ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
مەزكۇر ماقالە ئامېرىكادىكى داڭلىق ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقات ئورگىنى — راند شىركىتى (RAND Corporation) نىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك خەلقئارا مۇداپىئە تەتقىقاتچىسى تىموتى ر. خىس (Timothy R. Heath) تەرىپىدىن يېزىلغان «خىتاي ئارمىيەسى ئۇرۇش قىلىش ئۈچۈن ئەمەس، سىياسەت ئۈچۈن قۇرۇلغان» (The Chinese Military Is Built for Politics, Not Fighting Wars) ناملىق ئەسەرى ئاساسىدا تەييارلاندى. بۇ مۇھىم ماقالە 2026-يىلى 5-يانۋار كۈنى ئامېرىكادىكى دۆلەت خەۋپسىزلىكى ۋە قانۇن مەسىلىلىرىگە بېغىشلانغان نوپۇزلۇق تور ژۇرنىلى «Lawfare» دا ئېلان قىلىنغان. ئاپتور مەزكۇر تەتقىقاتىدا خەلقئارا مۇداپىئە ساھەسىدىكى «خىتاي ئارمىيەسى ئامېرىكا ئارمىيەسىنى مەغلۇپ قىلالايدۇ» دېگەن ئومۇملاشقان قاراشقا تەنقىدىي نۇقتىدىن يېڭىچە باھا بېرىپ، خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ تەشكىلىي قۇرۇلمىسى، سىياسىي مەجبۇرىيەتلىرى ۋە جەڭگىۋارلىق جەھەتتىكى يوشۇرۇن ئاجىزلىقلىرىنى سىستېمىلىق ئانالىز قىلغان. بۇ تەتقىقاتنىڭ ئەھمىيىتى شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، ئارمىيەنىڭ كۈچى پەقەت ئىلغار قورال-ياراغلار بىلەنلا ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ تەشكىلىي مەقسىتى، رەھبەرلىك سۈپىتى ۋە كەسپىي ئەخلاقى بىلەن بەلگىلىنىدۇ.
نۆۋەتتە نۇرغۇنلىغان تەتقىقات مەركەزلىرى ۋە «ئۇرۇش ئويۇنى» (War games) تەھلىللىرى خىتاينىڭ تەيۋەن بوغۇزىدا ئامېرىكانى مەغلۇپ قىلىش ياكى ئېغىر تالاپەتكە ئۇچرىتىش مۇمكىنچىلىكىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. تىموتى ر. خىس بۇ قاراشلارنى سىستېمىلىق تەكشۈرۈپ، مەزكۇر تەھلىللەرنىڭ ئاساسلىقى خىتاينىڭ قورال تېخنىكىسى، بولۇپمۇ قۇرۇقلۇقتىن قويۇپ بېرىلىدىغان ھاۋا مۇداپىئە سىستېمىلىرى ۋە پاراخوتقا قارشى باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىرىغا تايىنىپ چىقىرىلغانلىقىنى ئەسكەرتىدۇ. ئۇنىڭ پىكرىچە، خىتاينىڭ تەيۋەن ئەتراپىدىكى «مۇداخىلىنى توسۇش ۋە رايونغا كىرىشنى چەكلەش» (A2/AD) ئىقتىدارى، ئەمەلىيەتتە خىتاينىڭ جۇغراپىيەلىك ئەۋزەللىكى ۋە غايەت زور مالىيە كۈچىنىڭ مەھسۇلىدۇر. خىتاي 2025-يىلى 249 مىليارد ئامېرىكا دوللىرى مىقدارىدا دۆلەت مۇداپىئە خامچوتى ئاجراتقان بولۇپ، بۇ خىتايغا مىڭلىغان باشقۇرۇلىدىغان بومبىلارنى سېتىۋېلىش ئىمكانىيىتىنى ياراتقان. بىراق ئاپتور شۇنى تەكىتلەيدۇكى، بۇ خىل قوراللارغا ئىگە بولغان ھەرقانداق دۆلەت ئوخشاش جۇغراپىيەلىك شارائىتتا ئوخشاش تەھدىتنى پەيدا قىلالايدۇ، بۇ تېخى خىتاي ئارمىيەسىنىڭ ئۆزىگە خاس ئالاھىدە جەڭگىۋارلىقىنى ئىسپاتلاشقا يېتەرلىك ئەمەس.
