گېئوپولىتىكىلىق رىقابەت، تۈزۈلمىۋى ئاجىزلىقلار ۋە يېڭى سانائەت سىياسىتىنىڭ كېلەچىكى
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
كىرىش
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ دۇنياۋى ئورنى ۋە ئىقتىسادىي كۈچىنىڭ ئۇل تېشى بولغان ياسىمىچىلىق تەرەققىياتى ھازىرقى زامان گېئوپولىتىكىلىق رىقابەت دەۋرىدە قايتىدىن زامانىۋى ئىستراتېگىيەلىك مۇھاكىمىلەرنىڭ مەركىزىگە ئايلاندى. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر كېڭىشى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنىدىغان نوپۇزلۇق «تاشقى ئىشلار» (Foreign Affairs) ژۇرنىلىنىڭ تور بېتىدە ئېلان قىلىنغان «ئامېرىكانى قانداق قىلىپ قايتا سانائەتلەشتۈرۈش كېرەك؟» («How to Reindustrialize America») ناملىق ئانالىز ماقالىسى دەل مۇشۇ ئامېرىكىنىڭ ئاقساۋاتقان سانائەت سىياسىتى ۋە ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقىنى يەنە بىر قېتىم كۈنتەرتىپكە ئېلىپ چىقتى. بۇ ماقالە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئۆزىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئاجىزلىقلىرىنى تەتقىق قىلىش، ئىشلەپچىقىرىش زەنجىرىنى قايتا ئەسلىگە كەلتۈرۈش ۋە دۇنياۋى رىقابەتچىلەرگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن قانداق ئامال-تەدبىرلەرنى قوللىنىشى كېرەكلىكى توغرىسىدا تەتقىقاتچىلار، سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەر ۋە ئىقتىسادشۇناسلارغا ئىلمىي قىممىتى ئىنتايىن يۇقىرى بولغان مەلۇماتلارنى سۇنىدۇ.
ئۆتمۈشتىكى ئوتتۇز يىلدىن كۆپرەك ۋاقىت مابەينىدە، ئامېرىكا يەر شارىلاشتۇرۇش تەشەببۇسى ئاستىدا ئىقتىسادىي نەزەرىيە ۋە ئەمەلىيەتتە نېئولىبېرال ئېقىمغا كۆپ يۆلەندى. ئامېرىكا شىركەتلىرى ئىشلەپچىقىرىش تەننەرخىنى تۆۋەنلىتىش، كاپىتال ئۈنۈمىنى ئاشۇرۇش ۋە پايدىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش مەقسىتىدە، زاۋۇت-ئىشخانىلىرىنى ۋە يۇقىرى تېخنىكىلىق بىلىم تەلەپ قىلىنمايدىغان بارلىق ياسىمىچىلىق تارماقلىرىنى ئاسىيا قىتئەسىگە، بولۇپمۇ خىتايغا ئۆتكۈزۈپ بەردى. بۇ خىل ئىشلەپچىقىرىش كۈچلىرىنى سىرتقا يۆتكەش جەريانى دەسلەپتە ئامېرىكا ئىستېمالچىلىرى ئۈچۈن ئەرزان تاۋارلارنى تەمىنلىگەن بولسىمۇ، لېكىن ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئاساسىي سانائەت تۇتقىلىرىنى، تېخنىك ئىشچىلار قوشۇنىنى ۋە دۆلەت بىخەتەرلىكىگە بىۋاسىتە مۇناسىۋەتلىك بولغان ئېغىر سانائەت پوتېنسىيالىنى يوقىتىشىغا سەۋەبچى بولدى. 2020-يىلىدىن كېيىنكى يەر شارى تەمىنلەش زەنجىرى كىرىزىسى ۋە گېئوپولىتىكىلىق سۈركىلىشلەر بۇ خىل بېقىندىلىقنىڭ ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئۈچۈن غايەت زور ئىستراتېگىيەلىك خەتەر ئېلىپ كېلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەردى.
