ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى:ئەلانۇر ئەتتار
خەلقئارا سىياسىي سەھنىدە «مەڭگۈلۈك بىتەرەپ» دۆلەت سالاھىيىتى بىلەن تونۇلغان، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا دۇنيادىكى ئەڭ مۇھىم خەلقئارالىق تەشكىلاتلار ۋە دىپلوماتىيە مەركەزلىرىنىڭ جايلىشىش ئورنى بولغان شىۋېيتسارىيەنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسى، نۆۋەتتىكى يەرشارىۋى گېئو-سىياسىي ۋەزىيەتنىڭ «بارومېتىرى» دەپ قارىلىدۇ. 2025-يىلى 5-ئايدا شىۋېيتسارىيەنىڭ بېرن شەھىرىدە، شىۋېيتسارىيە فېدېراتسىيە ئىستىخبارات ئىدارىسى تەرىپىدىن رەسمىي ئېلان قىلىنغان «شىۋېيتسارىيەنىڭ بىخەتەرلىكى – 2025-يىللىق ۋەزىيەت دوكلاتى» (Switzerland’s Security – Situation Report of the Federal Intelligence Service 2025) ناملىق بۇ ھۆججەتتە، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىنكى خەلقئارا تەرتىپنىڭ تۈپتىن ئۆزگىرىشى ۋە غەرب دۇنياسى دۇچ كېلىۋاتقان كۆپ قىرلىق تەھدىتلەر چوڭقۇر ئانالىز قىلىنغىنى ئۈچۈن ئىنتايىن يۇقىرى ئىلمىي ۋە ئەمەلىي ئەھمىيەتكە ئىگە. مەزكۇر دوكلات پەقەت شىۋېيتسارىيەنىڭ ئىچكى بىخەتەرلىك مەسىلىلىرىنىلا ئەمەس، بەلكى رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا قاراتقان تاجاۋۇزچىلىقى، خىتاينىڭ كۈنسېرى ئېشىۋاتقان جاسۇسلۇق ۋە يۇمشاق كۈچ سىڭدۈرمىچىلىكى، شۇنداقلا يەرشارىۋى تېررورىزم ۋە رادىكاللىقنىڭ يېڭى دولقۇنى قاتارلىق تېمىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، دۇنياۋى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ قايتا شەكىللىنىش جەريانىنى ئەتراپلىق ئەكس ئەتتۈرىدىغان مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك ھۆججەتتۇر[1].
بىرىنچى باب: ئىستراتېگىيەلىك مۇھىت ۋە قۇتۇپلاشقان دۇنيا تەرتىپى
دوكلاتنىڭ «ئىستراتېگىيەلىك مۇھىت» بۆلۈمىدە، بۈگۈنكى دۇنيانىڭ تىنچلىق ۋە ھەمكارلىققا ئاساسلانغان كونا تەرتىپتىن، رىقابەت ۋە توقۇنۇشنى مەركەز قىلغان يېڭى بىر دەۋرگە قەدەم قويغانلىقى تەپسىلىي مۇھاكىمە قىلىنغان. شىۋېيتسارىيە فېدېراتسىيە ئىستىخبارات ئىدارىسىنىڭ ئانالىزچىلىرى شۇنى ئالاھىدە تەكىتلەيدۇكى، يەرشارىۋى كۈچ قۇرۇلمىسى ھازىر ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى باشچىلىقىدىكى «غەرب دېموكراتىك لاگېرى» بىلەن خىتاي ۋە رۇسىيە يېتەكچىلىكىدىكى «مۇستەبىت تۈزۈمدىكى دۆلەتلەر» ئوتتۇرىسىدىكى ئىككى قۇتۇپلۇق، ئەمما كۆپ قاتلاملىق رىقابەت باسقۇچىغا كىردى. بۇ رىقابەت پەقەت ھەربىي ساھە بىلەنلا چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى ئىقتىساد، تېخنىكا، ئىدېئولوگىيە ۋە تەمىنلەش زەنجىرى قاتارلىق بارلىق ساھەلەرگە كېڭەيگەن بولۇپ، خەلقئارا قائىدىلەرگە بولغان ھۆرمەتنىڭ ئورنىنى «كۈچى بارنىڭ سۆزى ئۆتىدىغان» رېئال سىياسەت ئىگىلىمەكتە. بۇ ۋەزىيەت شىۋېيتسارىيەگە ئوخشاش ئەنئەنىۋى بىتەرەپ دۆلەتلەرنىڭ مەۋجۇتلۇق بوشلۇقىنى قىسىپ، تەرەپ تاللاشقا مەجبۇرلايدىغان بېسىمنى كۈچەيتمەكتە.
رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا قاراتقان تاجاۋۇزچىلىق ئۇرۇشى، ياۋروپانىڭ بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىنى ۋەيران قىلغان ئەڭ چوڭ ئامىل سۈپىتىدە باھالانغان. دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، بۇ ئۇرۇش قىسقا مۇددەتلىك توقۇنۇش ئەمەس، بەلكى ئۇزۇنغا سوزۇلىدىغان «ھالسىرىتىش ئۇرۇشى»غا ئايلانغان بولۇپ، رۇسىيە ئۆزىنىڭ بارلىق ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي بايلىقلىرىنى ئۇرۇش ماشىنىسىغا ئايلاندۇرغان. رۇسىيەنىڭ غەربكە قارشى تۇرۇش نىشانى پەقەت ئۇكرائىنا مەيدانى بىلەنلا چەكلەنمەي، بەلكى ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى (NATO) نىڭ ئىتتىپاقلىقىنى بۇزۇش، ئېنېرگىيە ۋە ئاشلىق بىخەتەرلىكىنى قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىش ئارقىلىق دۇنياۋى مۇقىمسىزلىق پەيدا قىلىشنى نىشان قىلغان. بۇ خىل «خىبرىت ئۇرۇش» (Hybrid Warfare) شەكلى، يەنى ئەنئەنىۋى ھەربىي ھەرىكەت بىلەن بىرگە تور ھۇجۇمى، يالغان ئۇچۇر تارقىتىش ۋە سىياسىي ئىغۋاگەرچىلىك، ياۋروپا بىخەتەرلىكىگە ئېغىر تەھدىت ئېلىپ كەلمەكتە.
خىتاينىڭ خەلقئارا سەھنىدىكى ئورنى ۋە ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرى دوكلاتتا ئالاھىدە دىققەت مەركىزىدە بولغان يەنە بىر مۇھىم تېمىدۇر. شىۋېيتسارىيە فېدېراتسىيە ئىستىخبارات ئىدارىسى خىتاينى «مەۋجۇت دۇنياۋى تەرتىپنى ئۆز مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن ھالدا قايتا قۇرۇپ چىقىشنى مەقسەت قىلغان سىستېماتىك رەقىب» دەپ تەرىپلەيدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «بىر بەلباغ بىر يول» تەشەببۇسى ۋە باشقا دىپلوماتىك ۋاسىتىلەر ئارقىلىق يەرشارىۋى جەنۇب (Global South) دۆلەتلىرىنى ئۆز تەرىپىگە تارتىشقا ئۇرۇنۇشى، شۇنداقلا خەلقئارالىق تەشكىلاتلاردىكى تەسىر كۈچىنى ئاشۇرۇپ، كىشىلىك ھوقۇق ۋە دېموكراتىيە قىممەت قاراشلىرىنى ئاجىزلاشتۇرۇشقا ئۇرۇنۇشى، غەرب دۇنياسى ئۈچۈن ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىستراتېگىيەلىك خىرىس ھېسابلىنىدۇ. خىتاينىڭ رۇسىيە بىلەن بولغان «چەكسىز ھەمكارلىقى» گەرچە مەلۇم چەكلىمىلەرگە ئىگە بولسىمۇ، ئەمما بۇ ئىككى مۇستەبىت كۈچنىڭ غەربكە قارشى ئورتاق سېپى، دۇنياۋى قۇتۇپلىشىشنى تېخىمۇ تېزلىتىۋاتىدۇ.
بۇ بۆلۈمنىڭ ئاخىرىدا، شىۋېيتسارىيەنىڭ بۇ يېڭى ئىستراتېگىيەلىك مۇھىتتىكى كوئوردىناتى ھەققىدە مۇھاكىمە ئېلىپ بېرىلغان. ئەنئەنىۋى بىخەتەرلىك كاپالەتلىرىنىڭ ئاجىزلىشىشى ۋە خەلقئارا قانۇنلارنىڭ كۈچىدىن قېلىشى، شىۋېيتسارىيەنى ئۆزىنىڭ دۆلەت مۇداپىئە ئىقتىدارىنى كۈچەيتىشكە ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى ھەمدە شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى بىلەن بولغان بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇشقا مەجبۇر قىلماقتا. دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، «تەرەپسىز تۇرۇش» ئەمدىلىكتە بىخەتەرلىكنىڭ كاپالىتى بولالمايدۇ؛ ئەكسىچە، ئوخشاش قىممەت قارىشىغا ئىگە ھەمراھلار بىلەن بىرلىكسەپ قۇرۇش، كەلگۈسىدىكى خەۋپ-خەتەرلەرگە تاقابىل تۇرۇشنىڭ بىردىنبىر يولىدۇر[2].
ئىككىنچى باب: قانۇنسىز ئىستىخبارات ۋە چەت ئەل جاسۇسلۇق پائالىيەتلىرى
دوكلاتنىڭ ئەڭ دىققەتنى تارتىدىغان ۋە ئەمەلىي مىساللار بىلەن بېيىتىلغان قىسمى – «قانۇنسىز ئىستىخبارات» (Illegal Intelligence) بابىدۇر. شىۋېيتسارىيە، بولۇپمۇ جەنۋە شەھىرى، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ياۋروپا باش ئىشتابى، دۇنيا سودا تەشكىلاتى، دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى قاتارلىق يۈزلىگەن خەلقئارالىق ئورگانلارغا ۋە نۇرغۇنلىغان خەلقئارالىق شىركەتلەرگە ساھىبخانلىق قىلغانلىقى ئۈچۈن، دۇنيادىكى جاسۇسلۇق پائالىيەتلىرى ئەڭ ئاكتىپ ئېلىپ بېرىلىدىغان مەركەزلەرنىڭ بىرىگە ئايلانغان. شىۋېيتسارىيە فېدېراتسىيە ئىستىخبارات ئىدارىسىنىڭ باھالىشىچە، چەت ئەل ئىستىخبارات ئورگانلىرىنىڭ شىۋېيتسارىيە زېمىنىدىكى پائالىيەتلىرى نۆۋەتتە ئىنتايىن يۇقىرى سەۋىيەدە بولۇپ، دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى، بىخەتەرلىكى ۋە ئىقتىسادىي مەنپەئەتىگە بىۋاسىتە تەھدىت شەكىللەندۈرمەكتە.
