSMC) دۇنيادىكى ئەڭ ئىلغار مىكرو ئۆزەكلەرنى ئىشلەپچىقىرىشتىكى مۇتلەق ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىگەن بولۇپ، بۇ ئەھۋال سىياسىي ۋە ھەربىي تەھلىلچىلەر تەرىپىدىن «كىرىمنىي قالقىنى» دېگەن ئۇقۇم بىلەن تەسۋىرلىنىدۇ [16]. بۇ قالقان تەيۋەننى خىتاينىڭ قوراللىق تاجاۋۇزىدىن ساقلاپ قېلىشتىكى توسالغۇ رولىنى ئوينايدۇ.
چۈنكى مىكرو ئۆزەكلەر ئەقلىي ئىقتىدارلىق تېلېفوندىن تارتىپ سۈنئىي ئىدراك، ماشىنا ۋە زامانىۋى قورال-ياراغ سىستېمىلىرىغىچە بولغان بارلىق يۇقىرى تېخنولوگىيەلىك ساھەلەرنىڭ مېڭىسى ھېسابلىنىدۇ. خىتايمۇ ئۆزىنىڭ سۈنئىي ئىدراك تەرەققىياتى ۋە ھەربىي زامانىۋىلاشتۇرۇش پىلانى ئۈچۈن ئېھتىياجلىق بولغان يۇقىرى دەرىجىلىك ئۆزەكلەر جەھەتتە بىۋاسىتە ۋەياكى ۋاسىتىلىك ھالدا تەيۋەنگە ۋە ئامېرىكا تېخنولوگىيەسىگە تايىنىشقا مەجبۇر بولماقتا [14]. شۇڭلاشقا تەيۋەننى ھەربىي كۈچ بىلەن ئىشغال قىلىش خىتاي ئۈچۈنمۇ غايەت زور ئىقتىسادىي ۋە تېخنولوگىيەلىك خەتەرنى كۆرسىتىدۇ.
ئامېرىكا قوشما شتاتلىرىمۇ ئۆزىنىڭ دۆلەت مۇداپىئە سانائىتى ئۈچۈن تەيۋەننىڭ ئۆزەكلىرىگە قاتتىق بېقىنىدىغان بولۇپ، بۇ خىل يەككە تەمىنلەش مەنبەسىگە تايىنىپ قېلىش ئامېرىكانىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكى ئۈچۈن زور يوشۇرۇن خەۋپ يارىتىدۇ دەپ ئەندىشە قىلىنماقتا [17]. تەيۋەن بوغۇزىدا ھەرقانداق بىر ھەربىي توقۇنۇشنىڭ پارتلىشى، دۇنيا تەمىنلەش زەنجىرىنى شۇئاندا ۋەيران قىلىپ، پۈتۈن يەرشارى ئىقتىسادىنى تەسۋىرلىگۈسىز دەرىجىدىكى تىراگېدىيەگە دۇچار قىلىدۇ [18]. بۇ ئەھۋال ئامېرىكانى ئۆزىنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى ئۆزەك ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنى قايتىدىن تىكلەشكە مەجبۇرلىدى.
يەنە بىر جەھەتتىن، گەرچە خىتاي تەيۋەننىڭ دىپلوماتىك بوشلۇقىنى پۈتۈن كۈچى بىلەن سىقىپ كېلىۋاتقان بولسىمۇ، تەيۋەن غەيرىي رەسمىي، ئەمما ماھىيەتلىك دىپلوماتىيە يۈرگۈزۈش ئارقىلىق خەلقئارا سەھنىدىكى تەسىرىنى ئۆستۈرمەكتە. بولۇپمۇ ياۋروپادىكى دېموكراتىك دۆلەتلەر بىلەن بولغان ئىقتىسادىي ۋە تېخنولوگىيەلىك ئالاقىلىرى تەيۋەننىڭ تاشقى سىياسىتىدىكى يېڭى بىر يۈزلىنىشنى كۆرسىتىپ بەردى [15]. بۇ ھەرىكەتلەر تەيۋەننى خەلقئارا جەمئىيەت بىلەن تېخىمۇ زىچ باغلاپ، خىتاينىڭ يېتىم قالدۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنى مەلۇم دەرىجىدە بىكار قىلماقتا.