بۇ جەرياندا خىتاي ھۆكۈمىتى دۆلەت ئىگىلىكىدىكى ياردەم پۇللىرى، باج كېمەيتىش ۋە ئاكتىپ تەشكىللەنگەن سانائەت سىياسىتىدىن پايدىلىنىپ، يەر شارى تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ يادرولۇق ھالقىلىرىنى ئۆز قولىغا ئالدى. خىتاي كومپارتىيەسى ھاكىمىيىتى شەرقىي تۈركىستان قاتارلىق بايلىققا باي رايونلاردىكى تەبىئىي گاز، كۆمۈر، ئاز ئۇچرايدىغان مېتاللار ۋە قۇياش ئېنېرگىيەسى خام ئەشيالىرىنى مونوپول قىلىش، شۇنىڭ بىلەن بىرگە يەرلىك ئۇيغۇر خەلقىنى كوللېكتىپ جازالاش ۋە مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىش قاتارلىق سىستېمىلىق زۇلۇملار ئارقىلىق، پىششىقلاپ ئىشلەش تەننەرخىنى سۈنئىي ھالدا ئىنتايىن تۆۋەن سەۋىيەدە تۇتۇپ تۇرۇش ئىمكانىيىتىگە ئېرىشتى. بۇنىڭ تەبىئىي نەتىجىسىدە، دۇنيادىكى قۇياش ئېنېرگىيەسى تاختىلىرى، ئېنېرگىيە ساقلاش باتارېيەلىرى ۋە ئېغىر سانائەت تۇتقىلىرىنىڭ كۆپ قىسمى خىتاينىڭ كونتروللۇقىغا ئۆتۈپ كەتتى. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى دۆلەت بىخەتەرلىكى ۋە ئىقتىسادىي مۇستەقىللىقىنى قوغداش ئۈچۈن، خىتاينىڭ بۇ تۈزۈلمىۋى زومىگەرلىكىگە تاقابىل تۇرىدىغان، ئۆز ئىچىدە ياسىمىچىلىقنى قايتىدىن گۈللەندۈرىدىغان بىر قاتار زور ئىسلاھاتلارنى يولغا قويۇشقا مەجبۇر بولدى.
ماقالىدە تەھلىل قىلىنغىنىدەك، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ قايتا سانائەتلەشتۈرۈش ئىستراتېگىيەسى پەقەتلا بىر قانچە زاۋۇتقا پۇل ئاجرىتىش مەسىلىسى بولماستىن، بەلكى كاپىتال، بەلگىلىمە، ئادەم كۈچى ۋە گېئوپولىتىكىلىق ئىتتىپاقداشلىقنى بىرلەشتۈرگەن كۆپ قاتلاملىق سىستېمىلىق قۇرۇلۇشتۇر. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئۆزىنىڭ ئىلگىرىكى يەر شارىدا ئىگىلىگەن سانائەت يېتەكچىلىك ئورنىنى قايتىدىن تىكلەش ئۈچۈن، تۈزۈلمىۋى توسالغۇلارنى بىر-بىرلەپ يەڭمىسە، سىياسەتچىلەر تەكىتلىگەن تەرەققىيات پىلانلىرى قۇرۇق شوئار بولۇپ قالىدۇ. بۇ ئىلمىي ئانالىز ماقالىسىدە، مەنبە ماقالىدىكى ئاساسىي مۇھاكىمە نۇقتىلىرى بىر-بىرلەپ ئاتلاپ ئۆتۈلمەستىن، ئامېرىكانىڭ يېڭى سانائەت سىياسىتىنىڭ پۇختا ئاساسلىرى، دۇچ كەلگەن قىيىنچىلىقلىرى ۋە گېئوپولىتىكىلىق تەسىرلىرى ئاكادېمىك ئۆلچەملەر بويىچە تەپتىش قىلىنغان ھالدا چوڭقۇر مۇھاكىمە قىلىنىدۇ.
تارىخىي بۇرۇلۇش ۋە «پوست-نېئولىبېرال» سانائەت پارادىگمىسى
ماقالىنىڭ تەھلىل قىلىشىچە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ دۇنيا سانائەت كۈچلىرى سېپىدە تاشلاپ كەلگەن ئىزلىرىنى قايتا باھالاش ئۈچۈن، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى ئىقتىسادىي مودېلغا قاراپ چىقىش زۆرۈردۇر. ئۇرۇشتىن كېيىنكى قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى دۇنيا ياسىمىچىلىقىنىڭ كۆپ قىسمىنى ئۆزىدە مۇجەسسەملىگەن بولسىمۇ، 1970- ۋە 1980-يىللاردىن باشلاپ ئەركىن بازار ئىقتىسادىي نەزەرىيەسى ئامېرىكانىڭ سانائەت سىياسىتىگە پۈتۈنلەي ھۆكۈمرانلىق قىلدى. شۇ دەۋرلەردە ھۆكۈمەتنىڭ سانائەتكە بىۋاسىتە ئارىلىشىشى «ئىقتىسادىي ئۈنۈمسىزلىك» دەپ قارىلىپ، بازار ئۆز ئالدىغا بايلىق تەقسىم قىلىشى كېرەك دەيدىغان قاراش قوبۇل قىلىنغان ئىدى. نەتىجىدە، قىسقا مۇددەتلىك پايچېكلار پايدىسىغا يۈزلەنگەن ئامېرىكا شىركەتلىرى ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنى، تېخنىكىنى ۋە تەتقىقات-تەرەققىيات ئۇللىرىنى ئاسىيا دۆلەتلىرىگە كۆچۈرۈپ، ئامېرىكادا پەقەت مالىيە، يۇمشاق دېتال ۋە ئىستېمال مۇلازىمەت ساھەلىرىنىلا ساقلاپ قالدى.