رۇسىيەنىڭ ئىستىخبارات پائالىيەتلىرى بۇ بابتا ئالاھىدە ئورۇننى ئىگىلەيدۇ. گەرچە ياۋروپا دۆلەتلىرى رۇسىيە دىپلوماتلىرىنى زور كۆلەمدە قوغلاپ چىقارغان بولسىمۇ، رۇسىيە ئىستىخبارات ئورگانلىرى يەنىلا دىپلوماتىك پەردىسى ئاستىدا ئۆزلىرىنىڭ جاسۇسلۇق تورىنى ساقلاپ قېلىشقا ۋە قايتا قۇرۇشقا ئۇرۇنماقتا. ئۇلارنىڭ ئاساسلىق نىشانى – غەربنىڭ ئۇكرائىناغا بېرىۋاتقان ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي ياردەملىرى ھەققىدە ئۇچۇر توپلاش، ياۋروپا ئىچىدىكى سىياسىي بۆلۈنۈشلەرنى چوڭايتىش ۋە جازالارنى ئايلىنىپ ئۆتۈشنىڭ يوللىرىنى تېپىشتۇر. رۇسىيە جاسۇسلىرى ئەنئەنىۋى «ئادەم مەنبەلىك ئىستىخبارات» (HUMINT) ئۇسۇلىنى قوللىنىپ، سىياسەتچىلەر، تەتقىقاتچىلار ۋە سودىگەرلەر بىلەن ئالاقە ئورنىتىشقا تىرىشىدۇ.
خىتاينىڭ ئىستىخبارات پائالىيەتلىرى بولسا رۇسىيەنىڭكىدىن پەرقلىق، ئەمما تېخىمۇ يوشۇرۇن ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك خاراكتېرگە ئىگە. دوكلاتتا خىتاي ئىستىخبارات ئورگانلىرىنىڭ «پۈتۈن جەمئىيەتنى قاپلىغان بولۇش» (Whole-of-Society) ئۇسۇلىنى قوللىنىدىغانلىقى، يەنى پەقەت كەسپىي جاسۇسلارنىلا ئەمەس، بەلكى ئوقۇغۇچىلار، تەتقىقاتچىلار، سودىگەرلەر ۋە مۇھاجىرلارنىمۇ ئۇچۇر توپلاشقا ئىشلىتىدىغانلىقى ئاشكارىلانغان. خىتاينىڭ ئاساسلىق قىزىقىدىغان ساھەلىرى يۇقىرى تېخنىكا، دورىگەرلىك، پۇل-مۇئامىلە ۋە شىۋېيتسارىيەنىڭ تاشقى سىياسىتىدۇر. خىتاي ئىستىخباراتى قانۇنلۇق ھەمكارلىق تۈرلىرىدىن پايدىلىنىپ، سەزگۈر تېخنىكىلارنى ۋە بىلىم مۈلۈكلىرىنى ئوغرىلاشقا، شۇنداقلا شىۋېيتسارىيەنىڭ قارار چىقىرىش قاتلىمىغا تەسىر كۆرسىتىشكە ئاكتىپ ھەرىكەت قىلماقتا.
بۇ بابتىكى ئەڭ مۇھىم نۇقتىلارنىڭ بىرى – «چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش» (Transnational Repression) مەسىلىسىدۇر. دوكلاتتا ئېنىق قىلىپ، خىتاي، ئىران ۋە تۈركىيە قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ ئىستىخبارات ئورگانلىرىنىڭ شىۋېيتسارىيەدە ياشاۋاتقان ئۆكتىچىلەرنى، بولۇپمۇ ئۇيغۇرلار (شەرقىي تۈركىستانلىقلار)، تىبەتلىكلەر ۋە باشقا سىياسىي پاناھلىق تىلىگۈچىلەرنى نازارەت قىلىش، تەھدىت سېلىش ۋە قورقۇتۇش ھەرىكەتلىرى بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقانلىقى تىلغا ئېلىنغان. خىتاي ھۆكۈمىتى شىۋېيتسارىيەدىكى ئۇيغۇر جامائەتچىلىكى ئىچىگە سىڭىپ كىرىپ، ئۇلارنىڭ پائالىيەتلىرى ھەققىدە ئۇچۇر توپلاش، ۋەتەندىكى ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنى گۆرۈگە ئېلىش ئارقىلىق ئۇلارنى سۈكۈت قىلىشقا مەجبۇرلاش قاتارلىق قانۇنسىز ۋاسىتىلەرنى قوللانماقتا. بۇ خىل ھەرىكەتلەر شىۋېيتسارىيەنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا ۋە ئۇ يەردە ياشاۋاتقان كىشىلەرنىڭ ئەقەللى كىشىلىك ھوقۇقىغا ئېغىر دەخلى-تەرۇز ھېسابلىنىدۇ.