خىتاي بۇ دېموكراتىك دۆلەتلەرگە قارشى ئىقتىسادىي جازالارنى يۈرگۈزگەن بولسىمۇ، خەلقئارادىكى خىتايغا قارشى كەيپىيات تەيۋەنگە بولغان ھېسداشلىقنى ۋە سىياسىي قوللاشنى ئاشۇرماقتا. تەيۋەن دېموكراتىيە، كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئەركىن بازار ئىگىلىكىدىن ئىبارەت ئۇنىۋېرسال قىممەت قاراشلارنى قورال قىلىپ تۇرۇپ، ئۆزىنىڭ سىياسىي مۇستەقىللىقىنى قوغداش ۋە دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ ئېتىراپ قىلىشىغا ئېرىشىش ئۈچۈن جان تىكىپ ئېلىشماقتا [19].
ئامېرىكا قوشما شتاتلىرىمۇ ئۆزىنىڭ تەيۋەنگە قاراتقان ئەنئەنىۋى «ئىستراتېگىيەلىك مۈجمەللىك» (Strategic Ambiguity) سىياسىتىنى قايتىدىن كۆزدىن كەچۈرۈپ، تەيۋەننى قوغداش ئىرادىسىنى تېخىمۇ ئېنىق ئىپادىلەشكە يۈزلەنمەكتە [20]. ئامېرىكا ئۈچۈن تەيۋەننى قوغداش پەقەت بىر دېموكراتىك ئىتتىپاقداشنى قوغداشلا ئەمەس، بەلكى ئۆزىنىڭ دۇنياۋى تېخنولوگىيە ۋە ئىقتىسادىي يېتەكچىلىك ئورنىنى ساقلاپ قېلىشتىكى تومۇرنى قوغداش بولۇپ، تەيۋەن مەسىلىسىدىكى چېكىنىش ئامېرىكانىڭ شەرقىي ئاسىيادىكى پۈتكۈل ئىتتىپاقداشلىق سىستېمىسىنىڭ گۈمۈرۈلۈشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
شۇڭا، تەيۋەن مەسىلىسى ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى ھەربىي تەڭپۇڭلۇقنى بەلگىلەيدىغان، دۇنيا ئىقتىسادىنىڭ يۇقىرى تېخنولوگىيەلىك زەنجىرىنى تىزگىنلەيدىغان ئەڭ ئۆتكۈر سۈركىلىش نۇقتىسى سۈپىتىدە كەلگۈسى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەرنىڭ يۆنىلىشىنى بەلگىلەپ بېرىدۇ. بۇ ساھەدىكى ھەر بىر كىچىك ئۆزگىرىشمۇ يەرشارىۋى سىياسىي يەر تەۋرەشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان بولۇپ، ھەر ئىككى تەرەپ بۇ مۇرەككەپ ۋەزىيەتتە ئىنتايىن ئېھتىياتچانلىق بىلەن قەدەم تاشلاشقا مەجبۇر بولماقتا [17].
ئامېرىكانىڭ ئېكسپورت چەكلىمىسى ۋە دۇنيا تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ قايتا قۇرۇلۇشى
يىگىرمە بىرىنچى ئەسىردە مىللىي كۈچ-قۇدرەتنىڭ ئاساسىي ئۆلچىمى ئەنئەنىۋى نوپۇس ياكى ھەربىي كۈچتىن بەكرەك سۈنئىي ئىدراك، كىۋانت ھېسابلاش ۋە يېرىم ئۆتكۈزگۈچكە ئوخشاش ئىلغار پەن-تېخنىكا ئىقتىدارلىرىغا يۆتكەلدى [14]. بۇ ساھەلەردىكى رىقابەت دۆلەتلەر ئارا ئىقتىسادىي سىياسەتلەرنىڭ، جۈملىدىن دۆلەت خەۋپسىزلىكى سىياسەتلىرىنىڭ يادروسىغا ئايلاندى. ئامېرىكا دۇنياۋى تېخنولوگىيە يېتەكچىلىكىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن خىتايغا قارشى پىلانلىق ئېكسپورت چەكلىمىلىرىنى يولغا قويدى.