بۇ خىل نېئولىبېرال سانائەت قارىشى ۋاشىنگتوندا بىر قاتار گېئوپولىتىكىلىق ۋە ئىقتىسادىي ئاجىزلىقلارنى قوزغىغاندىن كېيىن، بايدىن ھۆكۈمىتى دەۋرىگە كەلگەندە، بىر تارىخىي بۇرۇلۇش ياسالدى. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى پارلامېنتى تەرىپىدىن تەستىقلانغان «پۇل پاخاللىقىنى تۆۋەنلىتىش قانۇنى» (Inflation Reduction Act)، «ئۆزەك ۋە پەن قانۇنى» (CHIPS and Science Act) ھەمدە «ئۇل مۇئەسسەسەگە مەبلەغ سېلىش ۋە خىزمەت ئورۇنلىرى قانۇنى» (Infrastructure Investment and Jobs Act) قاتارلىق قانۇنلار ئامېرىكا تۈزۈلمىسىدە بىر يېڭى «پوست-نېئولىبېرال» سانائەت پارادىگمىسىنى بېكىتتى. بۇ قانۇنلار ئارقىلىق ئامېرىكا ھۆكۈمىتى نەچچە يۈز مىليارد ئامېرىكا دوللىرى مىقدارىدىكى دۆلەت مەبلىغىنى يېرىم ئۆتكۈزگۈچ تەتقىقاتى، يېشىل ئېنېرگىيە ياسىمىچىلىقى، ئېلېكتىرلىق ئاپتوموبىل باتارېيەلىرى ۋە ئاساسىي ئۇل مۇئەسسەسەلەرگە كىرگۈزۈشنى پىلانلىدى. بۇ يېڭى سىياسەت ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ ئىقتىسادتىكى ئورنىنى ئادەتتىكى نازارەتچىدىن يىراققا ئېلىپ چىقىپ، ئاكتىپ مەبلەغ سالغۇچى ۋە ئاساسىي سىياسەت بەلگىلىگۈچىگە ئايلاندۇرغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
بىراق ماقالىدە تەھلىل قىلىنغىنىدەك، پەقەت دۆلەت خەزىنىسىدىن غايەت زور مەبلەغ ئاجرىتىشلا ئۆزلۈكىدىن قايتا سانائەتلەشتۈرۈشنى رېئاللىققا ئايلاندۇرالمايدۇ. ئىقتىسادىي تەھلىللەر شۇنى كۆرسىتىدۇكى، قايتا سانائەتلەشتۈرۈش جەريانى پۇل ئاجرىتىشتىن تېخىمۇ مۇرەككەپ بولغان تۈزۈلمىۋى ئۆزگىرىش، نازارەت قىلىش سىستېمىسى، رۇخسەتنامە خىراجەتلىرى، يەر تەقسىماتى، باج ئورۇنلاشتۇرۇشى ۋە ئادەم كۈچى قۇرۇلمىسى بىلەن باغلانغان. سېلىنغان غايەت زور قۇرۇلۇش مەبلەغلىرى شۇنچە كۆپ بولسىمۇ، ئەگەر ئەمەلىيەتتە زاۋۇتلارنى قۇرۇش، ئىشچىلارنى قوبۇل قىلىش ۋە ئېنېرگىيە بىلەن تەمىنلەش جەريانىدىكى ئاچقۇچلۇق زىددىيەتلەر ھەل قىلىنمايدىكەن، بۇ پۇللارمۇ پەقەتلا پۇل پاخاللىقىنى ئاشۇرۇپ، بىيۇروكراتلىق ئىسراپچىلىققا ئايلىنىپ قېلىش خەۋپىگە يۈزلىنىدۇ.