تور جاسۇسلۇقى (Cyber Espionage) مۇ بۇ بابتا كەڭ ئورۇن ئالغان. دۆلەت قوللىشىدىكى خاككېرلار گۇرۇپپىلىرى، بولۇپمۇ «APT» (Advanced Persistent Threat) دەپ ئاتىلىدىغان ئىلغار تەھدىت گۇرۇپپىلىرى، شىۋېيتسارىيە ھۆكۈمىتى، ئۇنىۋېرسىتېتلىرى ۋە يۇقىرى تېخنىكىلىق كارخانىلىرىنىڭ كومپيۇتېر سىستېمىلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، مەخپىي ئۇچۇرلارنى ئوغرىلاش بىلەن شۇغۇللانماقتا. خىتاينىڭ بۇ ساھەدىكى ئىقتىدارى ئىنتايىن يۇقىرى بولۇپ، ئۇلار سودا مەخپىيەتلىكى ۋە تەتقىقات نەتىجىلىرىنى ئوغرىلاش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي تەرەققىياتىنى تېزلىتىشنى مەقسەت قىلىدۇ.
ئاخىرىدا، دوكلاتتا ئىستىخبارات تەھدىتىنىڭ پەقەت ئۇچۇر ئوغرىلاش بىلەنلا چەكلەنمەيدىغانلىقى، بەلكى تەسىر كۆرسىتىش مەشغۇلاتلىرى (Influence Operations) نىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقى ئاگاھلاندۇرۇلغان. چەت ئەل دۆلەتلىرى شىۋېيتسارىيەنىڭ جامائەت پىكىرىنى بۇراش، سىياسەتچىلەرگە بېسىم ئىشلىتىش ۋە ئاخبارات ۋاسىتىلىرىنى سېتىۋېلىش ياكى كونترول قىلىش ئارقىلىق، ئۆزلىرىنىڭ سىياسىي نىشانلىرىغا يېتىشكە ئۇرۇنماقتا. بۇ خىل ئاستىرىتتىن تەسىر كۆرسىتىش ھەرىكەتلىرى، دېموكراتىك جەمئىيەتنىڭ ئوچۇق-ئاشكارىلىق پىرىنسىپىدىن پايدىلىنىپ، دېموكراتىيەنىڭ ئۆزىنى ئاجىزلاشتۇرۇشنى كۆزلەيدۇ[3].
ئۈچىنچى باب: تېررورىزم – جىھادىزم ۋە ئېتنىك مىللەتچىلىك خەۋپى
تېررورىزم تەھدىتى دوكلاتنىڭ مۇھىم بىر قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ. گەرچە يېقىنقى يىللاردا ياۋروپادا كەڭ كۆلەملىك تېررورلۇق ھۇجۇملىرىنىڭ سانى ئازايغان بولسىمۇ، شىۋېيتسارىيە فېدېراتسىيە ئىستىخبارات ئىدارىسى تېررورلۇق تەھدىتىنىڭ يەنىلا «يۇقىرى» سەۋىيەدە ئىكەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ. بولۇپمۇ «ئىراق ۋە شام ئىسلام دۆلىتى» (ISIS) ۋە «ئەل-قائىدە» (Al-Qaeda) قاتارلىق جىھادچى تەشكىلاتلارنىڭ يەرشارىۋى تورىنىڭ تېخىچە ۋەيران بولمىغانلىقى، ئەكسىچە ئافرىقا ۋە ئوتتۇرا شەرقنىڭ بەزى رايونلىرىدا قايتىدىن كۈچىيىۋاتقانلىقىدىن ئاگاھلاندۇرۇلغان.
جۇغراپىيەلىك نۇقتىدىن ئالغاندا، ئافغانىستان ۋە ئافرىقانىڭ ساھەل رايونى تېررورىزمنىڭ يېڭى ئوچىقىغا ئايلانغان. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئافغانىستاندىن چېكىنىپ چىقىشىدىن كېيىن، «ISIS-خۇراسان» تارمىقىنىڭ كۈچىيىشى ۋە ئۇلارنىڭ ياۋروپاغا قارىتا ھۇجۇم پىلانلىشى، غەرب بىخەتەرلىك ئورگانلىرىنىڭ ئەڭ چوڭ ئەندىشىسىدۇر. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، سۈرىيە ۋە ئىراقتا تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقان مىڭلىغان جىھادچىلارنىڭ قېچىش ياكى قويۇپ بېرىلىش ئېھتىماللىقى، ياۋروپادا تېررورچىلار مەسىلىسىنى قايتىدىن كۈنتەرتىپكە ئېلىپ كەلمەكتە.
رادىكاللىقنى يېيىش جەريانىدا ئىنتېرنېت ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ رولى يەنىلا ھەل قىلغۇچ ئورۇندا تۇرىدۇ. تېررورلۇق تەشكىلاتلىرى تور بوشلۇقىدىن پايدىلىنىپ، ياشلارنى زەھەرلىك ئىدىيەلەر بىلەن سۇغارماقتا ۋە ئۇلارنى ئۆز دۆلەتلىرىدە «يالغۇز بۆرە» (Lone Wolf) شەكلىدە ھۇجۇم قىلىشقا كۈشكۈرتمەكتە. دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، شىۋېيتسارىيەدىكى رادىكاللىشىش جەريانى ئاساسەن تور ئارقىلىق يۈز بېرىۋاتقان بولۇپ، فىزىكىلىق تەشكىللىنىشتىن كۆرە، ئىدىيەۋى باغلىنىش ۋە شەخسىي تەشەببۇسكارلىق ئاساسىي ئورۇندا تۇرماقتا.