بۇ سىياسەتلەرنىڭ ئەڭ گەۋدىلىك ئىجراچىسى سۈپىتىدە ئامېرىكا سودا مىنىستىرلىقىنىڭ سانائەت ۋە بىخەتەرلىك ئىدارىسى (BIS) تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان «گەۋدىلەر تىزىملىكى» (Entity List) يۈزلىگەن خىتاي شىركەتلىرىنى ئامېرىكانىڭ ئىلغار تېخنولوگىيەلىرىدىن مەھرۇم قالدۇرۇپ كەلمەكتە [21]. بۇ ئىقتىسادىي ۋە تېخنولوگىيەلىك ئېمبارگولار خىتاينىڭ ھەربىي-سانائەت يۈكسىلىشىنى توسۇش ۋە ئۇنىڭ دۇنياۋى تېخنولوگىيە ئۆلچەملىرىگە ھۆكۈمرانلىق قىلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش مەقسىتىدە ئىشلىتىلىۋاتقان ئەڭ ئۆتكۈر قورالدۇر.
ئەمما خەلقئارا تەمىنلەش زەنجىرى ئىنتايىن مۇرەككەپ ۋە گىرەلىشىپ كەتكەن بولغاچقا، ئېكسپورت چەكلىمىلىرىنىڭ ئاقىۋىتى ھەمىشە ئويلىغاندەك بولماي، ئىلمىي ساھە ۋە رېئال دۇنيادا كۈتۈلمىگەن تەسىرلەرنى قوزغىماقتا. ئىلمىي تەتقىقاتلار شۇنى كۆرسىتىدۇكى، ئېكسپورت چەكلىمىلىرىگە ئۇچرىغان خىتاي شىركەتلىرى قىسقا مەزگىللىك قىيىنچىلىقلارغا دۇچ كەلگەن بولسىمۇ، ئۇزۇن مەزگىلدە بۇ خىل زەربىلەر ئۇلارنىڭ يەرلىك ۋە مۇستەقىل يېڭىلىق يارىتىش (Innovation) قەدىمىنى غايەت زور دەرىجىدە تېزلەتكەن [22].
ئاكادېمىك ساھەدە «بۇمېراڭ ئېففېكتى» دەپ تەسۋىرلىنىۋاتقان بۇ ھادىسە، چەكلىمىگە ئۇچرىغان خىتاي كارخانىلىرىنىڭ ئۆزلىرىنىڭ تەتقىقات خىراجىتىنى ۋە پاتېنت ئىلتىماس قىلىش مىقدارىنى كۆرۈنەرلىك ئاشۇرۇشى بىلەن ئىسپاتلانماقتا. ئۇلار چەت ئەل تېخنولوگىيەسىگە تايىنىشنى يوقىتىش ئۈچۈن دۆلەت ئىچىدىكى تەمىنلىگۈچىلەرگە يۈزلىنىپ، خىتاينىڭ ئىچكى تەمىنلەش زەنجىرىنى مەجبۇرىي كۈچەيتتى ۋە سانائەت سىستېمىسىنى مۇستەقىللەشتۈردى [21].