گۇمانلىق توسالغۇلار: رۇخسەتنامە تۈزۈمى، مەمۇرىي توسالغۇلار ۋە ئېنېرگىيە كىرىزىسى
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدا قايتا سانائەتلەشتۈرۈشنى ئاقسىتىۋاتقان ئەڭ چوڭ تۈزۈلمىلىك توسالغۇلارنىڭ بىرى، مەمۇرىي رۇخسەتنامە ئېلىش جەريانىنىڭ ھەددىدىن زىيادە سوزۇلۇپ كېتىشى ۋە رەت قىلىش بەلگىلىمىلىرىنىڭ كۆپلىكىدۇر. 1970-يىللىرى قوبۇل قىلىنغان «ئامېرىكا دۆلەتلىك مۇھىت سىياسىتى قانۇنى» (National Environmental Policy Act) قاتارلىق قانۇنلار ئامېرىكادا چوڭ تىپتىكى سانائەت قۇرۇلۇشلىرى، كۆمۈر، تەبىئىي گاز ياكى قۇياش تاختىسى ئېنېرگىيە بازىلىرى، يېرىم ئۆتكۈزگۈچ زاۋۇتلىرى ۋە ئېنېرگىيە يەتكۈزۈش لىنىيەلىرىنى قۇرۇش ئۈچۈن، نەچچە يىللاپ مۇھىت باھالاش ۋە رەسمىيەت بېجىرىشنى تەلەپ قىلىدۇ. مەنبە ماقالىدە تەھلىل قىلىنغىنىدەك، بىر زاۋۇت قۇرۇش ئۈچۈن يەرلىك، ئىشتاتلىق ۋە دۆلەتلىك ئىدارىلەردىن رۇخسەت ئېلىش، يەرلىك سوت مەھكىمىلىرىدە يىللارچە دەۋالىشىش جەريانى ئامېرىكادا سانائەت قۇرۇلۇشىنىڭ تەننەرخىنى ئورۇنسىز يۇقىرى كۆتۈرۈۋەتكەن. بۇ ئەھۋال ئامېرىكادا قۇرۇلۇش ئېلىپ بارماقچى بولغان شەخسىي ۋە خەلقئارالىق سۇبيېكتلار ئۈچۈن زور ئېنىقسىزلىق ياراتتى.
ئىككىنچى زور قىيىنچىلىق ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئېنېرگىيە بىلەن تەمىنلەش ئۈسكۈنىلىرى ۋە توك تورى سىستېمىسىنىڭ كۈنسېرى ئېشىۋاتقان ئېھتىياجغا يېتىشەلمەسلىكىدۇر. زامانىۋى قايتا سانائەتلەشتۈرۈش جەريانى، بولۇپمۇ يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ئىشلەپچىقىرىش زاۋۇتلىرى، سۈنئىي ئەقىل سانلىق مەلۇمات مەركەزلىرى ۋە ئېغىر ئانالىز تېخنىكىلىرى ئىنتايىن چوڭ كۆلەمدە مۇقىم ۋە ئۈزلۈكسىز توك ئېنېرگىيەسى تەلەپ قىلىدۇ. بىراق ئامېرىكانىڭ ھازىرقى توك ئۇل مۇئەسسەسەلىرى كونا بولۇپ، يېڭى زاۋۇتلار تەلەپ قىلغان زور مىقداردىكى ئېنېرگىيە بىلەن تەمىنلەش تېخىچە تولۇق كاپالەتكە ئىگە ئەمەس. يېڭى توك ئۆتكۈزۈش لىنىيەلىرىنى قۇرۇش ئىشتاتلار ئوتتۇرىسىدىكى بەلگىلىمە زىددىيەتلىرى ۋە سوت دەۋالىرى سەۋەبىدىن تەخمىنەن 7-10 يىلغىچە سوزۇلماقتا، بۇ بولسا تېز تەرەققىي قىلىۋاتقان گېئوپولىتىكىلىق رىقابەت دەۋرىگە پۈتۈنلەي زىت كېلىدۇ.