دوكلاتتا تىلغا ئېلىنغان يەنە بىر مۇھىم تېما «ئېتنىك-مىللەتچى تېررورىزم» (Ethno-Nationalist Terrorism) بولۇپ، بۇ ئاساسلىقى كۇردىستان ئىشچىلار پارتىيەسى (PKK) گە ئالاقىدار پائالىيەتلەرنى كۆزدە تۇتىدۇ. شىۋېيتسارىيە فېدېراتسىيە ئىستىخبارات ئىدارىسى، PKK نىڭ شىۋېيتسارىيەنى ئارقا سەپ، مەبلەغ توپلاش ۋە تەشۋىقات مەركىزى سۈپىتىدە ئىشلىتىۋاتقانلىقىنى، شۇنداقلا تۈركىيەنىڭ دىپلوماتىك ۋەكىللىرىگە ۋە كۆچمەن تۈركلەر قۇرغان ئاممىۋى جەمئىيەتلەرگە قارىتا زوراۋانلىق ھەرىكەتلىرىنى سادىر قىلىش ئېھتىماللىقىنى بايان قىلغان. ياۋروپادىكى تۈرك ۋە كۇرد جامائەتچىلىكى ئوتتۇرىسىدىكى جىددىيچىلىك، شىۋېيتسارىيەنىڭ ئىچكى بىخەتەرلىكىگە تەسىر كۆرسىتىدىغان يوشۇرۇن خەۋپ ھېسابلىنىدۇ.
شىۋېيتسارىيەنىڭ تېررورىزمغا قارشى تۇرۇش ئىستراتېگىيەسىدە، خەلقئارالىق ئىستىخبارات ھەمكارلىقىنىڭ مۇھىملىقى ئالاھىدە تەكىتلەنگەن. تېررورچىلارنىڭ ھەرىكىتى چېگرا ھالقىغان خاراكتېرگە ئىگە بولغاچقا، ئۇلارنىڭ پىلانلىرىنى ئالدىن بايقاش ۋە توسۇش ئۈچۈن، ياۋروپا دۆلەتلىرى ۋە ئامېرىكا بىلەن ئۇچۇر ئالماشتۇرۇش ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، شىۋېيتسارىيە ئىچىدىكى گۇمانلىق شەخسلەرنى نازارەت قىلىش ۋە رادىكاللىقنىڭ ئالدىنى ئېلىش تەدبىرلىرىنى كۈچەيتىشمۇ زۆرۈر [4].
تۆتىنچى باب: زوراۋان رادىكاللىق ۋە ئىجتىمائىي قۇتۇپلىشىش
«زوراۋان رادىكاللىق» (Violent Extremism) بابىدا، شىۋېيتسارىيە جەمئىيىتىدىكى سىياسىي ۋە ئىدىيەۋى قۇتۇپلىشىشنىڭ كەلتۈرۈپ چىقىرىۋاتقان بىخەتەرلىك مەسىلىلىرى تەھلىل قىلىنغان. شىۋېيتسارىيە فېدېراتسىيە ئىستىخبارات ئىدارىسى، ئوڭ قانات ۋە سول قانات رادىكال كۈچلىرىنىڭ پائالىيەتلىرىنىڭ كۈچىيىۋاتقانلىقىنى، بۇنىڭ جەمئىيەت مۇقىملىقى ۋە دېموكراتىك تۈزۈمگە خىرىس قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ ئۆتكەن.
ئوڭ قانات رادىكاللىقى (Right-wing Extremism) ياۋروپا مىقياسىدا كۈچىيىۋاتقان بىر يۈزلىنىش بولۇپ، شىۋېيتسارىيەدىمۇ ئۆز ئىپادىسىنى تاپماقتا. بۇ خىل گۇرۇپپىلار مىللەتچىلىك، كۆچمەنلەرگە قارشى تۇرۇش ۋە دۆلەت ئورگانلىرىغا ئىشەنمەسلىك ئىدىيەلىرىنى تەرغىب قىلىدۇ. ئۇلارنىڭ تور ئارقىلىق تەشكىللىنىشى، قوراللىنىشقا بولغان قىزىقىشى ۋە زوراۋانلىقنى سىياسىي مەقسەتتە ئىشلىتىش ئېھتىماللىقى، بىخەتەرلىك ئورگانلىرىنىڭ يېقىندىن كۆزىتىش نۇقتىسىدۇر. بولۇپمۇ ياشلار ئارىسىدا بۇ خىل ئىدىيەلەرنىڭ تارقىلىشى ئەندىشە پەيدا قىلىدىغان ئەھۋالدۇر.
سول قانات رادىكاللىقى (Left-wing Extremism) بولسا ئاساسلىقى كاپىتالىزمغا قارشى تۇرۇش، ساقچى ۋە ھۆكۈمەت ئورگانلىرىغا ھۇجۇم قىلىش شەكلىدە نامايان بولماقتا. دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، سول قانات رادىكاللىرى نامايىشلار جەريانىدا زوراۋانلىق ئىشلىتىش، ئاممىۋى مال-مۈلۈككە زىيان يەتكۈزۈش ۋە «فاشىزمىغا قارشى تۇرۇش» نامىدا ئوخشىمىغان پىكىردىكى كىشىلەرگە ھۇجۇم قىلىش بىلەن شۇغۇللانماقتا.