بۇنىڭ ئەكسىچە، ئامېرىكا قوشما شتاتلىرىدىكى يۇقىرى تېخنولوگىيە بىلەن تەمىنلىگۈچى شىركەتلەر بولسا ئېكسپورت چەكلىمىسىنىڭ تۈپەيلىدىن غايەت زور كىرىم ۋە خىتايدىكى بازار ئۈلۈشىدىن قۇرۇق قېلىپ، ئېغىر مالىيە بېسىمىغا دۇچ كەلدى. نەتىجىدە، ئامېرىكا كارخانىلىرىنىڭ يېڭىلىق يارىتىشقا سالىدىغان مەبلىغى قىسقىراپ، ئۇلارنىڭ پاتېنت سۈپىتى تۆۋەنلەپ خەلقئارالىق رىقابەت كۈچىگە ئېغىر دەخلى يەتمەكتە [21]. بۇ مىللىي خەۋپسىزلىك نامىدا قوللىنىلغان سىياسەتلەرنىڭ خۇددى قوش بىسلىق خەنجەرگە ئوخشاش ئۆزىگىمۇ زىيان سالىدىغانلىقىنىڭ روشەن ئىسپاتىدۇر.
خىتايمۇ ئامېرىكانىڭ زەربىلىرىگە قاراپ تۇرمىدى ۋە ئۆزىنىڭ دۇنيا تەمىنلەش زەنجىرىدىكى مۇتلەق ئۈستۈنلۈككە ئىگە بولغان ھالقىلىق مىنېرال ماددىلارنىڭ (مەسىلەن، سىيرەك تۇپراق، گاللىي، گېرمانىي قاتارلىقلار) ئېكسپورتىنى چەكلەپ ئۆچ ئېلىشقا باشلىدى [23]. دۇنيادىكى بارلىق يېڭى ئېنېرگىيە ۋە ئىلغار ھەربىي ئۈسكۈنىلەر دەل مۇشۇ مىنېراللارغا تايىنىدىغان بولۇپ، خىتاينىڭ بۇ ھەرىكىتى غەرب دۆلەتلىرىنىڭ يۇقىرى تېخنولوگىيەلىك ئىشلەپچىقىرىشىغا ئېغىر خىرىس پەيدا قىلدى.
ئىككى قۇتۇپ ئوتتۇرىسىدىكى بۇ خىل «بىخەتەرلىك نامىدىكى ئىقتىسادىي ئۆچ ئېلىش» كۈرىشى پۈتۈن دۇنيا ئىقتىسادىنىڭ پارچىلىنىشىغا ۋە تېخنولوگىيەلىك ئايرىمىچىلىقنىڭ (Decoupling) كېلىپ چىقىشىغا يول ئاچماقتا [18]. ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە باشقا كۆپ قۇتۇپلۇق تەشكىلاتلار بۇ ئىككى خىل پەرقلىق تېخنولوگىيە سىستېمىسى ئارىسىدا قىيىن تاللاشقا دۇچ كېلىپ، يەرشارىلاشقان ئەركىن سودا تەرتىپى ۋەيران بولۇش خەۋپى ئاستىدا تۇرماقتا. شۇڭا يەرشارى مىقياسىدا ئۆز-ئارا ماسلىشىش ۋە ئىلمىي سىياسەت تۈزۈش تولىمۇ تەخىرسىزدۇر.
كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرى، شەرقىي تۈركىستان ۋە خەلقئارالىق سىياسىي ئىنكاسلار
ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك رىقابەت پەقەتلا ھەربىي ياكى ئىقتىسادىي مەنپەئەت توقۇنۇشى بولماستىن، ئۇنىڭ ئەڭ تۈپكى ۋە ئۆتكۈر قىسمىنى ئىدىيە، قىممەت قاراش ۋە كىشىلىك ھوقۇق ئۇقۇملىرى توغرىسىدىكى نېگىزلىك پەرق شەكىللەندۈرىدۇ [2]. غەربنىڭ ئەركىن، دېموكراتىك سىياسىي تۈزۈلمىسى بىلەن خىتاينىڭ مۇستەبىت ۋە يۇقىرى بېسىملىق كونتروللۇققا تايانغان تۈزۈلمىسى ئارىسىدىكى پەرق، ئىككى تەرەپنىڭ بىر-بىرىگە بولغان چوڭقۇر گۇمانىنى پەيدا قىلىدىغان ئاساسىي ئامىلدۇر.