خىتاي ئارمىيەسىنىڭ ئەڭ تۈپ ئالاھىدىلىكى ئۇنىڭ بىر «سىياسىي ئارمىيە» ئىكەنلىكىدۇر. ئاپتور دۇنيادىكى ئارمىيەلەرنى «ئۇرۇش قىلغۇچى ئارمىيەلەر» (Warfighting militaries) ۋە «سىياسىي ئارمىيەلەر» (Political militaries) دەپ ئىككى تۈرگە ئايرىيدۇ. ئامېرىكا ۋە ئىسرائىلىيەگە ئوخشاش ئۇرۇش قىلغۇچى ئارمىيەلەر كەسپىيلىكنى، قابىلىيەتكە ئاساسەن ئۆستۈرۈشنى ۋە رېئال ئۇرۇش مەشىقلىرىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدۇ. ئەكسىچە، خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ قوراللىق قانىتى سۈپىتىدە، ئالدى بىلەن پارتىيە رەھبەرلىكىنى ۋە سوتسىيالىستىك تۈزۈمنى قوغداشنى ئەڭ مۇھىم «تارىخىي ۋەزىپە» دەپ بىلىدۇ.
خىتاي ئارمىيەسىدە سىياسىي تەربىيە كۆرگەن كومىسسارلار (ۋەزىپىدارلار) قوماندانلار بىلەن تەڭ ھوقۇققا ئىگە بولۇپ، بارلىق مۇھىم ھەربىي قارارلار پارتىيە كومىتېتلىرىنىڭ تەستىقىدىن ئۆتىدۇ. ھەتتا ھەربىي خادىملار مەشىق ۋاقتىنىڭ 40% تىن كۆپرەكىنى سىياسىي ئىدىيە، ماركسىزملىق نەزەرىيە ۋە خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ سىياسىي تەشۋىقاتلىرىنى ئۆگىنىشكە سەرپ قىلىدۇ. بۇنداق تەشكىلىي قۇرۇلما ئارمىيەنىڭ پارتىيەگە بولغان سادىقلىقىنى كاپالەتكە ئىگە قىلسىمۇ، ئەمما جەڭ مەيدانىدىكى تېز قارار چىقىرىش ئىقتىدارىنى ۋە كەسپىي جەڭگىۋارلىق سەۋىيەسىنى زور دەرىجىدە تۆۋەنلىتىۋېتىدۇ.
تارىخىي نۇقتىدىن ئېيتقاندا، ئىلغار قوراللارغا ئىگە بولۇش ھەرگىزمۇ جەڭدە غەلىبە قىلىشقا كاپالەتلىك قىلالمايدۇ. ئاپتور ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىكى گېرمانىيە ئارمىيەسىنىڭ كۈچىنى ئۇنىڭ تېخنىكىسىدىن ئەمەس، بەلكى تاكتىكىلىق پاراسىتى ۋە ئەسكەرلىرىنىڭ كەسپىي ئىنتىزامىدىن كەلگەنلىكىنى ئەسكەرتىدۇ. ئەكسىچە، سادام ھۈسەيىن دەۋرىدىكى ئىراق ئارمىيەسى ۋە 2022-يىلى ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلغان رۇسىيە ئارمىيەسى «قورالى بار، لېكىن روھى (جېنى) يوق» ئارمىيەلەرنىڭ تىپىك مىسالىدۇر. ئىراق ئارمىيەسى 1991- ۋە 2003-يىللىرى ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى ئىتتىپاقداشلارغا قارىغاندا كۆپ ئەسكەر ۋە تانكىغا ئىگە بولسىمۇ، تېزلا پارچىلىنىپ مەغلۇپ بولغان. رۇسىيە ئارمىيەسىمۇ ئوخشاشلا سىياسىي كونتروللۇق، چىرىكلىك ۋە كەسپىي بولمىغان قوماندانلىق تۈزۈمى سەۋەبىدىن ئۇكرائىنادا كۈتۈلمىگەن مەغلۇبىيەتلەرگە دۇچ كەلگەن.