بۇ بابتا يەنە، «كوۋىد-19» يۇقۇمى مەزگىلىدە پەيدا بولغان ھۆكۈمەتكە قارشى ھەرىكەتلەرنىڭ يېڭى بىر شەكىلگە ئۆزگەرگەنلىكى تىلغا ئېلىنغان. بۇ خىل گۇرۇپپىلار ھازىر پەقەت ۋاكسىنىغا قارشى تۇرۇش بىلەنلا چەكلەنمەي، بەلكى دۆلەت تۈزۈلمىسىگە، ئىلىم-پەنگە ۋە تاراتقۇلارغا بولغان ئىشەنچنى يوقىتىشنى مەقسەت قىلغان سۇيىقەست نەزەرىيەلىرىنى تارقاتماقتا. رۇسىيە قاتارلىق تاشقى كۈچلەرنىڭ بۇ خىل ئىچكى زىددىيەتلەرنى ئۇلغايتىش ئۈچۈن قۇتراتقۇلۇق قىلىپ ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا ساختا ئۇچۇر (Disinformation) تارقىتىشى، ۋەزىيەتنى تېخىمۇ مۇرەككەپلەشتۈرمەكتە.
بەشىنچى باب: ھالقىلىق ئۇل-ئەسلىھەلەر ۋە رەقەملىك بىخەتەرلىك
زامانىۋى جەمئىيەتنىڭ تۈۋرۈكى ھېسابلىنىدىغان ھالقىلىق ئۇل-ئەسلىھەلەر (Critical Infrastructure) ۋە تور بىخەتەرلىكى، دوكلاتنىڭ ئەڭ تېخنىكىلىق ۋە جىددىي بابلىرىدىن بىرىدۇر. شىۋېيتسارىيەنىڭ يۇقىرى دەرىجىدە رەقەملەشكەن دۆلەت بولۇشى، ئۇنى تور ھۇجۇملىرىغا نىسبەتەن ئىنتايىن سەزگۈر قىلىپ قويغان. دوكلاتتا ئېنېرگىيە، قاتناش، پۇل-مۇئامىلە، سەھىيە ۋە پوچتا-تېلېگراف ساھەلىرىنىڭ چەت ئەل خاككېرلىرىنىڭ ئاساسلىق نىشانى ئىكەنلىكى ئاگاھلاندۇرۇلغان.
دۆلەت قوللىشىدىكى تور ھۇجۇملىرى (State-sponsored Cyber Attacks) ئەڭ چوڭ تەھدىت مەنبەسى ھېسابلىنىدۇ. رۇسىيە ۋە خىتايغا چېتىشلىق خاككېرلار گۇرۇپپىلىرى، شىۋېيتسارىيەنىڭ ھالقىلىق سىستېمىلىرىغا سىڭىپ كىرىپ، ئۇچۇر ئوغرىلاش، مۇلازىمەتنى توختىتىپ قويۇش ياكى كەلگۈسىدىكى بىر توقۇنۇشتا ئىشلىتىشى ئۈچۈن يوشۇرۇن «ئارقا ئىشىك» (Backdoor) ئورۇنلاشتۇرۇشقا ئۇرۇنماقتا. بولۇپمۇ رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنا ئۇرۇشىدا تور ھۇجۇملىرىنى ھەربىي ھەرىكەتلەر بىلەن بىرلەشتۈرۈپ ئىشلىتىشى، ياۋروپا دۆلەتلىرى ئۈچۈن چوڭ ساۋاق بولدى.
تەمىنلەش زەنجىرى بىخەتەرلىكى (Supply Chain Security) يەنە بىر ھالقىلىق مەسىلىدۇر. شىۋېيتسارىيەنىڭ نۇرغۇنلىغان ھالقىلىق ئۇل-ئەسلىھەلىرى چەت ئەلدىن، بولۇپمۇ خىتايدىن كەلگەن قاتتىق دېتال ۋە يۇمشاق دېتاللارغا تايىنىدۇ. خىتاي شىركەتلىرىنىڭ خىتاي ھۆكۈمىتى بىلەن بولغان يېقىن مۇناسىۋىتى ۋە خىتاينىڭ دۆلەت بىخەتەرلىك قانۇنلىرى، بۇ مەھسۇلاتلارنىڭ جاسۇسلۇق ياكى بۇزغۇنچىلىق ئۈچۈن ئىشلىتىلىش خەۋپى بارلىقىنى بىلدۈرىدۇ. دوكلاتتا، ھالقىلىق سىستېمىلاردا ئىشەنچسىز تەمىنلىگۈچىلەرنىڭ مەھسۇلاتلىرىنى ئىشلىتىشنى چەكلەش ياكى قاتتىق تەكشۈرۈش كېرەكلىكى تەۋسىيە قىلىنغان.
قەستەن بۇزغۇنچىلىق (Sabotage) خەۋپىمۇ سەل قاراشقا بولمايدىغان تەھدىتتۇر. «شىمالىي ئېقىم» تۇرۇبا يولىنىڭ پارتلىتىلىشىغا ئوخشاش ۋەقەلەر، ھالقىلىق ئۇل-ئەسلىھەلەرنىڭ فىزىكىلىق ھۇجۇملارغا قانچىلىك ئاجىز ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بەردى. شىۋېيتسارىيەنىڭ ئېنېرگىيە تۇرۇبىلىرى، تۆمۈر يول تورى ۋە سانلىق مەلۇمات مەركەزلىرى، چەت ئەل ئىستىخبارات ئورگانلىرى ياكى تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ يوشۇرۇن نىشانى بولۇپ قېلىشى مۇمكىن.