بۇ ئېنېرگىيە كىرىزىسى يەنە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ يېشىل ئېنېرگىيەگە ئۆتۈش سىياسىتى بىلەن ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى ئوتتۇرىسىدىكى مۇرەككەپ ھېساباتتا ئۆزىنى كۆرسىتىدۇ. بىر تەرەپتىن ئامېرىكا ھۆكۈمىتى قېزىلما ماي ۋە كۆمۈر ئىستېمالىنى تۆۋەنلىتىپ، قۇياش ۋە شامال ئېنېرگىيەسىگە تايىنىشنى ئىلگىرى سۈرمەكتە، يەنە بىر تەرەپتىن قۇياش ئېنېرگىيەسى زەنجىرىدىكى ئەڭ يادرولۇق كىرىستال پولىسىلىتسون ماتېرىياللىرىنىڭ ئەڭ يۇقىرى ئىشلەپچىقىرىش بازىسى خىتاينىڭ ئېنېرگىيە مۇھىتى بىلەن باغلانغان بولۇپ، ئامېرىكانىڭ ئۆز ئىچىدە قۇياش تاختىلىرى قۇرۇش تەننەرخى گېئوپولىتىكىلىق سەۋەبلەر ۋە شەرقىي تۈركىستان ئارقىلىق پىششىقلاپ ئىشلەنگەن ماتېرىياللارغا قويۇلغان چەكلىمىلەر تۈپەيلىدىن يۇقىرىلاپ كەتكەن. شۇڭا ئامېرىكا ئۆزىنىڭ كۆمۈر ۋە تەبىئىي گاز ئېنېرگىيەلىرىنى باشتىن-ئاخىر پۈتۈنلەي رەت قىلماستىن، ئەنئەنىۋى ۋە يېڭى ئېنېرگىيە سىستېمىلىرى بىلەن يېڭىچە باغلانمىلارنى ئورنىتىشى كېرەك.
ئامېرىكانىڭ سانائەت قايتا تەرەققىياتى يەنە يۇقىرى تېخنىكىلىق ئىشلەپچىقىرىشتا كەم بولسا بولمايدىغان خام ئەشيا كىرىزىسىگە داۋاملىق دۇچ كەلمەكتە. چۈنكى رېئاكتىپ تاشلار، كوبالىت، لىتىي ۋە سىيرەك تۇپراق ئېلېمېنتلىرىنى پىششىقلاپ ئىشلەش ئىقتىدارى خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ مۇتلەق كونتروللۇقىدا قالماقتا. خىتاي ھۆكۈمىتى شەرقىي تۈركىستاننىڭ مول تەبىئىي بايلىقلىرىدىن پايدىلىنىپ پىششىقلاپ ئىشلەنگەن خۇرۇچلارنى يەر شارى بازىرىغا چىقىرىش ئارقىلىق، ئۆزىنىڭ ئېكولوگىيەلىك ۋە ئىقتىسادىي كۆز بويامچىلىق تەننەرخ ئۈستۈنلۈكىنى ساقلاپ كەلمەكتە. ماقالىدە تەھلىل قىلىنغىنىدەك، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئۆز ئىچىدە ياكى ئىتتىپاقداش ئەللەردە مۇشۇنداق ئاز ئۇچرايدىغان مېتاللارنى پىششىقلاپ ئىشلەش زاۋۇتلىرىنى تېزلىكتە ئاچمىسا، ياسىمىچىلىقنىڭ كۆپ ھالقىلىرى ئاقساپ قالىدۇ.
بۇنىڭغا قوشۇمچە بولىدىغىنى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىكى سانائەت قۇرۇلۇش تەننەرخىنىڭ باشقا بارلىق يەر شارى دۆلەتلىرىگە قارىغاندا ئىنتايىن يۇقىرى بولۇشىدۇر. تەتقىقات ئانالىزلىرى كۆرسەتكەندەك، ئامېرىكادا بىر يېرىم ئۆتكۈزگۈچ زاۋۇتى ياكى سانائەت مەركىزى قۇرۇش تەننەرخى جەنۇبىي كورېيە، تەيۋەن ياكى ياپونىيەدىكىگە قارىغاندا 30% تىن 50% كىچە قىممەتكە توختايدۇ. بۇ ئەھۋال پەقەتلا نازارەت بەلگىلىمىلىرىدىن ئەمەس، بەلكى قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرىنىڭ قىممەتلىكى، رەسمىيەت بېجىرىش مۇددىتىنىڭ ئۇزۇنلۇقى ۋە جەرىمانە ئەندىشىلىرى تۈپەيلىدىن كېلىپ چىقماقتا. سىياسەتچىلەر بۇ ئىقتىسادىي توسالغۇلارنى يېڭىش ئۈچۈن قۇرۇلۇش جەريانلىرىنى ئاددىيلاشتۇرۇش قانۇنلىرىنى يولغا قويمىسا، تۈزۈلمىۋى سانائەت سىياسىتى نەتىجە بەرمەيدۇ.