خىتاي ئارمىيەسىمۇ دەل مۇشۇنداق سىياسىي سادىقلىقنى قوغلىشىش جەريانىدا جەڭگىۋارلىقنى قۇربان قىلغان بولۇپ، ئاپتور بۇ ئەھۋالنى خىتاي رېجىمىنىڭ ئۆز خەلقىدىن قورقىدىغانلىقى بىلەن باغلايدۇ. بولۇپمۇ خىتاي رەھبەرلىكىنىڭ 2011-يىلىدىن باشلاپ دۆلەت ئىچىدىكى باستۇرۇشقا (مەسىلەن، شەرقىي تۈركىستاندىكى باستۇرۇش سىياسەتلىرىگە) ئاجراتقان چىقىمىنىڭ دۆلەت مۇداپىئە خامچوتىدىن ئېشىپ كېتىشى، ئارمىيەنىڭ ئەڭ ئاۋۋال ئىچكى مۇقىملىقنى ساقلاش قورالى ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدۇ.
خىتاي ئۆزىنىڭ سىياسىي ئارمىيەسى بىلەن ئامېرىكانىڭ كەسپىي ئۇرۇش ئارمىيەسى ئوتتۇرىسىدىكى بۇ زور بوشلۇقنى تولدۇرۇش ئۈچۈن «يادرو قوراللىرى» ئىستراتېگىيەسىنى تاللىغان. ئاپتورنىڭ بايان قىلىشىچە، خىتاي ئاخىرقى بەش يىل ئىچىدە يادرو قورال ئامبىرىنى ئىككى ھەسسە كۆپەيتكەن بولۇپ، 2030-يىلىغا بارغاندا 1000 دانە يادرو بومبىسى بېشىغا ئىگە بولۇشى مۆلچەرلەنمەكتە. بۇ خىتاي ئۈچۈن ئەڭ ئاددىي يول بولۇپ، ئارمىيەنىڭ سىياسىي قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتمەي تۇرۇپلا ئامېرىكانى چەكلەش مەقسىتىگە يېتەلەيدۇ. رۇسىيە ۋە شىمالىي كورېيەمۇ دەل مۇشۇنداق يادرو قوراللىرىغا تايىنىپ، ئۆزلىرىنىڭ چىرىك ۋە كەسپىي بولمىغان ئارمىيەلىرىنىڭ ئاجىزلىقىنى يوشۇرۇشقا ئۇرۇنماقتا. ئەگەر خىتاي ھەقىقىي تۈردە ئامېرىكا بىلەن جەڭ قىلالايدىغان ئارمىيە قۇرماقچى بولسا، سىياسىي كومىسسارلار تۈزۈمىنى بىكار قىلىشى، پارتىيە كونتروللۇقىنى بوشىتىشى ۋە سىياسىي تەربىيەنى قىسقارتىپ، رېئال جەڭ مەشىقىنى كۈچەيتىشى كېرەك بولاتتى. بىراق بۇنداق قىلىش خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ئۈچۈن غايەت زور سىياسىي خەتەر بولۇپ، ئۇلار سادىقلىقى تۆۋەنلىگەن كۈچلۈك بىر ئارمىيەنىڭ دۆلەتكە قارشى سىياسىي ئۆزگىرىش قىلىشىدىن ئەنسىرەيدۇ.