شىۋېيتسارىيە فېدېراتسىيە ئىستىخبارات ئىدارىسى، دۆلەتنىڭ «رەقەملىك ئىگىلىك ھوقۇقى» (Digital Sovereignty) نى قوغداش ئۈچۈن، تور بىخەتەرلىك مۇداپىئە سىستېمىسىنى كۈچەيتىش، ھالقىلىق ئۇل-ئەسلىھەلەرنىڭ چىدامچانلىقىنى ئاشۇرۇش ۋە خەلقئارالىق ھەمكارلىقنى كېڭەيتىش كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان. پەقەت كۈچلۈك مۇداپىئە ۋە تېز ئىنكاس قايتۇرۇش ئىقتىدارىلا، دۆلەتنى كەلگۈسىدىكى رەقەملىك كىرىزىسلاردىن قۇتۇلدۇرالايدۇ [5].
ئالتىنچى باب: قورال-ياراغ تارقىلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش
«قورال-ياراغنىڭ كېڭىيىپ كېتىشى» (Proliferation) بابىدا، ئاممىۋى قىرغۇچى قوراللار (يادرو، خىمىيەلىك، بىيولوگىيەلىك) ۋە ئۇلارنى توشۇغۇچى سىستېمىلارنىڭ دۇنياۋى تارقىلىشى مۇھاكىمە قىلىنغان. شىۋېيتسارىيەنىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق سانائەت ۋە ئىلغار تەتقىقات مەركىزى بولۇشى، ئۇنى بۇ خىل سەزگۈر تېخنىكىلارغا ئېرىشىشنى خالايدىغان دۆلەتلەرنىڭ نىشانىغا ئايلاندۇرغان. رۇسىيە، ئىران، شىمالىي كورېيە ۋە پاكىستان قاتارلىق دۆلەتلەر، شىۋېيتسارىيەنىڭ سانائەت ۋە ئىلىم-پەن ساھەسىدىن «قوش مەقسەتلىك مەھسۇلاتلار» (Dual-use goods) نى، يەنى ھەم خەلق ئۈچۈن ھەم ھەربىي مەقسەتتە ئىشلىتىشكە بولىدىغان تېخنىكىلارنى قولغا كەلتۈرۈشكە ئۇرۇنماقتا.
جازالاردىن ئايلىنىپ ئۆتۈش (Sanctions Evasion) ھەرىكەتلىرى بۇ ساھەدىكى ئەڭ چوڭ مەسىلىلەرنىڭ بىرىدۇر. بولۇپمۇ رۇسىيە، غەربنىڭ ئېغىر ئېمبارگولىرىغا دۇچ كەلگەندىن كېيىن، ئۆزىنىڭ ھەربىي سانائىتىنى قامداش ئۈچۈن، ئۈچىنچى دۆلەتلەر ۋاسىتىسىدە شىۋېيتسارىيەدىن مىكرو ئۆزەك، ئېلېكتىرونلۇق زاپچاس ۋە ماشىنا ئۈسكۈنىلىرىنى سېتىۋېلىشقا تىرىشماقتا. شىۋېيتسارىيە ئىستىخبارات ئورگانلىرى بۇ خىل قانۇنسىز سودا تورلىرىنى بايقاش ۋە توسۇش ئۈچۈن تاموژنا ۋە ئېكسپورت كونترول ئورگانلىرى بىلەن يېقىندىن ھەمكارلاشماقتا.
ئىلىم-پەن جاسۇسلۇقىمۇ قورال-ياراغ تارقىلىشىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە قارالغان. چەت ئەللىك تەتقىقاتچىلار ياكى ئوقۇغۇچىلارنىڭ شىۋېيتسارىيەنىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى ئۇنىۋېرسىتېتلىرى ۋە تەجرىبىخانىلىرىغا كىرىپ، سەزگۈر تېخنىكىلارنى ئۆگىنىۋېلىپ، ئۆز دۆلەتلىرىنىڭ ھەربىي پىروگراممىلىرىغا ياردەم بېرىش ئېھتىماللىقى مەۋجۇت. دوكلاتتا ئالىي مەكتەپلەر ۋە تەتقىقات ئورۇنلىرىنىڭ بۇ خىل خەۋپلەرگە قارىتا سەگەك بولۇشى ۋە بىخەتەرلىك تەدبىرلىرىنى كۈچەيتىشى كېرەكلىكى تەكىتلەنگەن.
خۇلاسە
«شىۋېيتسارىيەنىڭ بىخەتەرلىكى – 2025» ناملىق بۇ دوكلات، پەقەت بىر ياۋروپا دۆلىتىنىڭ ئىچكى مەمۇرىي ھۆججىتى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى كىرىزىسقا تولغان بىر دەۋرنىڭ تارىخىي مەنزىرىسى ۋە كەلگۈسىگە بېرىلگەن جىددىي ئاگاھلاندۇرۇشتۇر. دوكلاتتىن چىقىرىدىغان ئەڭ مۇھىم يەكۈن شۇكى: دۇنيا ئەمدى «سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىنكى تىنچلىق دەۋرى» بىلەن خوشلاشتى. بىز ھازىر كۈچ ھۆكۈم سۈرىدىغان، خەلقئارا قانۇنلار ئاجىزلىغان، تەھدىتلەر كۆپ قىرلىق ۋە مۇرەككەپ تۈس ئالغان يېڭى بىر تارىخىي باسقۇچتا تۇرۇۋاتىمىز. شىۋېيتسارىيە ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ ۋەزىيەت ئۇنىڭ ئۇزۇن يىللىق بىتەرەپلىك سىياسىتىنى قايتىدىن كۆزدىن كەچۈرۈشنى ۋە غەرب بىخەتەرلىك سىستېمىسى بىلەن بولغان ھەمكارلىقنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرۇشنى تەلەپ قىلىدۇ.