ئادەم كۈچى بايلىقى، كۆچمەنلەر سىياسىتى ۋە كەسپىي تەربىيەلەش
قايتا سانائەتلەشتۈرۈشتە يولۇقىدىغان ئەڭ جىددىي كىرىزىسلارنىڭ بىرى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىكى مېلىكىلىق ئادەم كۈچى بايلىقىنىڭ يېتىشمەسلىكىدۇر. نەچچە ئون يىللىق سانائەتتىن يىراقلىشىش ئاقىۋىتىدە ئامېرىكادا گۈللەندۈرۈلگەن كەسپىي تېخنىكا پەنلىرى، سانائەت، ماھارەتلىك ئىنژېنېرلار ۋە تېخنىكا ئىشچىلىرى قوشۇنى زىيانغا ئۇچرىدى. كۆپلىگەن ئامېرىكا ياشلىرى تۆت يىللىق ئالىي مەكتەپ مەدەنىيىتى، مالىيە ۋە تېخنىكىلىق ئىستېمال كەسىپلىرىگە يۈزلىنىپ، سانائەت ئىنژېنېرلىقى ۋە ياسىمىچىلىق كەسىپلىرىگە بولغان قىزىقىشىنى يوقاتتى. نەتىجىدە، بۈگۈنكى كۈندە ئامېرىكادا يېڭى زاۋۇتلار قۇرۇلۇپ بولغاندىن كېيىنمۇ، ئۇ ئىلغار ئۈسكۈنىلەرنى ئىشلىتىدىغان ۋە ئاسرايدىغان تېخنىك ئىشچىلار كۈچى يېتىشمەيدۇ.
ماقالىدە ئالاھىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغىنىدەك، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئۆزىنىڭ كەسپىي مائارىپ سىستېمىسىنى تېزلىكتە ئۆزگەرتىپ، گېرمانىيە ۋە شەرقىي ئاسىيا دۆلەتلىرىگە ئوخشاش كەسپىي تەربىيەلەش بىلەن ئىشلەپچىقىرىشنى باغلايدىغان «تەتقىقات-ئىشلەپچىقىرىش قوشما مەكتەپلىرى»نى قايتىدىن گۈللەندۈرۈشى زۆرۈردۇر. ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ئوتتۇرا مەكتەپ ۋە پۇقراۋى مەكتەپلەر ئارقىلىق ئىشتات دەرىجىلىك سانائەت ئىنژېنېرلىقى تەربىيەلەش پىروگراممىلىرىنى تەشكىللەپ، تەبىئىي پەن، تېخنىكا، ئىنژېنېرلىق ۋە ماتېماتىكا كەسىپلىرىگە بولغان قوللاشنى كۈچەيتىشى كېرەك. ئىقتىسادىي ئۆزگىرىش بەرپا قىلىش ئۈچۈن، پەقەت كاپىتال مەبلىغى تەقسىم قىلىپلا قالماي، بەلكى تەربىيەلەنگەن ئادەم كۈچى قوشۇنىنى تەقسىملەش سانائەت سىياسىتىنىڭ يادروسىغا ئايلىنىشى لازىم.
بۇ قىيىنچىلىقنى يېڭىشنىڭ يەنە بىر ئىستراتېگىيەلىك چارىسى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ كۆچمەنلەر سىياسىتىگە پۈتۈنلەي قايتا قاراپ چىقىشى بىلەن چەمبەرچاس باغلانغان. ئامېرىكا ئالىي مەكتەپلىرىدە ئوقۇپ تەتقىقات ئېلىپ بېرىۋاتقان خەلقئارالىق پەن-تېخنىكا ۋە ئىنژېنېرلىق ئوقۇغۇچىلىرى كۆپىنچە ئەھۋالدا ۋىزا چەكلىمىلىرى سەۋەبىدىن ئامېرىكادا قېلىپ ئىشلىيەلمەي ئۆز دۆلەتلىرىگە قايتىپ كەتمەكتە. ماقالىدە تەھلىل قىلىنغىنىدەك، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى گېئوپولىتىكىلىق رىقابەتتە ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلەش ئۈچۈن دۇنيادىكى ئەڭ يۇقىرى ماھارەتلىك ئىختىساسلىقلارنى ئۆزىگە جەلپ قىلىدىغان يۇقىرى تېخنىكىلىق خىزمەت ۋىزىلىرىنى تەسىس قىلىشى كېرەك. ئامېرىكا يېڭى سانائەتلەشتۈرۈشنى يۇقىرى ماھارەتلىك كۆچمەنلەرنىڭ قاتنىشىشىسىز رېئاللىققا ئايلاندۇرۇشتا قىينىلىدۇ.