بۇ ئىدىيەۋى ۋە كىشىلىك ھوقۇق كىرىزىسىنىڭ ئەڭ يارقىن ۋە ئېغىر نۇقتىسى شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىدە ئۆز ئىپادىسىنى تاپماقتا. خىتاي ھۆكۈمىتى شەرقىي تۈركىستاندا مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدىكى يۇقىرى تېخنولوگىيەلىك رەقەملىك نازارەت سىستېمىسى ۋە سۈنئىي ئەقىل ۋاسىتىلىرىنى قوللىنىپ، مىليونلىغان ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مىللەتلەرنى يىغىۋېلىش لاگېرلىرىغا قامىدى [14]. بۇ خىل رەقەملىك باستۇرۇش ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى سىياسەتلىرى خەلقئارا جەمئىيەتتە كۈچلۈك غۇلغۇلا قوزغىدى.
شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرى ئامېرىكا قۇرۇلتىيىدا پارتىيە ھالقىغان كۈچلۈك بىرلىكنى پەيدا قىلدى. بۇنىڭ نەتىجىسىدە، خىتاي ئەمەلدارلىرىغا ۋە مەجبۇرىي ئەمگەككە چېتىشلىق خىتاي كارخانىلىرىغا قارىتا قاتتىق ئىقتىسادىي ئېمبارگولار يۈرگۈزۈلدى، بۇ بولسا دۇنيا تەمىنلەش زەنجىرىدىكى پاختا، قۇياش ئېنېرگىيەسى تاختىسى قاتارلىق ساھەلەرنى قايتىدىن تەشكىللەش بېسىمىغا دۇچار قىلدى [14].
بۇ خەلقئارالىق تەنقىدلەرگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، خىتاي ھۆكۈمىتى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىغا ئوخشاش كۆپ تەرەپلىك ئورگانلاردىكى تەسىرىنى ئىشقا سېلىپ، دۇنياۋى كىشىلىك ھوقۇق چۈشەنچىسىنى قايتىدىن ئۆزگەرتىشكە ئۇرۇنۇپ كەلمەكتە [6]. خىتاي ئىقتىسادىي كۈچىنى دەستەك قىلىپ، يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان دۆلەتلەرنى ئۆز تەرىپىگە تارتىپ، غەربنىڭ ئومۇمبەشەرىي كىشىلىك ھوقۇق ئۆلچەملىرىنى ئاجىزلاشتۇرۇش بىلەن بىرگە «دۆلەتنىڭ تەرەققىيات ھوقۇقى» نى ئەڭ ئالىي ئورۇنغا قويىدىغان يېڭى بايانلارنى تەرغىب قىلماقتا.
مەسىلەن، خىتاي دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى، دۇنيا بانكىسى ۋە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشى قاتارلىق ئورۇنلاردا مەخسۇس ھالدا ئۆز مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن كېلىدىغان تۈزۈملەرنى ئورنىتىش ئارقىلىق خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ شەرقىي تۈركىستان ۋە تەيۋەن مەسىلىسىدىكى ئەيىبلەشلىرىنى چەتكە قاقماقتا [6]. بۇ خىل سىياسىي ھەرىكەتلەر ماھىيەتتە خەلقئارا تەشكىلاتلارنىڭ ئەسلىدىكى ئوبيېكتىپ رولىنى ۋەيران قىلىدىغان يوشۇرۇن خەۋپتۇر.
بۇنىڭدىن باشقا، خىتاينىڭ «ھەربىي-پۇقراۋى بىرلەشتۈرۈش» (Civil-Military Fusion) ئىستراتېگىيەسى، شەرقىي تۈركىستاندا سىناقتىن ئۆتكەن رەقەملىك نازارەت ۋە يۈز تونۇش تېخنولوگىيەلىرىنىڭ خەلقئارا بازارغا چىقىرىلىشىغا زېمىن ھازىرلاپ بەردى [14]. بۇ مۇستەبىت دۆلەتلەرگە ئېكسپورت قىلىنىۋاتقان تېخنولوگىيەلەر دۇنيا مىقياسىدا رەقەملىك دىكتاتورلۇق تۈزۈمىنى ئومۇملاشتۇرۇش خەۋپىنى پەيدا قىلىپ، دېموكراتىك ئەللەر بىلەن بولغان ئىدىيەۋى توقۇنۇشنى تېخىمۇ كەسكىنلەشتۈرمەكتە.