يەنە بىر مۇھىم نۇقتا شۇكى، خىتاي ئارمىيەسىنىڭ تەيۋەن سىرتىدىكى جەڭگىۋارلىق ئىقتىدارى ئىنتايىن چەكلىك. ئاپتورنىڭ تەھلىل قىلىشىچە، خىتاي ئارمىيەسى ئۆزىنىڭ قۇرۇقلۇقتىكى بومبا مۇداپىئە سىستېمىسىنىڭ قوغدىشىدىن چىققاندىن كېيىن، ئامېرىكانىڭ سۇ ئاستى پاراخوتلىرى ۋە ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرنىڭ ھەربىي بازىلىرىدىن كېلىدىغان ھۇجۇملار ئالدىدا ئىنتايىن ئاجىز ھالەتكە چۈشۈپ قالىدۇ. خىتاينىڭ جىبۇتىدىن باشقا چەتئەل ھەربىي بازىلىرىنىڭ بولماسلىقى، ئۇنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك ۋە يەر شارى خاراكتېرلىك ئۇرۇش قىلىش ئىقتىدارىنىڭ يوقلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
بۇ زىددىيەتنى ھەل قىلىش ئۈچۈن، خىتاي كەلگۈسىدە ئامېرىكا بىلەن بىۋاسىتە توقۇنۇشۇشتىن قېچىپ، غەيرىي رەسمىي ئۇرۇشلار (Unconventional wars) ياكى ۋاكالەتچى ئۇرۇشلار ئارقىلىق ئامېرىكانىڭ بايلىقىنى خورىتىش ئىستراتېگىيەسىنى قوللىنىشى مۇمكىن. بۇ خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ تارىخىي تەجرىبىلىرىگە، يەنى ماۋ زېدۇڭ دەۋرىدىكى پارتىزانلىق ئۇرۇشلىرىغا ئۇيغۇندۇر.
خۇلاسە قىلىپ ئېيتقاندا، تىموتى ر. خىسنىڭ بۇ تەتقىقاتى خىتاي ئارمىيەسىنىڭ سىرتقى كۆرۈنۈشى بىلەن ئىچكى ماھىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنى ئېنىق يورۇتۇپ بەرگەن. ماقالىنىڭ ئارتۇقچىلىقى شۇكى، ئاپتور پەقەت ماددىي جەھەتتىكى سان-سىپىرلارغا قاراپ قالماي، ئارمىيەنىڭ تەشكىلىي جېنى بولغان سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي ئامىللارنى، بولۇپمۇ «سىياسىي ئارمىيە» بىلەن «ئۇرۇش ئارمىيەسى» نىڭ تۈپ پەرقىنى چوڭقۇر قازغان. ئۇ خىتاي ئارمىيەسى دۇچ كېلىۋاتقان سىياسىي زىددىيەتنى، يەنى پارتىيەگە ھەم سادىق بولۇش، ھەم جەڭ مەيدانىدا مۇستەقىل قارار چىقىرىش قابىلىيىتىگە ئىگە بولۇشنىڭ تەسلىكىنى ناھايىتى ئېنىق بايان قىلغان.
ماقالىنىڭ كەمچىلىكى سۈپىتىدە شۇنى ئېيتىش مۇمكىنكى، ئاپتور خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل ۋە تور ئۇرۇشى (Cyber warfare) غا ئوخشاش يېڭى ساھەلەردىكى سىياسىي كونتروللۇقنىڭ جەڭگىۋارلىققا قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىغا تېخىمۇ كۆپ ئورۇن بەرگەن بولسا بولاتتى. شۇنداقلا، خىتاي جەمئىيىتىدىكى كۈنسېرى كۈچىيىۋاتقان مىللەتچىلىك ئىدىيەسىنىڭ ئارمىيەگە بېرىدىغان «مەنىۋى مەدەت» كۈچىنى بىر قەدەر يېنىك مۆلچەرلىگەن بولۇشى مۇمكىن. ئەمما ئومۇمىي جەھەتتىن ئېيتقاندا، بۇ ماقالە خىتاينىڭ ھەربىي تەھدىتىنى توغرا چۈشىنىش ۋە خەلقئارا ئىستراتېگىيەلىك تەڭپۇڭلۇقنى باھالاش ئۈچۈن ئىنتايىن قىممەتلىك بىر ئىلمىي مەنبە ھېسابلىنىدۇ.
پايدىلانغان مەنبە:
Heath, Timothy R. “The Chinese Military Is Built for Politics, Not Fighting Wars.” Lawfare, January 5, 2026.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