بۇ دوكلات بىز ئۇيغۇرلار ئۈچۈنمۇ ئىنتايىن مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ چەت ئەلدىكى جاسۇسلۇق پائالىيەتلىرىنىڭ، بولۇپمۇ «چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش» ھەرىكەتلىرىنىڭ غەرب ئىستىخبارات ئورگانلىرى تەرىپىدىن رەسمىي ھالدا «تەھدىت» دەپ بېكىتىلىشى، شەرقىي تۈركىستان دەۋاسىنىڭ خەلقئارالىشىشىغا يېڭى بىر قانۇنىي ۋە سىياسىي ئاساس يارىتىپ بېرىدۇ. خىتاينىڭ تېخنىكا ئوغرىلىقى ۋە سىڭىپ كىرىش ھەرىكەتلىرىنىڭ ئاشكارىلىنىشى، غەرب دۇنياسىنىڭ خىتايغا بولغان ھوشىيارلىقىنى ئاشۇرۇپ، ئۇلارنىڭ خىتايغا قاراتقان سىياسىتىنى قاتتىقلاشتۇرۇشىغا تۈرتكە بولۇشى مۇمكىن.
يىغىپ ئېيتقاندا، 2025-يىللىق ۋەزىيەت دوكلاتى بىزگە شۇنى ئۇقتۇرىدۇكى، ئەركىنلىك ۋە بىخەتەرلىك بەدەلسىز كەلمەيدۇ. مەيلى دۆلەتلەر بولسۇن ياكى مىللەتلەر بولسۇن، ئۆز مەۋجۇتلۇقىنى قوغداش ئۈچۈن چوقۇم كۈچلۈك ئىرادە، سەگەكلىك ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئەقىل-پاراسەتكە ئىگە بولۇشى كېرەك. شىۋېيتسارىيەنىڭ ئۆز بىخەتەرلىكى ئۈچۈن قىلىۋاتقان تەييارلىقلىرى ۋە تەھلىللىرى، بىز ئۇيغۇرلارنىڭمۇ مۇرەككەپ دۇنيا ۋەزىيىتىدە قانداق مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش ۋە قانداق كۈرەش قىلىش ھەققىدە چوڭقۇر ئويلىنىشىمىزغا تۈرتكە بولىدۇ.
مەنبە:
Federal Intelligence Service FIS. (2025). Switzerland’s Security – Situation Report of the Federal Intelligence Service 2025. Bern: Federal Intelligence Service FIS. https://www.vbs.admin.ch/en/fis-switzerlands-security-2025
ئىزاھاتلار:
[1] دوكلاتنىڭ «كىرىش سۆز» (Editorial) قىسمىدا، بىخەتەرلىك ۋەزىيىتىنىڭ ناچارلىشىشىنىڭ ۋاقىتلىق ئەمەسلىكى، بەلكى ئۇزۇن مۇددەتلىك يۈزلىنىش ئىكەنلىكى ئېنىق بايان قىلىنغان (4-6-بەتلەر). [2] دوكلاتنىڭ «ئىستراتېگىيەلىك مۇھىت» (Strategic Environment) بابىدا، بىتەرەپ دۆلەتلەرنىڭ كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان بېسىمغا دۇچ كېلىۋاتقانلىقى ۋە ھەمكارلىقنىڭ مۇھىملىقى تەھلىل قىلىنغان (13-38-بەتلەر). [3] دوكلاتنىڭ «قانۇنسىز ئىستىخبارات» (Illegal Intelligence) بابىدا، چەت ئەل ئىستىخبارات ئورگانلىرىنىڭ دىئاسپورادىكى ئۆكتىچىلەرنى نازارەت قىلىش ۋە تەھدىت سېلىش ھەرىكەتلىرى تەپسىلىي بايان قىلىنغان (61-66-بەتلەر). [4] دوكلاتنىڭ «جىھادچى ۋە ئېتنىك-مىللەتچى تېررورىزم» (Jihadist and Ethno-Nationalist Terrorism) بابىدا، تېررورلۇق تەھدىتىنىڭ يۇقىرى سەۋىيەدە تۇرۇۋاتقانلىقى ۋە ئۇنىڭ تۈرلىرى شەرھلەنگەن (39-50-بەتلەر). [5] دوكلاتنىڭ «ھالقىلىق ئۇل-ئەسلىھەلەرگە بولغان تەھدىت» (Threat to Critical Infrastructure) بابىدا، تور ھۇجۇملىرى ۋە تەمىنلەش زەنجىرى بىخەتەرلىكى ھەققىدە تەپسىلىي مەلۇمات بېرىلگەن (67-74-بەتلەر).ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