شۇڭلاشقا ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە باشقا دېموكراتىك دۆلەتلەر كىشىلىك ھوقۇق پىرىنسىپلىرىنى قوغداش بىلەن خىتاينىڭ غايەت زور بازىرىغا بولغان ئىقتىسادىي مەنپەئەتلەر ئوتتۇرىسىدا ئېغىر تاللاشلارغا ۋە سىياسىي بېسىملارغا دۇچ كېلىۋاتىدۇ [8]. شەرقىي تۈركىستان كىرىزىسى يالغۇز ئىنسانىي ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى بولۇپلا قالماستىن، كەلگۈسى دۇنيا تەرتىپىنىڭ ئەخلاقىي ئۆلچەملىرىنى سىنايدىغان ئاساسىي مىزانغا ئايلاندى.
سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي كەلگۈسى: خەلقئارا تۈزۈلمىنىڭ يېڭىدىن شەكىللىنىشى ۋە خۇلاسە
يەرشارى سىياسىي مەنزىرىسى نۆۋەتتە ئامېرىكا يېتەكچىلىك قىلىۋاتقان بىر قۇتۇپلۇق تەرتىپتىن ھالقىپ، خىتاي مەركەز قىلىنغان يېڭى بىر قۇتۇپ بىلەن كۈچ سىنىشىدىغان خەتەرلىك يۆنىلىشكە قاراپ سۈرئەت بىلەن ئىلگىرىلىمەكتە [1]. بۇ جەريان تارىخىي تەجرىبىلەردە كۆرسىتىلگەندەك، «تۇكىدىدېس تۇزىقى» (Thucydides Trap) غا كىرىپ قېلىش خەۋپىنى، يەنى يۈكسىلىۋاتقان كۈچ بىلەن مەۋجۇت ھۆكۈمران كۈچ ئوتتۇرىسىدىكى سىستېمىلىق ئۇرۇش ئېھتىماللىقىنى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكۈزمەكتە [3].
ئاكادېمىك ساھەدىكى «كۈچ يۆتكىلىش نەزەرىيەسى» گە ئاساسلانغاندا، خەلقئارا تىنچلىق ۋە ئۇرۇش ۋەزىيىتى، رىقابەتچى دۆلەتنىڭ نۆۋەتتىكى خەلقئارا قائىدە-يوسۇنلاردىن قانچىلىك رازى ياكى نارازى ئىكەنلىكىگە باغلىق بولىدۇ [3]. ئەگەر خىتاي ھازىرقى غەرب باشچىلىقىدىكى تۈزۈلمىنى ئۆرۈپ تاشلاپ، پەقەتلا ئۆزىنىڭ سىياسىي-ئىقتىسادىي ئۆلچەملىرىنى خەلقئارا جەمئىيەتكە زورلاپ تېڭىشقا ئۇرۇنسا، بۇنىڭ ئاقىۋىتى شۈبھىسىزكى دۇنياۋى ھەربىي توقۇنۇش بىلەن ئاخىرلىشىدۇ.
ئامېرىكا بولسا بۇ خىرىسنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ئۆزىنىڭ «ھىندى-تىنچ ئوكيان ئىستراتېگىيەسى» نى قايتىدىن كۈچەيتىپ، ياپونىيە، كورېيە ۋە ئاۋسترالىيەگە ئوخشاش ئەنئەنىۋى ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن بولغان ھەربىي ۋە تېخنولوگىيەلىك ھەمكارلىقىنى تارىختىكى ئەڭ يۇقىرى چەككە كۆتۈردى [5]. بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ ئاساسىي مەقسىتى خىتاينىڭ ئاسىيا-تىنچ ئوكيان رايونىدا رايون خاراكتېرلىك ھۆكۈمرانلىق تىكلىشىنى توسۇش ۋە تەمىنلەش زەنجىرىنى غەربنىڭ قولىدا بىخەتەرلەشتۈرۈشتىن ئىبارەتتۇر.