ئادەم كۈچى بايلىقىدىكى يەنە بىر مۇرەككەپ مۇھاكىمە ئامېرىكادىكى ئىشچىلار ئۇيۇشمىلىرى بىلەن يېڭى سانائەت ئۈنۈمى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتكە بېرىپ تاقىلىدۇ. بايدىن ھۆكۈمىتى سانائەت قانۇنلىرىنى چىقارغاندا ئىشچىلار ئۇيۇشمىلىرىنىڭ مەيدانىغا ئالاھىدە ئېتىبار بەرگەن بولۇپ، يۇقىرى ئىش ھەققى ۋە بەلگىلىك شەرتلەرنى بېكىتكەن. بىراق يۇقىرى ئىش ھەققى ئىجتىمائىي تەڭپۇڭلۇقنى قوغدىسىمۇ، ئامېرىكانىڭ گېئوپولىتىكىلىق رىقابەتچىلىرى ئالدىدىكى سانائەت تەننەرخىنى ئاشۇرۇۋەتكەن. شۇڭا ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ئىشچىلارنىڭ ھوقۇقىنى قوغداش بىلەن ئاپتوماتلاشتۇرۇش ھەم ئىشلەپچىقىرىش ئۈنۈمىنى ئاشۇرۇش ئوتتۇرىسىدا ئاقىلانە سىياسەت ئورنىتىشقا مەجبۇر.
خەلقئارالىق ئىتتىپاقداشلىق ۋە «دوستلارغا يۆتكەش» ئىستراتېگىيەسى
ماقالىنىڭ يەنە بىر مۇھىم نۇقتىسى، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ تار كۆزقاراشتىكى قورۇقچىلىق يولىغا كىرىپ كېتىشىنىڭ ئاقىۋەتلىرىدىن ئاگاھلاندۇرۇپ ئۆتۈشتۇر. بارلىق سانائەت ۋە تەمىنلەش زەنجىرىنى پەقەت ئامېرىكا ئىچىگىلا يۆتكەپ كېلىش سىياسىتى («America First» ياكى پۈتۈنلەي دۆلەت ئىچىگە يۆتكەش) ئىقتىسادىي جەھەتتىن مۇمكىن بولمايلا قالماستىن، بەلكى يەنە زىيادە ئىسراپچىلىققا ۋە ئىتتىپاقداشلار بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنىڭ ناچارلىشىشىغا سەۋەب بولىدۇ. ئامېرىكا دۇنيادىكى بارلىق خام ئەشيا، ئېنېرگىيە ۋە سانائەت تۈرلىرىنى بىر ئۆزىلا ئىشلەپچىقىرىپ تەتۈر يەر شارىلاشتۇرۇش بەرپا قىلالمايدۇ.
مۇشۇ سەۋەبتىن، ماقالىدە تەھلىل قىلىنغىنىدەك ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئۆزىنىڭ قايتا سانائەتلەشتۈرۈش ئىستراتېگىيەسىنى «دوستلارغا يۆتكەش» (Friend-shoring) ۋە «يېقىنغا يۆتكەش» (Near-shoring) نەزەرىيەلىرى ئاساسىدا قۇرۇپ چىقىشى كېرەك. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەتلەر، ياپونىيە، جەنۇبىي كورېيە، تەيۋەن، مېكسىكا ۋە كانادا قاتارلىق مائارىپى ۋە گېئوپولىتىكىلىق مەيدانى يېقىن دۆلەتلەر بىلەن سانائەت بايلىقلىرىنى تەقسىم قىلىشى لازىم. مەسىلەن ئامېرىكا ، يۇقىرى تېخنىكىلىق يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ئۆزەكلىرىدە يېتەكچى بولغان ياپونىيە ۋە تەيۋەن، شۇنداقلا ئەرزان ئەمگەك كۈچىگە ئىگە مېكسىكا بىلەن ھەمكارلىشىش ئارقىلىق، تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ تەڭپۇڭلۇقىنى كاپالەتكە ئىگە قىلالايدۇ.
بۇ خىل ئىتتىپاقداشلار ئارا ھەمكارلىق يەنە خىتاينىڭ ناچار ئويۇن بەلگىلىمىلىرىگە قارشى تۇرۇشتا ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ دۆلەت ياردەم پۇلى ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك ئارقىلىق ئەرزان باھالىق ماللارنى دۇنيا بازىرىغا سۈرۈپ، غەرب ياسىمىچىلىقىنى قورشاۋغا ئېلىش ھەرىكىتىگە ئامېرىكا پەقەت بىر ئۆزىلا تاقابىل تۇرالمايدۇ. ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى ئورتاق دۇنياۋى بازار ئۆلچىمى ئورنىتىپ، كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىدىن كەلگەن مەھسۇلاتلارغا قارشى بىرلىكتە جازا يۈرگۈزگەندىلا، غەرب دۇنياسىنىڭ قايتا سانائەتلەشتۈرۈش سىياسەتلىرى رىقابەت جەھەتتە غەلىبە قىلالايدۇ.
خۇلاسە
خۇلاسىلىگەندە «تاشقى ئىشلار» (Foreign Affairs) ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان «ئامېرىكانى قانداق قىلىپ قايتا سانائەتلەشتۈرۈش كېرەك؟» ناملىق ماقالە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ زامانىۋى گېئوپولىتىكىلىق رىقابەتتىكى ئىقتىسادىي ئاساسلىرىنى چوڭقۇر تەھلىل قىلىپ بەرگەن. ئامېرىكانىڭ قايتا سانائەتلەشتۈرۈش تەشەببۇسى پەقەت قىسقا مۇددەتلىك سىياسەتچىلەرنىڭ سايلام ئالدىدىكى شوئارى ئەمەس، بەلكى كەلگۈسى 50 يىللىق گېئوپولىتىكىلىق تەڭپۇڭلۇقنى، ئامېرىكانىڭ دۇنياۋى يېتەكچىلىك ئورنىنى ۋە دېموكراتىك ئەللەرنىڭ كېلەچىكىنى بەلگىلەيدىغان ئاساسلىق ئىستراتېگىيەلىك سىناقتۇر.
ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ بۇ سىناقتىن مۇۋەپپەقىيەتلىك ئۆتۈشى، پەقەتلا قانۇن چىقىرىپ پۇل ئاجرىتىش بىلەن ئاخىرلاشمايدۇ. ئىسلاھاتچىلار چوقۇم «ئامېرىكا دۆلەتلىك مۇھىت سىياسىتى قانۇنى» قاتارلىق ئەسلىدىكى بىيۇروكراتلىق بەلگىلىمىلەرنى ئاددىيلاشتۇرۇپ قۇرۇلۇش رۇخسەتلىرىنى تېزلىتىشى، ئېنېرگىيە توك تورلىرىنى زامانىۋىلاشتۇرۇشى، مائارىپتا كەسپىي تېخنىكا تەربىيەلەشنى يۇقىرى كۆتۈرۈپ كۆچمەنلەر سىياسىتىنى ئىسلاھ قىلىشى ھەمدە خەلقئارالىق ئىتتىپاقداشلار بىلەن «دوستلارغا يۆتكەش» مۇناسىۋىتىنى كۈچەيتىشى كېرەك. مۇشۇ تۈزۈلمىۋى توسالغۇلار تولۇق يوق قىلىنغاندىلا، كۆزلەنگەن قايتا سانائەتلەشتۈرۈش مەقسىتى كۆرۈنەرلىك ئۈنۈم بېرىدۇ.
تارىخ شۇنى كۆرسىتىدۇكى، گېئوپولىتىكىلىق رىقابەتتە غەلىبە قىلىش يۈزەكى سەپەرۋەرلىككە ئەمەس، بەلكى ئەڭ پۇختا ئىقتىسادىي ۋە سانائەت قۇدرىتىگە تايىنىدۇ. خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ تۈزۈلمىۋى سانائەت قورشاۋى ۋە شەرقىي تۈركىستان ئارقىلىق يۈرگۈزۈۋاتقان قانۇنسىز تەننەرخ كوزىرىغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ئۆزىنىڭ ئەسلىدىكى ئىجادچانلىق ۋە ئىشلەپچىقىرىش پوتېنسىيالىنى گېئوپولىتىكىلىق رېئاللىق بىلەن زىچ گەۋدىلەندۈرۈشى لازىم. مۇشۇ تەكلىپلەر ئەمەلىيلەشكەندە، ئامېرىكانىڭ يېڭى سانائەت سىياسىتى يەر شارى ئۈچۈن بىر يېڭى تەرەققىيات ۋە بىخەتەرلىك ئىشەنچىسى بېغىشلىغۇسى.
مەنبە ماقالە:
Foreign Affairs (July 29, 2026). How to Reindustrialize America. Foreign Affairs, Council on Foreign Relations, Washington, D.C.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