بۇ خىل مۇرەككەپ ۋەزىيەت ئاستىدا، ياۋروپا دۆلەتلىرى، شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ئەللىرى ۋە باشقا ئوتتۇرا دەرىجىلىك دۆلەتلەر ئۆزلىرىنىڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرى بىلەن بىخەتەرلىك ئېھتىياجى ئوتتۇرىسىدا تەڭپۇڭلۇق ساقلاش ئىستراتېگىيەسىنى (Hedging) قوللىنىشقا مەجبۇر بولماقتا [15]. بۇ دۆلەتلەر ئىككى چوڭ كۈچ ئارىسىدا ئۆزىنىڭ تەرەپسىزلىكىنى ياكى ئىستراتېگىيەلىك ئاپتونومىيەسىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن تىرىشىپ، يېڭىچە كۆپ قۇتۇپلۇق تەرتىپنىڭ شەكىللىنىشىدە ۋاسىتىچىلىك رولىنى ئويناشنى ئۈمىد قىلماقتا.
ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا، ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەت قورال-ياراغ سىنىشىشىدىن ھالقىپ كېتىپ، دۇنياۋى يۇقىرى تېخنولوگىيە ھاكىمىيىتىنى، ئىستراتېگىيەلىك بايلىقلارنى مونوپول قىلىشنى ۋە كىشىلىك ھوقۇقنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئومۇمبەشەرىي قىممەت قاراشلارنىڭ يېتەكچىلىكىنى تالىشىش كۈرىشىگە ئايلاندى [2]. يەرشارىلىشىش ئېلىپ كەلگەن ئۆزئارا گىرەلىشىش، ھەر ئىككى تەرەپكە پايدا ئېلىپ كېلىدىغان بولسىمۇ، تېخنولوگىيەلىك قامال ۋە قارشى ئېمبارگولار دۇنيا ئىقتىسادىنى پارچىلاش خەۋپىگە يۈزلەندۈرمەكتە [18].
دۆلەتلەرنىڭ مىللىي بىخەتەرلىك نامى ئاستىدا قوللىنىۋاتقان يەككە تەرەپلىمىلىك ۋاسىتىلىرى كۆپ ھاللاردا قارشى تەرەپنىڭ يېڭىلىق يارىتىش قەدىمىنى تېزلىتىپ قويىدىغانلىقى ئىسپاتلاندى [22]. شۇڭلاشقا، رىقابەت ۋە سىياسىي تەھدىتلەرنى يالغۇز قامال سىياسەتلىرى بىلەنلا ھەل قىلىش مۇمكىن ئەمەس، بەلكى كۆپ تەرەپلىك ھەمكارلىق، ئەقىلگە ئۇيغۇن دىپلوماتىيە ۋە ئىشەنچ تۇرغۇزۇش ئورگانلىرىنىڭ يېڭىچە فورماتتا كۈچەيتىلىشى زۆرۈردۇر.
ئاخىرقى ھېسابتا، دۇنيا تۈزۈلمىسىنىڭ كەلگۈسى مۇقىملىقى ۋە ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاق مەنپەئەتى ئامېرىكا ۋە خىتاي قاتارلىق چوڭ دۆلەتلەرنىڭ بۇ سىستېمىلىق رىقابەتنى ئاقىلانە ھالدا باشقۇرۇشىغا باغلىقتۇر. خەلقئارالىق ئاپپاراتلارنى ھۆرمەت قىلىش، كىشىلىك ھوقۇق پىرىنسىپلىرىغا رىئايە قىلىش ۋە توقۇنۇشلارنى سۆھبەت ئارقىلىق تىزگىنلەش پەقەتلا ھەرقايسى ھۆكۈمەتلەرنىڭ سىياسىي ئىرادىسىگىلا ئەمەس، بەلكى ئىلمىي ۋە رېئاللىققا ئۇيغۇن بولغان ئىستراتېگىيەلەرنىڭ يېتەكچىلىكىگە تايىنىدۇ [1].
پايدىلانغان مەنبەلەر:
Beyond the Horizon ISSG. (2025). U.S. Indo-Pacific Strategy in the 2025 National Security Strategy.
Blanding, M. (2026, March 12). How US Trade Sanctions Fueled China’s Innovation Surge. Harvard Business School Working Knowledge.
Chaziza, M., & Lutmar, C. (2025, July). China’s Strategic Engagement in the Middle East: Energy Security, Economic Integration, and Geopolitical Influence. Asia Policy, 20(3), 95-116.
Choi, K. J. (2020, April 1). Weapons Brushed By the Enemy: The Bounded Autonomy of Taiwan’s Middle Power Foreign Policy. The Korean Journal of International Studies, 18(1), 87-122.
DNV. (2026, March). The likely effects of the Iran war on the global energy transition. Energy Transition Outlook.
Harper, E. (2026, March 27). Silicon Shield: How Semiconductors Shape the China-Taiwan-U.S. Triangle. Fordham Political Review.
Holland, E., Hess, M., & Busby, J. (2026, March 6). Experts React | Effects of the Iran War on Energy Markets. Foreign Policy Research Institute.
Hwang, W., Paik, W., & Lim, H. (2025, March 18). The US–China Competition, Restructuring the Global Supply Chain, and Economic Security. Journal of East Asian Studies, 24(3), 324-342.
Kolev, P., & Kardar, S. (2025, Spring). A Comparative Analysis of the Foreign Aid Motives, Strategies, and Methods of the U.S. and China in Sub-Saharan Africa. Södertörns University.
Liu, L. X., Ruan, H., & Zheng, Y. (2023, December). Export Restrictions and the Ripple Effect: Evidence from U.S.-China Trade Networks. Peking University.
Majkut, J., Book, K., Imsirovic, A., Emerson, S., Alkadiri, R., Palti-Guzman, L., & Cahill, B. (2026, March 6). What Does the Iran War Mean for Global Energy Markets?. Center for Strategic and International Studies (CSIS).
Marzbanmehr, A. (2026, March 17). The Strait of Hormuz: Global Economic Shock and the Limits of Military Power. Al Jazeera Centre for Studies.
National Intelligence Council. (2012, December). Global Trends 2030: Alternative Worlds. Office of the Director of National Intelligence.
Olson, S., & Prestowitz, C. (2011, January). The Evolving Role of China in International Institutions. U.S.-China Economic and Security Review Commission.
PMC. (2022). All Roads Lead to Beijing: Systemism, Power Transition Theory and the Belt and Road Initiative.
Rich, T. (2023, July 12). Rethinking Taiwan’s Diplomatic Relations: Beyond the Term «Diplomatic Allies». Global Taiwan Institute.
Scholarly Publications Leiden University. (2023). America’s “China-First” grand strategy and the transatlantic bargain.
Stimson Center. (2022). Semiconductors and Taiwan’s “Silicon Shield”.
Sun, Y. (2024, December 19). Forecasting China’s strategy in the Middle East over the next four years. Brookings Institution.
Taiwan Insight. (2024, September 9). An era of change: Taiwan’s unofficial diplomacy in Eastern Europe during the Tsai Ing-Wen presidency.
Tammen, R. L., Kugler, J., & Lemke, D. (2017, October 26). Foundations of Power Transition Theory. Oxford Research Encyclopedia of Politics.
Taylor & Francis. (2025). Conceptualizing China–U.S. rivalry through the lens of globalization in an era of changing structure-agency dynamics.
Templeman, K. (2026, March 20). Thinking through America’s baseline priorities on Taiwan. Brookings Institution.
U.S.-China Economic and Security Review Commission. (2024, November). Chapter 3 – U.S.-China Competition in Emerging Technologies.
U.S.-China Economic and Security Review Commission. (2025, November). Beijing’s Weaponization of Supply Chains.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
